даҕ.
1. Бэйэтин чэпчэкитик туттан сылдьар, кытыгырас, сымса хамсаныылаах. ☉ Хорошо владеющий своим телом, проворный, сноровистый, ловкий
[Өлөксөй] бултуура эрэ диэн буолуо дуо, уопсайынан, кыанар киһи этэ. Багдарыын Сүлбэ
2. Кыһалҕата суох, этэҥҥэ олорор, дэлэгэй, байым олохтоох. ☉ Обеспеченный, материально благополучный, крепко стоящий на ногах
Кини [Миисэ оҕонньор] баайа суох, көннөрү кыанар эрэ соҕус киһи этэ. Д. Таас
[Өрүүнэ] кыанар ыал соҕотох кыыстара буолан, сэнэхтик таҥнара. Н. Кондаков
Сарсыныгар Ыстапааны Дьөгүөр оҕонньордоох диэн кыанар соҕус ыал, иитиэх оҕо гынаары илдьэ барбыттара. И. Никифоров

туохт.
1. Илиигэр-атаххар лаппа сэниэлээх, кытыгырас буол, бэйэҕин чэпчэкитик туттан сырыт. ☉ Быть физически крепким, здоровым, хорошо владеть своим телом
Ийэм ыарыйда, Кыаммат буолла, майгыта да олус сатарыйда. С. Данилов
Онтуон эдэр эрдэҕинэ бэйэтин лаппа кыанар, кытыгырас эбитэ үһү. У. Нуолур
Кыанар тухары дьон-сэргэ ортотугар сылдьыбыт быдан ордук. Н. Кондаков
2. Бэйэҥ наадаҕын (хол., аска-таҥаска) сэнэхтик хааччынар кыахтаах буол, тиийинэн олор. ☉ Жить безбедно, обеспеченно, в достатке
[Онтуон:] Кэм кыанан олорор дьоннортон ходуһаларбытын, өттүктэрбитин барытын былдьаталаан ылаллар үһү. Күндэ
Афанасий Сидоров Ламма нэһилиэгэр бэйэтин кыанан олорор ыал кэккэтигэр киирсэр. М. Доҕордуурап
Бүөтүр баай да буолбатаҕын иһин, кыанан сэнэхтик олорор эбит. СЛ-8
3. Тугу эмэ гынар баҕаҕын эбэтэр хайдах эмэ быһыыланыыттан тутун, тохтот, бэйэҕин кыатан. ☉ Сдерживать себя, воздерживаться от чего-л., держать себя в руках
Курдьаҕаҕын хомун, кыдьыккын кыан, имэҥҥин иҥэрин (өс ном.). Кытаанах да мүнүүтэлэргэ санааны түһэрбэт, бэйэни кыана туттар ордук. П. Филиппов
Сиэмэх бөрөлөр оботторун кыаммакка олус аһаан баран, күнү быһа сытыган ордууларыгар сытан тахсаллар. И. Данилов
4. кэпс., сүөл. Туттуммакка, нуорманы таһынан, олус элбэҕи ис, аһаа. ☉ Есть, пить без удержу, без меры
Минньигэс бөрүөк, бэрэски диэни урут билбэтэх дьон биһиги кыана туттубуппут. С. Федотов
Ким да диэки көрбөккө, көҥөммүт курдук умса туттан олорон, ыал аһын саамай күндүтүн, үчүгэйин кыанар күтүр буолан биэрдэ. Н. Заболоцкай
Хаһаайка төрөөбүт күнүн бэлиэтээбиттэрэ …… онно кини эрэ лаппа холуочуйбута. Бэйэтэ бигэргэтэринэн, «үөрбүччэ элбэҕи кыанан кэбиспит үһү». Р. Баҕатаайыскай
5. көр кыай 1,
2
Тукаам, хаһан кыанан үөрэниэххин оскуолаҕа талаһаҕын, бостуой убайыҥ миигин кигэрэ буолуо диэн мөҕүө. Н. Түгүнүүрэп
[Кууһума:] Хата иккиэн сүрэхтээх дьон буолаҥҥыт, итиччэ кыанан олороҕут. А. Сыромятникова
Бокуонньук Дьөгүөрдээн кэргэттэрин нэһилиэк харалтатыгар ылбатахха, бэйэлэрин кыанан көрүнүөхтэрэ дуо? М. Доҕордуурап
♦ Кыбыытын кыаммат — ыалдьан (үксүн ньиэрбэ ыарыытыгар) иигин кыайан туппат, ииктии сылдьар. ☉ Болезненное состояние, проявляющееся в непроизвольном мочеиспускании, недержание мочи
Онон невроз ыарыыга …… атын тус-туспа невротическай көстүүлэр: кэлэҕэйдээһин, оҕо түүҥҥү куттаныыта, өргө диэри кыбыытын кыаммата, о. д. а. киирсэллэр. ППА СЭЫа

возвр. от кыай = 1) сдерживаться, воздерживаться, пересиливать себя; тылгын кыан = воздержаться от лишних слов; ср. кыатан =; 2) становиться на ноги; подниматься, ходить самостоятельно; оҕо бэйэтин кыанар буолбут ребёнок начал ходить; 3) перен. быть состоятельным, богатым; кыанар кэргэн состоятельная семья.