разг. недалёкий, довольно близкий; хабы сир эбит оказывается, это не очень далеко.

1) прям., перен. мелкий, неглубокий; чычаас уу мелкая река; чычаас били = неглубокие знания; 2) перен. смирный, тихий, спокойный; чычаас ат смирная лошадь;; 3) перен. недалёкий; чычаас киһи недалёкий человек.

1. 1) ближний, близлежащий; бэтэрээҥи күөл ближнее озеро; 2) перен. разг. недалёкий, неумный; бэтэрээҥи киһи недалёкий человек; 2. 1) раньше; ытыам бэтэрээҥи өттүгэр раньше, чем я успел выстрелить; 2) по эту сторону; өрүс бэтэрээҥи биэрэгэ этот берег реки.

1. прич. от ограничить; 2. прил. (незначительный, умеренный) кэмнээх, кэмчи, кыра; ограниченные возможности кэмчи кыахтар; ограниченный срок кыра болдьох; 3. прил. (недалёкий — о человеке) кыра ычалаах, муҥур өйдеөх.

даҕ., түөлбэ.
1. Наһаа ырааҕа суох, балачча чугас. ☉ Недалёкий, довольно близкий
Хабы сир эбит, өр гымматылар, начаас ыстаннаран тиийдилэр. «Чолбон»
2. Наһаа ыарахана суох (сыананы этэргэ). ☉ Сравнительно дешёвый, недорогой (о цене). Балык сыаната хабы эбит
ср. калм. хавы ‘ближайшая сторона; окружение, среда’

даҕ. Дэлэгэйэ суох, кэмчи, тутах. ☉ Небольшой по количеству, недостаточный, скудный
Таҥныах диэтэххэ Таҥнар таҥаһынан Татым эбиппин. П. Ойуунускай
Оччотооҕуга ас-үөл сүрдээх татым этэ. Г. Колесов
Тиэхиньикэнэн хааччыллыы татым. «Кыым»
△ Ырааҕы-киэҥи хаппат, кыараҕас (өй, санаа, билии). ☉ Ограниченный, недалёкий (о знаниях, уме, думах)
Түҥкэтэх буолуу төһөҕө даҕаны өй татымын, култуура намыһаҕын туоһулуур. И. Гоголев
Ыларов эмчит быһыытынан теоретическай билиитэ татым, практическай дьоҕура кыра. Р. Баҕатаайыскай
[Алкоголик] ону-маны киэҥник кыайан эргитэн ырыппат, татым санаалаах киһи. ДьИэБ
ср. халх. татог ‘еле хватающий’

прил. 1. (недалёкий) чугас; сблйзкого расстояния чугастан; 2. (по времени) чугастааҕы; сотору буол ар; близкое будущее чугастааҕы кэлэр кэм; близкий отъезд сотору буолар аттаныы; 3. (о родстве) ыкса, чугас; близкий родственник ыкса уруу; 4. чугас, истиҥ, күндү; близкие друзья чугас доҕордуулар; близкий сердцу сүрэххэ чугас; 5. (сходный) чугастыы, маарыннаһар; близкие взгляды чугастыы санаалар; 6. в знач. сущ. близкие мн. (родственники) чугас дьон, чугас аймах; # принимать в ком-л. близкое участие ким эмэ туһугар истиҥник кыһан, быһаччы кытын; близкие отношения 1) (дружеские) чугастыы сыһыаннаһыы; 2) (любовная связь) чугастыы сыһыан.

даҕ. Чугас сытар, чугастааҕы, ырааҕа суох. ☉ Близкий, недалёкий от чего-л., окрестный
Бу эргиннээҕи дэриэбинэлэргэ, сэлиэнньэлэргэ сылдьардаахпын. Н. Якутскай
Тумуулаах [киһи аата] өлбүтүн кэннэ, эмиэ ити эргиннээҕи Тэппэ Боспоҥнуур диэн дьадаҥы огдообоҕо кэргэн тахсар. ФГЕ ӨӨСҮҮ
Бу эргиннээҕи күөллэргэ көтөр аҕыйаабыт. ЯРС
◊ Дьиэ эргин (эргиннээҕи) көр дьиэ I
[Дьаакып:] Бу дьиэ эргиннээҕи киһи, аата Өлөксөй диэн. А. Софронов
Сайын чугас дьиэ эргиннээҕи мас сыыһын, амынньыары, ойуурга ыһыллыбыт лоһуруой мастары хомуйтаран оһох оттоллоро. У. Нуолур
Чугас эргин (эргиннээҕи) көр эргин II. Маҥнай утаа чугас эргиннээҕи улуустар баайдарын уолаттара …… Маайаны ыйыттарар үгэстэммиттэрэ. Н. Якутскай
Барыам биир хонук иннинэ чугас эргиннээҕи ходуһалары кэрийэн көрбүтүм. А. Бэрияк

1) ум, разум, рассудок || умственный; сытыы өй острый, проницательный ум; өй хаата умница; чычаас өй недалёкий ум; чиҥ өй цепкий ум; киитэрэй өй хитрый ум; кылгас өй короткий, недалёкий ум; оҕуруктаах өй глубокий ум; тииҥ өйө изворотливый, гибкий ум; сахалыы өй природный ум; өһөгөйдөөх өй злобный, мстительный ум; өй үлэтэ умственная работа; илэ өйүнэн в здравом уме; өй күүһэ сила ума; өй бэрт ирон. от избытка ума; оннук өй суох такого и в мыслях нет; өйө өйүнэн в здравом уме и твёрдой памяти (обычно о тяжелобольных); өйүн тута илик он незрел умом; өйтөн өлүү (или мүҥнаныы ) горе от ума; өй аҥардаах полоумный; өйүнэн мөлтөх слабоумный; өйүнэн ыалдьар у него умственное расстройство; өйө өһүлүннэ он слаб умом (от старости, болезни); өйүм хоппот а) это уму непостижимо; б) ума не приложу; өй тиийбэт ума не хватает; өй сүрэх икки мөккүөрэ спор ума и сердца; спор между чувством и рассудком; өйө барбат он упустил из виду что-л. (букв. его ум не идёт в этом направлении); өйгө сүоттаа = решать в уме; считать в уме; өйө хамсаата рассудок его помутился; өйүн сүтэрбит а) он потерял сознание; б) он лишился рассудка; өй былдьас = считать себя умнее кого-л.; өйө сынньылынна он отупел, перестал соображать (от усталости, шума); у него ум за разум зашёл; өйүн ыһыктыбыт а) он потерял сознание, рассудок (о больном); б) он впал в детство (о дряхлых стариках); өйүттэн таҕыста а) он потерял рассудок; б) перен. он потерял самообладание; өй киирдэ а) он набрался ума, он поумнел; б) ему пришла мысль; өйүн туппут а) он взялся за ум; б) он созрел умственно; өйүгэр көтөн түстэ его вдруг осенила мысль; ему вдруг пришло на ум; өйө мастыйбыт разг. ум его потерял гибкость (вследствие старости); өйгө киирбиччэ пришло в голову, взбрело в голову; көтөр өҥүнэн , киһи өйүнэн посл. птица своей окраской, человек своим умом (славятся); 2) память; арай ол түбэлтэ өйбөр хаалбыт только тот случай остался в моей памяти; өйгө хатаа = запечатлеть в памяти; өйө бааллар у него провал памяти; өйө сытыйбыт разг. у него дырявая память; өйбүттэн көтөн хаалла вылетело из ума; из ума вон, из памяти вон; өйгө да суох (или суоҕа ) а) он совершенно забыл, запамятовал; б) он об этом даже не думал # өй биэр = (или ук =) а) надоумить, подать мысль; б) напомнить; өйтөн ааҕыы чтение наизусть; өйтөн этии а) чтение наизусть; б) выдумки; киһи өйүгэр түһэр понятный, ясный; өйүн сүүйтэрбит (это) вскружило ему голову.

аат.
1. Киһи өйүн-санаатын, толкуйдуур дьоҕурун кыаҕа, чэрчитэ. ☉ Мыслительные возможности человека
Бу киһи ычата кыратын, ымсыытын, бэйэтигэр туһалаахха сирэйэ-хараҕа суох түсүһэрин эрэ билэр. М. Ефимов
Сылгыһыттар ычалара кыараан, уһун санаалара саптааҕар кылгаан, саҥатаиҥэтэ суох соҥуйан олордулар. Л. Габышев
Ниса ычата итинник санааларынан муҥурданар. «ХС»
2. Киһи ис кыаҕа, күүһэ. ☉ Внутренние силы, возможности человека
Клава мин ычабар балай эмэ ыарахан ыйытыктары биэрдэ. Н. Босиков
Албан [оҕо аата] кырата бэрдэ, төһө да чабынан тугу да тулуппатар, ыраах айаҥҥа ычата чахчы тиийбэтэ. «Чолбон»
♦ Кыра (кыараҕас) ычалаах — уһуну-киэҥи толкуйдаабат, быстах, татым өйдөөх-санаалаах (киһи). ☉ С ограниченными способностями, недалёкий умом
Силтэһиниҥ, даарым бухатыыр эрээри, бэрт кыараҕас ычалаах, мас көнө дьоллоох ээ. Күннүк Уурастыырап
Ол эрээри кыра ычалаах киһи төһө да үөрэхтэнэн сайдыбат буолар эбит. Н. Лугинов
Сүдү суолталаах, тыын боппуруоһу кыра ычалаахтан көрдөһүллүбэт. Багдарыын Сүлбэ. Ычатын ылларар (ыһыктар, былдьатар) — күүһэ-күдэҕэ эстэр, мөлтүүр-ахсыыр. ☉ Потерять силы, обессилеть, ослабеть
Васёгу көрөөт, ханнык да ычатын ылларан өлбөөркөй харахтаммыт киһи мичик гына түһэр этэ. Амма Аччыгыйа
Ычабын былдьатан, утуйан хаалбыппын. Күннүк Уурастыырап
Киһи санаата түһэр, ычатын ыһыктар кэмигэр ордук уйан, ханнык баҕарар ыарыыга ылларымтыа буолар. ППА БЭХКК