грубый, несдержанный, вступающий в пререкания по малейшему поводу.

несдержанный, необузданный; уйгуур мэник необузданный шалун # уйгуур бар= уехать, куда глаза глядят.

ария. 1. (неумеренный в чём-л.) туттуммат, невоздержанный в пище аһылыгар туттуммат; 2. (несдержанный) кыаммат, кыатаммат; невоздержанный на язык тылын кыаммат.

даҕ., кэпс. Ордуос майгылаах, тэбиэс сигилилээх (үксүн дьахтар, биэ, ынах туһунан). ☉ Вспыльчивый, несдержанный, горячий (обычно о женщине, кобыле, корове)
Тоҕус муус дьулуо хара уолаттарым, аҕыс кыҥырдыа ханыы кыргыттарым, мин этэр тылбын өйдүөн истэн туруҥ эрэ! Саха фольк. Чуура кыҥырдыа биэ курдук тэһии сүрэҕэ Тороевка туһаайан, түргэнтүргэнник тэбиэлээтэ. Л. Попов
Бу ынах …… ыаммат. Эккэ таһаарылынна. Кыҥырдыа, тэһии, тэбиик диэтилэр. «ХС»

даҕ., кэпс. Кыраттан да өһүргэнэн, кыыһыран, тымтан барар майгылаах; олус өһүргэс. ☉ Обидчивый; несдержанный, вспыльчивый, грубый
Сорох хайҕана үөрүйэх суруйааччы олус ордуос, үөхсүмтүө, үҥсүмтүө буолан барда. Амма Аччыгыйа
Кэлин ыйааһыннаан көрдөхпүнэ, ордуос тойон эбиппин. Тэппини истибэтим кыайбыта. Р. Баҕатаайыскай
Арай бэркэ ыксаатаҕына кыратык ордуос соҕус. Н. Лугинов
ср. монг. уур ‘гнев, ярость, злоба’

I
даҕ. Курбуу курдук уҥуохтаах синньигэс, дьулугур. ☉ Стройный, хорошо сложенный, прямой
Кындыа бэйэҕит Кынньары тартараайаҕыт. Саха фольк. Бу дьоллоох-соргулаах үтүөмааны ыал икки кындыа кыталык кыргыттардаахтар. ПА
Кындыа маҥан кыталыктар үҥкүүлээн доҕулдьуһаллар. «Кыым»
ср. кирг. кындый ‘стать поджарым, тренированным (о коне)’, кынтый ‘быть аккуратным, подобранным, приятным для глаза, красивым’
II
даҕ., кэпс. Хабараан майгылаах, ордуос, кыыһырымтаҕай. ☉ Грубый, несдержанный, злобный, злой
Кындыа ат.  Кыыс дьахтар кындыа буолар, кийиит дьахтар килбик буолар (өс хоһ.). Кыыс дьахтар Кытархай иҥнэннэ, Кыдьараҥнас сырыыланна, Кындыа майгыланна, Кытыйаны кытта кыырда, Кыттыгаска кыһанна. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ылдьаана дьикти дьахтар, кими да аттыгар чугаһаппат, Кындыа буолара. А. Сыромятникова

ордук-хоһу тыллас= говорить грубо, несдержанно; грубить; язвить; ордук-хоһу тутун = выходить за рамки дозволенного; ордук-хоһу туттар он позволяет себе лишнее.

даҕ.
1. Бигэтэ суох туттарыылаах, мөлтөх иҥиннэриилээх, төлөрүйүмтүө. ☉ Легко срывающийся, непрочно, слабо закреплённый. Төлөркөй сомуоктаах саа
□ Оччолорго бары да эдэр, өрүкүнэспит, биир чыркый кэлэн түстэҕинэ, кырата сүүрбэччэтэ ытан субурутар бэрт төлөркөй чыыбыстаах сааһыттар этибит. В. Титов
Мин аҕам хара мастаах «ытын атаҕа» элэйэн, төлөркөй буолбут сомуоктаах доруоп саалааҕа. «ХС»
Хапкааныҥ тыла олус төлөркөй. «Сахаада»
2. көсп., кэпс. Бэйэтин кыайан туттуммат, туттунуута суох; толкуйдаабакка эрэ этиллэр, саҥарыллар, олус босхо барбыт. ☉ Не умеющий владеть собой, лишённый самообладания, несдержанный; необдуманный
Сорокин, кэтэх санаата суох, бэйэтэ төлөркөй үгэһинэн, саҥа собуоттанан эрэр мотуоркалыы түргэнтүргэнник төтүгүрэтэн истэ. Р. Баҕатаайыскай
Табаарыстар, тыл-өс төлөркөй буолан бараары гынна, онон тугу саҥарары бэйэ толкуйдуура, тойоннуура наадалаах. У. Нуолур
◊ Төлөркөй бүтэй дорҕоон тыл үөр. — төлөрүйэр бүтэй дорҕоон диэн курдук (көр төлөрүй)
Тыл уонна уос салгыны бүөлээн баран төлөрүйэриттэн төлөркөй бүтэй дорҕоон үөскүүр. ФГГ СТ

даҕ.
1. Сөбүлээбэтэҕин тута биллэрэр, дохсуннук, баламаттык быһыыланар, ыгым, быһымах. ☉ Несдержанный, вспыльчивый, горячий
Эдэр уолҕамчы уолаттар харахтара уоттанаат ойон турдулар, үҥүүлэрин, ох сааларын бэлэмнээтилэр. И. Гоголев
Ергин дэҥи тулуйбат, уолҕамчы уонна сүрдээх түрдэстигэс киһитин өйдүүбүн. П. Филиппов
Оҕо сүрэх уолҕамчы, Омун, уох үлүгэр. Баал Хабырыыс
2. Уһуну-киэҥи толкуйдаабакка, санаабычча, ылбычча оҥоһуллар (хол., быһаарыныы туһунан). ☉ Необдуманный, слишком поспешный, опрометчивый (напр., о решении)
[Дроздев — Сергейгэ:] Мин эйигин итинник уолҕамчы түмүктэри оҥортуура буолуо диэбэт этим. В. Яковлев
[Сибиэтэ:] Захар, эн үчүгэйдик толкуйдаан көөртүҥ дуо? Баҕар, уолҕамчы санаа буолаарай? С. Ефремов
Бардасов, бука, саҥата бэрт буолан, Байбал ааспыт олоҕун-дьаһаҕын, кини ис дууһатын билбэтиттэн итинник уолҕамчы быһаарыыны ылыннаҕа буолуо ээ... «ХС»
ср. халх. уулгымчы ‘смеряк (кликуша, нервнобольной, повторяющий чужие слова)’

даҕ.
1. Чарааһа суох; дириҥ. ☉ Большой в объёме, в обхвате, в поперечнике, толстый; глубокий
Микиитэ …… халыҥ сарыы ыстаанын туппахтыыллар. Амма Аччыгыйа
Ганс халыҥ таастаах ачыкылаах, обургу харалҕан этэ. Суорун Омоллоон
Үс халыҥ сурунаалы Мойокко уунна. Т. Сметанин
Таба — хаар оҕото — халыҥ хаартан Хаһан даҕаны иҥнибэт. И. Эртюков
2. Куппут-симмит курдук, киппэ, үскэл (эт-сиин, куҥ туһунан). ☉ Полный, тучный, плотный (о теле, туловище)
Халыҥ куҥнаммыт, Хат таманнаммыт диэн [атын хайҕаата]. П. Ойуунускай
Айдар быраатын халыҥ санныттан кууһан ылла. Н. Лугинов
Василий Михайлович, халыҥ куҥнаах-таастаах, намыһах уҥуохтаах киһи, …… төттөрүтаары хаамта. Ф. Софронов
Өлөөнө тиэтэйэн түргэнник дайбаата. Иннигэр оҕонньорун халыҥ көхсө багдайар. М. Доҕордуурап
3. көсп. Элбэх ахсааннаах, үгүс ханыылаах. ☉ Бесчисленный, несметный
Былыр Бэһиэлэйэптэр сүүнэ халыҥ аймах дьон эбиттэрэ үһү. Амма Аччыгыйа
Кулуба халыҥ сүөһүтүн эмиэ ойуун сиэтэҕэ диэн сэрэйэллэр. И. Гоголев
Бааска үрдүнэн ааһан иһэр халыҥ үөрдээх моонньоҕоннору күөрэтэн биэстэ субурутта. Далан
4. көсп. Уҥуоргута, бараныыта чугаһа суох, ыраахха диэри тайыыр (хол., тайҕаны, тыаны этэргэ). ☉ Необъятный, обширный, массивный (напр., о тайге, лесе)
Халыҥ сис тыаны быһа түһэн, киэҥ ходуһалаах алааска ойутан тахсыбыттара. Н. Лугинов
Уйбааскылаах үрүҥ хаарга хам баттатан сөҥөн турар халыҥ тыаҕа киирдилэр. Л. Попов
Массыына халыҥ тайҕа устун нэлэһийбит кутуу суолунан айаннаан иһэр. П. Аввакумов
5. көсп. Кырата суох, улахан (буруй туһунан). ☉ Серьёзный, значительный, тяжёлый (о вине, проступке)
Миигин да халыҥ буруйбуттан, хараҥа аньыыбыттан быыһаатыҥ, онуоха үөрэ-көтө турабын. Ньургун Боотур
Халбарыйбат халыҥ аньыыгын Хааҥҥыттан иэстиэхтэрэ. П. Ойуунускай
[Сатараал:] Ийээ, оччоҕо бырастыы гынаҕын дуо халыҥ аньыыбын? Суорун Омоллоон
♦ Суон сааллан <халыҥ хаһалан> көр саалла
Соххор-доҕолоҥ сорунанмуҥунан суон саалламмыттар, харакыра норуот хааннаах хараҕын уутунан, хара көлөһүнүнэн халыҥ хаһаламмыттар бу аата буолар баайдар диэн. П. Ойуунускай
Суон тыын, халыҥ тыын көр тыын II. [Айыы Умсуур эдьиийим!] Суон тыын толуура, халыҥ тыын хардайа буол эрэ! Ньургун Боотур
Сүрэҕэ халыҥ көр сүрэх I. Дьон сүрэҕэ халыҥ, истэн биэрбэттэр. Амма Аччыгыйа
Биһиги оҕолорбутун босхо үөрэппэтэх баҕайыта ини! Сүрэҕэ халыҥ соҕус буолуо. Амма Аччыгыйа. Тыла халыҥ — холустук, сиэрэ суохтук саҥарар. ☉ Бестактный, несдержанный (о речи — букв. язык его толстый)
Ээ, ити киһи тыла халыҥ. Халыҥ сириттэн ылларда — силлибэт сириттэн ылларда диэн курдук (көр силин). Уоруйах халыҥ сириттэн ылларда. Халыҥ тирии, дьүлэй куҥ көр тирии. Ону мин, дьүлэй куҥ, халыҥ тирии, билиэм дуо? Суорун Омоллоон. Халыҥ тириилээх калька. — кыраҕа ымыттыбат, дьиппиэн (киһи). ☉ Толстокожий, бесчувственный, неотзывчивый, нечуткий (человек)
Оо дьэ, киһи да бөҕөбүн! Халыҥ да тириилээх эрэйдээхпин... С. Никифоров. Халыҥ тириитин хайыт фольк. — өлөр, өһөр. ☉ Убивать, уничтожать (букв. распороть его толстую кожу)
Бу эппит тылыҥ, саҥарбыт саҥаҥ иннигэр, сибилигин халыҥ тириигин хайытаммын хара хааҥҥын супту оборон ылыам! Ньургун Боотур
Ыар ыалдьыт, нүһэр хоноһо буолан, халыҥ тириитин хайытан, хараҥа хаанын тоҕон, иэһи боруостаан көрүөм. Эрилик Эристиин
[Дыгын:] Хайдах сырыыны сырыттыгыт, Бөрө Бөтүҥ бөтөстөрүн халыҥ тириилэрин хайыттыгыт дуо? «Чолбон». Халыҥ харчы кэпс. — ахсаана биллибэт, элбэх харчы. ☉ Большие деньги (букв. толстые деньги)
[Сэмэн:] Хайа, миэхэ халыҥ харчыга атыылаан сииргэр маннык майгылаах диэбэтэҕиҥ дии. А. Софронов
Ханна баҕарар сылдьарга, Хара «Москвич» да ыларга Хармааныгар-хаассатыгар Хаарыһынан халыҥ харчы. Күннүк Уурастыырап
Өйдөөх киһи, куоракка да олорон, халыҥ харчыны булар баҕайыта. У. Ойуур
Халыҥ хаһалаахтар, суон сааллаахтар көр саал I. Биһиги, кыра дьоннор, араас тардыыны дууһа баһынан …… баайдары, күөх истэри, халыҥ хаһалаахтары, суон сааллаахтары кытта тэбис-тэҥҥэ төлүүр этибит. П. Ойуунускай
Халыҥ хаһанан харчыта кэбис (охсун), суон саалынан мохсуота уурун (кэбис) көр саал I. Ооксиэ дуо, оҕолоор! Халыҥ хаһанан харчы кэбиһэр, Суон саалынан мохсуо кэбиһэр, Айгы-буйгу, аан чалбараҥ диэн Бу аата буолбат дуо! Өксөкүлээх Өлөксөй
[Баайдар] халыҥ хаһанан харчы охсуналлар, суон саалынан мохсуо ууруналлар. П. Ойуунускай. <Халыҥ хахха>, суон дурда буол — барыттан бары көмүскээччи, харыстааччы буол. ☉ Будь нашим надёжным защитником, крепким заслоном
Тоҕо сэбиэт оҥорбуттарай, дьэ халыҥ хахха, суон дурда буол. Болот Боотур
Сорох ардыгар наада буолар түбэлтэтигэр халыҥ хахха, суон дурда буолбута. «ХС»