прил. 1. (обеспеченный) баай-даах-дуоллаах, кыахтаах; 2. (обоснованный) олохтоох, чахчылаах.

страд. от хааччый = 1) обеспечиваться, снабжаться, быть обеспеченным, снабжённым; 2) обеспечиваться, гарантироваться, быть обеспеченным, гарантированным.

1) имеющий изгородь, ограду, забор; с... изгородью, с... оградой, с... забором; огороженный; күрүөлээх от огороженный стог сена; 2) имеющий загон, обеспеченный загоном; с... загоном; 3) уст. имеющий сенокосный надел, сенокосное угодье.

даҕ. Кыһалҕаҕа ылларбат баайдаах-дуоллаах, кыахтаах. ☉ Зажиточный, состоятельный, обеспеченный
Сэрии тиһэх тэргэнин тыаһа уурайарын кытта эмискэ сынньалаҥ, байылыат олох кэлбэтэҕэ. Эрчимэн. Көмүстээх сис тыалар, Күндэлэс куораттар, Байылыат холкуостар – Барылара биһиэнэ! П. Тулааһынап
Ахсаабат-быстыбат байылыат олох Аҕа дойдум дьонугар тустанна. С. Зверев

страд. от үтэлээ = 1) обеспечиваться, снабжаться, быть обеспеченным, снабжённым провизией (в дорогу, на работу); 2) взять провизию (в дорогу, на работу).

даҕ.
1. Бэйэтин чэпчэкитик туттан сылдьар, кытыгырас, сымса хамсаныылаах. ☉ Хорошо владеющий своим телом, проворный, сноровистый, ловкий
[Өлөксөй] бултуура эрэ диэн буолуо дуо, уопсайынан, кыанар киһи этэ. Багдарыын Сүлбэ
2. Кыһалҕата суох, этэҥҥэ олорор, дэлэгэй, байым олохтоох. ☉ Обеспеченный, материально благополучный, крепко стоящий на ногах
Кини [Миисэ оҕонньор] баайа суох, көннөрү кыанар эрэ соҕус киһи этэ. Д. Таас
[Өрүүнэ] кыанар ыал соҕотох кыыстара буолан, сэнэхтик таҥнара. Н. Кондаков
Сарсыныгар Ыстапааны Дьөгүөр оҕонньордоох диэн кыанар соҕус ыал, иитиэх оҕо гынаары илдьэ барбыттара. И. Никифоров

страд. от үбүлээ = быть снабжённым, обеспеченным, снабжаться, обеспечиваться кем-л. (средствами, деньгами); мин киниттэн үбүлэнэн үөрэммитим я выучился на его средства.

даҕ.
1. Эт-хаан өттүнэн чэгиэн, күүстээх. ☉ Физически сильный, здоровый, крепкий, мощный
Сиэгэн бэйэтин ыйааһыныттан хас эмэ төгүл ыараханы сүгэн илдьэр кыахтаах бөҕө кыыл. «ХС»
2. Тулуурдаах, кытаанах характердаах. ☉ Обладающий твердой волей, стойкий
[Саха норуота] кыахтаах, дьөрү кыаҕын таһынан да буоллаҕына, үтүөнү үтүөнэн боруостуу сатааччы. Суорун Омоллоон
Кыахтаах киһи, кытаат. Биһиги эмиэ үтүктэ таарыйа тугу эмэ оҥоро сатаан көрүөхпүт. Н. Лугинов
3. Баайдаах-дуоллаах, үптээх-астаах, дэлэгэй олохтоох. ☉ Обеспеченный, материально благополучный
Бүгүн манна кыахтаах ыаллар оҕолоро мустубуттар. Р. Баҕатаайыскай
Үлэһит ийэлээхаҕалаах, кыахтаах ыал ыччаттара …… дьалаҕайдык, сатаҕайдык үөрэнэллэр, ол эрээри хайаатар да кулаан-сабаан үрдүк үөрэх дипломун ылан тэйэр эрэмньилээхтэр. Н. Габышев
Аҕата — албакаат эрдэ өлөн, кыахтаах соҕустук олорбут ыал кырыымчык олохтонон барбыта. ПНИ АДХ
4. Үчүгэй туруктаах, баай, сайдыылаах (хаһаайыстыба эбэтэр ханнык эмэ хаһаайыстыба салаата). ☉ Успешно развивающийся, преуспевающий, процветающий (о хозяйствующем субъекте)
[Хоодуотап:] Арай биһиги холкуоспут улахан кыахтаах буоллун, ити биһиги үлэлээбит сирбитигэр хамбаайын үлэлээтин, оччоҕо биһиги холкуоспут судаарыстыбаҕа бастыҥынан бурдугу туттарыа этэ. С. Ефремов. Билигин холкуостар үгүстэрэ бөдөҥ, экономика өттүнэн кыахтаах, техниканан үчүгэйдик сэбилэммит хаһаайыстыбалар буолбуттарын кэннэ чыҥха атын балаһыанньа үөскээтэ. «Ленин с.»
5. Туох эмэ туспа дьоҕурдаах, хайдах эмэ дьайар күүстээх. ☉ Обладающий какими-л. способностями
Кырдьык даҕаны, киһи аймах дэлэгэй кыахтаах. Амма Аччыгыйа
[Марфа Николаевна:] Төрөппүт киһи мин билэбин, оҕом туох үлэҕэ кыахтааҕын. С. Ефремов
Ким хайдаҕын үчүгэйдик билэр Илья Иванович бэйэтэ талааннаах уонна кыахтаах киһини эндэппэккэ билэрэ. АҮ
6. Модун күүстээх, модун. ☉ Сильный, мощный, могучий. Урут Сэбиэскэй Сойуус модун күүстээх обороналаах улахан кыахтаах дойдулар ахсааннарыгар киирэр этэ
△ Улахан кыамталаах, күүстээх. ☉ Обладающий большой мощностью, сильный, мощный
Тыа хаһаайыстыбатын предприятиелара ордук кыахтаах тыраахтардарынан уонна мелиорацияҕа тупсарыллыбыт техниканан сэбилэниэхтэрэ. ЭБТ
Былааны таһынан уон модун кыахтаах ретрансляционнай телевизионнай ыстаансыйалары үлэҕэ киллэрэргэ. «Кыым»

даҕ.
1. Сииктээх, курааннаабат буолан үүнүүлээх, өҥ. ☉ Влажный, плодородный, урожайный (о земле, почве)
Кыыс Амма кытыллара нүөл кырсынан, уохтаах буорунан сураҕыраллар. С. Д анилов. Күөл үрдүнээҕи нүөл кырыстаах ырааһыйа ортотугар тойон сэргэ турар. Н. Лугинов
Быдьаҥадьалар нүөл сир дээх-дойдулаах дьон. Багдарыын Сүлбэ
△ Быйаҥы, үүнүүнү аҕалар, элбэх уулаах (үксүгэр ардаҕы этэргэ). ☉ Приносящий хороший урожай, плодородие (обычно о дожде)
Таптыыгын дохсун, намыын Өрүү нүөл самыырдары, Ыспыт сиэмэҥ нарын-нарын Күөх от буолан быгарын? С. Данилов
Атырдьах ыйын саҥатыгар хас да хонуктаах нүөл ардах курулатан, онтон салгыы тыала суох сылаас күннэр түһэннэр, өтөрүнэн буолбатах үтүө күһүн кэлэн турара. В. Протодьяконов
2. поэт. Ыраас, сибиэһэй, сииктээх (салгын туһунан). ☉ Влажный, свежий, чистый (о воздухе)
Үчүгэй даҕаны, бу хотугу нүөл чэгиэн салгын. Н. Габышев
Нүөл, сылаас салгын уйан дууһаҕар угуттаан киирэр. УКД ЧХ. Сааскы с а й д а м нүөл тыаллаах Салгын мүөтүн и һ э б и н. «ХС»
3. көсп. Дэлэччи астаах-таҥастаах, быстаран сутаан хаалбат, лаппа кыанар. ☉ Обладающий достатком, обеспеченный, состоятельный. Нүөл ыал. Нүөл олохтоох сопхуос
4. кэпс. Кураһа суох, үчүгэй, толору, тупсаҕай хааннаах-сииннээх. ☉ Имеющий здоровый, приятный вид (о человеке)
Күбэйээнэ эмээхсин сирэйэ мырчыстаҕас гынан баран, буһуу арыы курдук нүөл, нус-хас, дьоһуннаах сэбэрэтэ ис киирбэх. И. Данилов
Дэлэгээссийэ салайааччыта нүөл хааннаах Ваня Рябчинскай нөрүс гынна, инники хардыылаата. ИИА КК
♦ Нүөл кырыс (буор) — туох эмэ үөскээн, айыллан тахсарыгар бигэ төрүт, т и р э х ( айымньы туһунан). ☉ Б л а г о д а т н а я почва, прочная основа (для литературных произведений). «Кыым» хаһыат уонна Саха сэбиэскэй уус-уран литературата
Ити биир нүөл кырыстан силис тардан үөскээбит, быстыспат ситимнээх өйдөбүллэр. Софр. Данилов
Норуот тылынан уус-уран айыытын нүөл кырсын сүмэһининэн угуттанан саха суругунан литературата үөскээбитэ. Умнуллубат к.

1. аат. Эт-сиин үөһээ уонна аллараа өттө. ☉ Верхние и нижние конечности человека
   Анараа киһи чыыр-чаар силлээтэ, тыыр-таар сыыҥ-таата, баһын-атаҕын хамнатан кэбис-тэ. Ньургун Боотур
2. сыһ. суолт. Туох эмэ ис хоһоонун онон-манан, одоҥ-додоҥ көтүмэхтик (өйдөө, кэпсээ). ☉ Не вникая в суть дела, в общих чертах (понимать, рассказывать)
   Дакылааты бас-атах өйдөөтүм. Сонунун бас-атах кэпсээтэ. — Айыкабыын! – Бары барыта эмиэ иктэ киһи буолан Бас-атах баллырҕаатаҕын эни. П. Ойуунускай
   ♦ Бас-атах бар түөлбэ. – инниҥ хоту мээнэ, бэйдиэ бар. ☉ Идти вперед, куда ноги несут
   «Күтүр өстөөх, аҕаҕын, миигин сиэтэн баран, бас-атах барыаҥ», – диэн ийэм өһүөннээхтик сибигинэйдэ. Н. Заболоцкай. Бас-атах буол (түс) – арыт атаххынан, арыт төбөҕүнэн өрө буолуталаа, өрө-таҥнары кулахачый. ☉ Переваливаться через голову, покатиться кувырком. Ньургун Боотур Байҕалга Бас-атах түһэн истэҕинэ, Аҕаһа Айыы Умсуур обургу, Аҕыс халлаан арчыһыта …… Дүҥүрүн тоһуйа охсон биэрдэ. П. Ойуунускай
   Адамов эмпэҕэ ыстанар да, бас-атах буолан, аллара кулахачыйан иһэн, саа тыаһын истэр. Н. Босиков. Баһа-атаҕа биллибэт – 1) олус элбэх, муҥура суох. ☉ Очень много, неисчислимое, бесчисленное множество
   Саха Саарын тойон, Сабыйа баай хотун диэн Баһа-атаҕа биллибэт барҕа баайданан, Байан-тайан олорбуттара эбитэ үһү. П. Ойуунускай; 2) хаһан быһаарыллара биллибэт, олус булкуллубут. ☉ Очень затянутый, сильно запутанный (о каком-л. деле)
   Баһа-атаҕа биллибэт дьыала. — Аны төһө-хачча кэмҥэ дьиэтиттэн тэйитиэхтэрэ баһа-атаҕа биллибэт. Н. Борисов. Баһа-атаҕа биллэр – оннук наһаа элбэҕэ суох. ☉ Не так уж много
   Мин да баайым баһа-атаҕа биллэр эбээт! Н. Якутскай
   Кини да сүөһүтүн баһаатаҕа биллэр ини. «ХС». Баһа-атаҕа көстүбэт – уһуга, муҥура биллибэт, харах ылбат. ☉ Не имеющий видимых пределов, бескрайний
   Баһа-атаҕа көстүбэт киэҥ бааһынаҕа буспут бурдук көстөр. Күндэ
   Баһа-атаҕа көстүбэт киэҥ туундара үрдүнэн тыал хаары кырса кутуругун курдук субурута соһор. Н. Якутскай. Баһа-атаҕа суох – кэрээнэ, саата суох. ☉ Дерзкий, бесстыдный, наглый
   Баһа-атаҕа суох баттабыл, үүтэ-аана суох үктэбил (өс хоһ.). Онон күн судаары утары турбут баһа-атаҕа суох алдьархайдаах бассабыыктардааҕар быдан ордук дьон буолуохтара. А. Софронов
   Баһа-атаҕа суох байымсыйыы, кэтэҕэ-кэмэ суох киһиргэһии, суолтата-суобаһа суох суугунаһыы …… арыллан аҕай барда. «ХС». Баһын-атаҕын – тугу эмэ быстах-остох, одоҥ-додоҥ (кэпсээ, иһит). ☉ Весьма отрывочно, кратко, урывками (рассказывать, говорить, слушать)
   Кыыс баһын-атаҕын эрэ кэпсээтэ. Болот Боотур
   Сиһилии билбэппин эрээри баһынатаҕын райкомтан кулгааҕым уһугунан истибитим. Р. Баҕатаайыскай. Баһыттан атаҕар диэри (дылы) – 1) бүтүннүү, тилэри. ☉ Во всех подробностях, от начала до конца
   Көстөрүн курдук, поэма баһыттан атаҕар диэри өрө күүрүүлээхтик, көтөҕүллүүлээхтик биир тыынынан этиллибит. Н. Туобулаахап
   Табаарыстар, эһиэхэ холкуос бочуот биэрэн, оройуон бастыҥнарын мунньаҕар ыытабыт. Үлэбитин баһыттан атаҕар диэри кырдьыгынан кэпсээҥ. Иннэ кылаанын да саҕаны эбимэҥ. М. Доҕордуурап
   Эн, ааҕааччы, сахаҥ литературатын баһыттан атаҕар диэри сыныйан ааҕан, кинилэри кытта аргыстаспыт буоллаххына, судургутук хаһан даҕаны саныаҥ суоҕа. «ХС»; 2) үөһэттэн алларааҥҥа диэри. ☉ Полностью, совершенно, с головы до ног. Доҕорум ырбаахыны кыайан булан кэппэт буолан, тырыттыбыт ырбаахылаах кэлбитин, баһыттан атаҕар дылы саҥа таҥыннарбытым. Эрилик Эристиин
   Сотору соҕус баһыттан атаҕар диэри бадараан буолбут таҥастаах эдэр уол буута быстарынан сүүрэн мэҥийэн кэлэн, Табаарыстыба тойотторо олорор дьиэлэригэр ааһар. Н. Якутскай
   Дьэ, халлаан! Баспыттан атахпар диэри бадараан буоллум. «ХС»; 3) биир уһугуттан атын уһугар диэри. ☉ С одного конца до другого
   Күрүс-күрүс тыал түһэн уулусса буорун өрө ытыйан, уулуссалары баһыттан атаҕар диэри сыыйталаан кэбиһэр. Эрилик Эристиин
   Сайын уу сэбинэн куораттан өрүһү баһыттан атаҕар диэри сыыйаллар. Далан; 4) улаханнык, ис сүрэхтэн (махтан, баһыыбалаа). ☉ Сердечно, от всей души (благодарить)
   Ийэ Хотун Микиитэ толбонноох ньуурун көрөөрү, баһыттан атаҕар диэри махтал-баһыыба этээри эргиллэ хайыспыта, Микиитэ ханна да суох. Амма Аччыгыйа
   [Баай Баһылай нуучча эписиэригэр:] Дьэ, доҕоор, күн тойонуом, Эн сахаҕа иэҕиллэн, саха көрүлүүр сиригэр киирэ сылдьыбыккар баскыттан атаххар диэри баһыыба. Күндэ. Баһыттан атаҕар диэри (дылы) сэбилэммит – туох баар бары сэрии сэбинэн хааччыммыт, сэбилэммит. ☉ Вооруженный до зубов, обеспеченный всеми средствами для ведения войны, боя
   Бүтүн бастарыттан атахтарыгар дылы сэбилэммит сатыы этэрээттэр көмөҕө кэлэллэр. Эрилик Эристиин
   Брест кириэппэһин бастарыттан атахтарыгар диэри сэбилэммит өстөөх сэриилэрэ төгүрүктээбиттэрэ. «ХС». Сыл (ый, дьыл) баһыгар-атаҕар – биирдэ эмэ, хам-хаадьаа, олус сэдэхтик. ☉ Очень редко, через большие промежутки времени
   Кини урут дойдутун сыл баһыгар-атаҕар санаан ааһар бэйэтэ, кэнники сылларга тоҕо эрэ төрөөбүт сирин-уотун, дьонун-сэргэтин соторусотору ахтан кэлэр, көрүөн баҕарар буолбута. Софр. Данилов
   Ый баһыгар-атаҕар арыт бөртөлүөт кэлэн үөрдүөн сөп. Н. Габышев
   Сахаар оҕонньор билигин даҕаны …… дьыл баһыгар-атаҕар хайаан да тыынын таһаара, чэпчии-сэргэхсийэ, кэргэнин уҥуоҕар тиийээччи. В. Яковлев