необщительный, неприветливый; тоҥкуруун киһи необщительный человек.

1) жёсткий, грубый; көһүүн таҥас грубая материя; 2) перен. необщительный; көһүүн киһи необщительный человек.

даҕ.
1. Дьону кытта билсэ-көрсө, кэпсэтэ сатаабат, көһүүн, эйэҕэһэ суох. ☉ Необщительный, неприветливый
Оннооҕор Надя кэргэнэ, олус тоҥкуруун бэйэтэ, быыстала суох мичээрдиир. Н. Лугинов
Дьон бары тоҥкуруун, тыйыс курдук этилэр. А. Фёдоров
Аҕыйах саҥалаах, тоҥкуруун атаспар Сэмэҥҥэ өҥөйдүм. Н. Габышев
2. көсп. Хаҕыс, эйэҕэһэ суох, тоҥуй. ☉ Неискренний, чёрствый, холодный
Бу тоҥкуруун туундараны Киммит эрэ ыраах ахтар. С. Данилов
Таня маннык тоҥкуруун суругу күүппэтэҕэ. М. Доҕордуурап

даҕ.
1. Тымныыны уйбат, тоҥумтуо. ☉ Не выносящий холода, чувствительный к холоду
Баҕарабын тоҥуй кукуруза Бүлүүнү, Тааттаны таптыаҕын. И. Эртюков
Сылгыларбыт, хаһан аһаабат буоланнар, олус тоҥуй буоллулар. М. Тимофеев
Кинитээҕэр тоҥуй этим. Илиим бөҕүөрэрэ бэрдэ. П. Егоров
2. көсп. Дьону кытта билсэ-көрсө сатаабат, кэпсэтинньэҥэ, эйэҕэһэ суох. ☉ Необщительный, неотзывчивый, равнодушный, сдержанный
Тот — тоҥуй, аччык — амарах (өс хоһ.). Улахан куорат тыаһа, …… тоҥуй тымныы дьоно, массыынабыт сыта-сымара — бука барыта киһини үтүрүйэргэ дылылар. ЯАМ СД. Тэҥн. тоҥкуруун

даҕ.
1. Тоҥкуруун, сайаҕаһа суох (дьону кытта билсэ-көрсө сатаабат). ☉ Необщительный, неприветливый (избегающий знакомства, разговоров, встреч с людьми)
Кини дьүк киһи буолбатах. Аһаҕас дууһалаах, ыллам-дьэллэм, үтүө киһи. Н. Босиков
«Оо, Максим, бачча куйааска, маннык ыраахха сыра-сылба баранан [тайах этин] киллэрэн бараммыт, дьоҥҥо ыһан кэбиһэбит дуо?» - мин бэйэм дьүк майгым күөрэс гына түспүтүн ыйытан бар гыннардым. Р. Кулаковскай
2. Түҥкэтэх (киһи үгүстэ сылдьыан олус тэйиччи, ыраах). ☉ Глухой, захолустный (о местности, населенном пункте)
Оттон мин Сир баттаҕын - Куударалаах тайҕатын Дьүк муннугар мунабын. П. Тобуруокап
Былыр Бүтэй улууска, Быргыйа дьүк нэһилиэккэ Хабах диэн аҕа ууска Хадаарынан бэркэ биллэр Киҥнээх тыллаах дьахтар Кикирдээнэ олорбута. К. Туйаарыскай

даҕ.
1. Дуораана, ньиргиэрэ суох (олус ыраахтан чуолкайа суох иһиллэр тыас туһунан). ☉ Глухой, гулкий (о звуках, доносящихся издалека)
Көрүөх бэтэрээ өттүгэр ханна эрэ, сир түгэҕэр, бүтэҥи тыас ньиргийэргэ дылы гыммыта. П. Филиппов
Күүс үлэ дирбиэнэ туспатык Куоракка күөдүйбүт кэмигэр, Кураанах куугунтан ураты, Бүтэҥи нүһэр тыас иһиллэр. Р. Баҕатаайыскай
Ханна эрэ сир анныгар тугу эрэ охсуолуур бүтэҥи тыас иһилиннэ. «ХС»
△ Чуор, хатан буолбатах (куолас туһунан). ☉ Глухой, не звонкий (о голосе)
Тойон биир саллааттаах Даайыска супту хааман кэлбитэ уонна бүтэҥи куолаһынан түргэн соҕустук саҥарбыта. Н. Заболоцкай
«Сүт! Үөдэттэр, саҥарбаҥ!» — диэн оҕонньор тоҥмут бүтэҥи куолаһынан ордоотуур. В. Яковлев
«Кулун тутар икки күнүгэр ыраахтааҕы бүрүстүөлүттэн уурайарга илии баттаабыт», — диир Тизенгаузен иһиллэр-иһиллибэт бүтэҥи куолаһынан. Н. Якутскай
2. Соччо сайдыбатах, сытыыта-хотуута суох, сайаҕаһа суох, түҥкэтэх. ☉ Не очень развитый, небойкий, замкнутый, необщительный
Милиэтий, дьэ, кырдьык, оччо аламаҕайа суох, бүтэҥи соҕус киһи этэ. Амма Аччыгыйа
Биһиги бүтэҥи дууһабыт Хараҥа халҕанын арыйбыт Ол этэ бигэммит биһикпит, Үгүскэ үөрэппит лицейбыт. С. Данилов

1. 1) нет (отрицание); суох , бүгүн кэлбэппин нет, сегодня я не приду; 2) частица нет, не имеется; отсутствует; суох баар икки ардынан ни да ни нет; өйгө да суох и в помине нет; и в уме не было ; суох гын = свести на нет; суох буол = а) сойти на нет; б) эвф. умереть, скончаться; суох аата соҕотох нет так нет; куһаҕан үчүгэйэ суох буолбат посл. нет худа без добра; куһаҕана суох неплохой; бэрдэ суох неважный; сириксэнэ суох неразборчивый; элэккэиэ суох угрюмый, необщительный; 3) частица, образует отриц. ф. имени обладания на =лаах не имеющий, не обладающий; без=: атаҕа суох безногий; хромой; илиитэ суох безрукий; тыла суох немой; глухонемой; хараҕа суох слепой; безглазый; 4) образует отриц. ф. гл.: барыа суох он не пойдёт; бүтэриэхтэрэ суох они не закончат; эйиэхэ биэрэрим суох я тебе не должен; 2. в знач. сущ. отсутствие, неимение, отсутствующее, несуществующее; суоҕу суоруоҥ дуо см. суор = # онто (да) суох выражает согласие с собеседником, одобрение его слов и так, без того уже; в самом деле, действительно; онто да суох ыалдьан нэһиилэ сылдьабын и без того я болен и едва хожу; эчи (или эчикийэ) суох нет, нет (усиленное отрицание, употр. обычно в диалоге); саас кустуугун дуо ? — Эчикийэ суох ! поедешь весной охотиться на уток?—Нет, нет (что ты)!

даҕ.
1. Сөллүбэт гына ыга баайыллыбыт, ыйыллыбыт. ☉ Затянутый узлом. Ыйыллаҕас быа
□ [Чурумчуку] Ыга, бобо курданан, Ыйыллаҕас ситиинэн Ынах туллайын үүйүнэн, Ыллар, ыраас хаамыынан Ыраах-ыраах үктэнэн Ыстаҥалыы турбута. Эллэй
Илим ыйыллаҕас саптара киэһээҥҥи уу таммаҕынан кылабачыһаллар. Л. Попов
[Дьон] тиийэр-түгэнэр сирдэрин ыйыллаҕас уктаалаах …… сымнаҕас, бөҕө тимир туһаҕынан толордулар. ПАК АаТХ
2. Эриллибит, хатыллыбыт быа курдук кытаанах (киһи быччыҥын, этин-сиинин туһунан). ☉ Твёрдый, крепкий, как скрученная верёвка (о мышцах, мускулах человека)
Эбэ тааһын курдук Эриллэҕэс эттэрдээх, Ыстаал тимир курдук Ыйыллаҕас быччыҥнаах, Сытыы болот курдук Сынтарыйбат санаалаах. Эллэй
Ыйыллаҕас быччыҥнаах, Ыстаал ыстыыктаах Туруу туйгун буойуҥҥа Чугаһата саныыбын. П. Тобуруокап
Ыҥырыыга биһиги даа бэлэммит, Ыйыллаҕас иҥиир ыччаттар! Күндэ
3. көсп. Кытаанах, дьиппиэн, өһөс көрүҥнээх. ☉ Суровый, твёрдый, неуступчивый (на вид)
Тугу эрэ, улахан наадалааҕы саныы сатыы сылдьарга дылы, ыйыллаҕас көрүҥнээх. Софр. Данилов
Хойуу хара баттаҕа өрүкүйэр, ыйыллаҕас мөссүөнэ сымнаан оҕолуу мичээрдиир. А. Фёдоров
Уруккум курдук үөрэн-көтөн, оонньоон барбат этим. Уолаттарга ордук хабыр, дьиэскуос, сөбүлээбэт түбэлтэбэр ыйыллаҕас буолбуппун өйдүүрүм. «Сахаада»
♦ Ыйыллаҕас санаа — уларыйбат, төлөрүйбэт чиккэ санаа. ☉ Неизменная, непреклонная мысль, непоколебимость
Ыстаал тимир сынтарыйар Ыйыллаҕас санааны ылынан, Арайбакка-чачайбакка, Мөлтүөбэккэ-ахсаабакка [Соҕотоҕу эрэ чопчу саныыр буолуҥ]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Дьоллоохторго бэриллэллэр: Дьоһун майгы, ыраас суобас, Ыар күннэргэ ыйыллаҕас Ыстаал курдук тыыллан биэрэр Ыһыы санаа кытаанаҕа. Эллэй
[Дьэһиэй] оҕотун кэриэтэ хоһуун, биир чиккэ ыйыллаҕас санаалаах киһинэн саҥата суох киэн туттара. В. Титов. Ыйыллаҕас хааннаах — наһаа тоҥкуруун, эйэҕэһэ суох көрүҥнээх. ☉ Имеющий необщительный, неприветливый вид
— Нохоо, Уулаах! Түбэһэ сылдьаҕын дуу? — Тойон ыйыллаҕас хааннаах, томороон толуу сирэйэ мичиҥнээн кэбистэ. Эрилик Эристиин. Ыйыллаҕас хааннаах, Ыҥырыалаах харахтаах… Д. Говоров
Кини дьэбир, ыйыллаҕас хааннаах. А. Фёдоров

I
туохт.
1. Тугу эмэ кытта булкуһа сылдьан, сыыйа тимирэн аллара түгэҕэр түс, муһун. ☉ Опускаться слоем на дно, оседать
Көмүһү манна уунан сууйаллар Хаптаһын хоруудаҕа. Хорууда түгэҕэр сөҥөн хаалар Кыһыл көмүс кыырпаҕа. Баал Хабырыыс
Михаил Прокопьевич лотуок түгэҕэр сөҥөн хаалбыт маассаны ытыһар. И. Бочкарёв
Өтөрүнэн буора сөҥөн, уубут дьэҥкэрбитэ. КЗА АҮө
Хааны ытыйан баран алта-аҕыс чаас устата туруоруллар. Онтон өһөҕө сөҥмүтүн кэннэ, дьалкыппакка эрэ …… убаҕаһын баһан ылан атын иһиккэ кутуллар. Дьиэ к.
2. Ханна эмэ тохтоон муһун, мунньулун. ☉ Сойтись, сосредоточиться, скопиться в одном месте
Булт ааттааҕа барыта онно күрэнэн сөҥмүт эбит. Н. Заболоцкай
Өлүөнэ өрүс көмүстээх тайҕатыгар хостонор үгүс кыһыл көмүс манна [Иркутскайга] кэлэн сөҥөрө. Н. Якутскай
Кини үрэх уҥуор баар ходуһаттан түһэр быыкаа көҥүскэ тахсан, сөҥөн турар балыгы хостообутун истэн, дьон эбии сөҕөллөр. Н. Заболоцкай
3. көсп. Ааспат, умнуллубат өйдөбүлү, санааны хааллар. ☉ Произвести сильное, незабываемое впечатление, поселиться в чьей-л. душе
Бу киэһээҥҥи кэпсэтии Миша Бойтонов дууһатыгар өтөр умнуллубат гына сөҥнө. В. Яковлев
Эн суоххар миэхэ чугаскын, Мин өйбөр сөҥөн хаалбыккын, Өрүү сырдык өҥ буолаҥҥын, Өлбөт сырдыкка ыҥыраҥҥын. В. Потапова
Сүрэхпитигэр сөҥмүт ол үөрүү үрдүк өрөгөйө күн бүгүҥҥэ диэри өрүкүйэр. «Кыым»
♦ Сөҥөн олор — саҥата суох буол; хамсаабакка-имсээбэккэ ньим бар. ☉ Сидеть молча, неподвижно, погрузиться в молчание; застыть на месте
Кырдьаҕастар саҥата суох сөҥөн олороллоро. Н. Якутскай
Иккиэн уруккуну-хойуккуну өйдөөн санаарҕаабыт курдук балачча өр саҥата суох сөҥөн олорбохтообуттара. Далан
Аана уоһун сөрүү туттан, сөҥөн олорбохтоото. М. Доҕордуурап
◊ Сөҥө сырыт (сөҥөн сыт) — ханна, туохха эмэ үөскээн, мунньуллан баран чөл бэйэҕинэн баар буол (туох эмэ баайын, сыаналааҕы этэргэ). ☉ Скопиться где-л., в чём-л., оставаться до определённого времени нетронутым, в целости (о чём-л. ценном — напр., о полезных ископаемых)
Улахан баай-дуол Улахан эбэ сис хайаларыгар сөҥөн сыттаҕа. Саҥардыы ону булан эрэллэр. А. Фёдоров
Саха тылын баайа, күндүтэ олоҥхоҕо сөҥөн сытар. СЛ-8
Поэзиябытыгар төрөөбүт тылбыт саамай сүмэтэ, кэрэтэ сөҥөн сырыттаҕа. «Кыым»
ср. казах. шөк ‘осесть, оседать на дне, садиться’, ДТС чөк ‘опускаться, погружаться (в воду)’
II
даҕ.
1. Холку гынан баран модьу, күүстээх (үксүгэр киһи куолаһын туһунан). ☉ Густой, низкий, ровный и сильный (о голосе человека)
[Бөлүөхсэн турар дьон кэтэҕэр:] «Миэхэ суолла аҕалыҥ!» — диэн сөҥ саҥа иһилиннэ. Күннүк Уурастыырап
«Табаны ытыалааҥ!» — Кириилин сөҥ хаһыыта иһиллэр. Л. Попов
Кини [Кулаковскай] хоһооннорун сөҥ куолаһынан иҥнигэһэ суохтук, кудуххай соҕустук ааҕара. Н. Заболоцкай
Сөҥ куоластаах толуу киһи уһаат иһигэр саҥаран киҥкинэтэн эрэрдии бэйэтин билиһиннэрдэ. «Кыым»
2. Элбэҕэ суох гынан баран улахан ис хоһоонноох, өйдөөх, чиҥ (киһи тылын уонна тылынан айыллары этэргэ). ☉ Немногословный, но содержательный, умный, внушительный (о речи человека), веский (о слове)
Тыл арыт өһөскүн, Ыарахаҥҥын, сөҥҥүн, Тааскын, симилиэскин, Укулаат тимиргин. Баал Хабырыыс
«Умнуохпут суоҕа үтүө мөссүөҥҥүн, Уйаҕас ып-ыраас сүрэххин!» — диэтэ, бэргэһэтин уһулан, Сиидэрэп аҕыйах сөҥ тылынан. С. Васильев
Ийэ дойду көмүскэлэ — бу былыр былыргыттан ытык иэс буоларын туһунан сөҥ, күүстээх, ону сэргэ истиҥ иэйиилээх тыллар чугдаардылар. ВА
3. Аҕыйах саҥалаах, дьиппиэн, нүһэр. ☉ Немногословный, необщительный, суровый, замкнутый
[Дуолан Хара:] Миигин эрэй сөҥ, дьиппиэн оҥорбута, Уоммар диэри …… Кулун тэллэххэ либиир сыппытым. И. Гоголев
Кини тылгаөскө тииспэтэх, санаабытын таһыгар таһаарбат, бэрт аҕыйах саҥалаах сөҥ киһи. В. Яковлев
Сөҥ, кытаанах сэбэрэлээх дьон мэтириэттэрэ ыйанан тураллара. М. Горькай (тылб.)
4. фольк. Хойуу, иҥэмтэлээх (сүөгэйи этэргэ); өлгөм, баай. ☉ Густой, питательный (напр., о сметане); богатый, обильный. Сөҥ сүөгэй. Сөҥ сөгөлөөн
□ Мин сиэм этэ сөҥ сүөгэйи. Эллэй
Сөҥ сүөгэйинэн сөлөгөйдөөн Түһүлгэбит киинигэр Кэккэлэһэн олорон, Аһыыаһыы оонньуоҕуҥ. П. Ядрихинскай
Бултуйдаҕына …… малааһын, былыргылыынан эттэххэ, сөҥ сөгөлөөнү тэрийэр. Кэпсээннэр
5. эргэр. Улахан, сомоҕо, модьу. ☉ Громадный, массивный, тяжёлый
Төлөрүйбэт сөҥ сүлүгэскин Төлөрүтэн биэрдиҥ. П. Ойуунускай
Адаар бэстэр, сөҥ харыйалар Аргыый хамсыы нуоҕаһаллар. П. Тобуруокап
[Дудкин] Ыарахан, сөҥ балтанан, …… тимири Туой курдук эллээччи. С. Васильев
◊ Сөҥ түс — санааҕа ылларан, мунчааран саҥата-иҥэтэ суох буол, дьиппиэр. ☉ Стать молчаливым, угрюмым, помрачнеть
[Григорий] хайдах эрэ сөҥ түспүт курдуга. Д. Таас
[Алампа] сөҥ түспүтэ киһи хараҕар өтө көстөр эбит этэ. Р. Кулаковскай
Остуол икки өттүгэр бүрүө чилиэннэрэ аҕыс-сэттэ киһи сөҥ түһэн олороллор. В. Яковлев