нареч. үрдүнэн, көтүмэхтик; судить поверхностно көтүмэхтик толкуйдаа.

ж. тас көрүҥ, көрүҥ, дьүһүн; судить по внешности тас көрүҥүнэн дьүүллээ.

1) судить; осуждать; кинини дьүүллуөхтэрэ его будут судить; 2) разбирать, рассматривать; биһигини дьүүллээҥ рассудите нас; 3) выносить решение, приговор, приговаривать; суут хаайарга дьүүллээбит суд приговорил его к лишению свободы.

нареч. олдьу; вкривь и вкось 1) (во все стороны) олдьу-солдьу; 2) (всячески) тиэ-рэ-маары, түҥ-таҥ; судить вкривь и вкось тиэрэ-маары быһаар, түҥ-таҥ эрт.

1) ветхая доха (с поношенным, полинявшим мехом); арбаҕас иһигэр абааһы баар посл. в старой дохе черти водятся (т. е. нельзя судить о человеке по одежде); 2) эвф. медведь.

туохт. Туохтан эрэ сиэттэрэн, туохха эмэ олоҕуран сыаналаа, түмүктэ оҥор. ☉ Предположить на основе чего-л., судить по чему-л.
Сорох хаһаайыстыбалар ыанньыксыттара ЫБСЛКС оройуоннааҕы кэмитиэтин эппиэттээх үлэһиттэрэ түмэн биэрбит көрдөрүүлэриттэн сэдиптээтэххэ, ааспыт сылга ынахтан аҕыйах үүтү ыатылар. «ЭК»

несов. 1. за кого-что (хвататься) тутус; браться за руки илии-илиигититтэн тутуһуҥ; 2. за что (приниматься) ылыс; турун, тур; браться за работу үлэҕэ тур; браться за книги кинигэ ааҕыытыгар тур; 3. с неопр. (обязываться) ылын; он берётся закончить работу в течение месяца кини үлэни биир ый устата бүтэрэргэ ылынар; 4. (появляться, возникать) кэл, көһүн; откуда что берётся? хантан ити кэлэрий?; # браться за ум өйгүн бул; не берусь судить дьүүллүү барбаппын.

туохт.
1. Судьуйанан үлэлээ, судьуйа эбээһинэһин толор. ☉ Быть судьёй, исполнять обязанности судьи, судействовать. Иван Иванович норуодунай суукка судьуйалаабыта иккис сылыгар барда
□ Наар доппуруостаан эрэ суруйаҕын, судьуйалыы, дьүүллүү эрэ сылдьыах киһигин дуу, тугуй? М. Доҕордуурап
Ити да тойон, үөрэнэ сылдьан, олус көнтөрүк уол этэ. Оскуолаҕа «Пиэрмэ уола» диэн хос ааттааҕа. Ама билигин судьуйалаан туоллан олорбутун иһин. И. Семёнов
2. спорт. Күрэхтэһиини, оонньууну дьүүллээ, тойонноо. ☉ Судить, быть судьёй на спортивных состязаниях. Фёдор Николаевич ыһыахха хапсаҕайга судьуйалыыр буолбут. Владимир Дмитриевич мас тардыһыытыгар бэркэ судьуйалаата

олор диэнтэн хай
аата. Сынньалы буолбатах — айаны, Саҥаттан саҥаны аһыыны «Олох» — диэн долгуйа ааттыыбын, Олоруу дьоло дии саныыбын. С. Данилов
Баар кыаҕы туһанан, толору олоҕунан олоруу буолуохтаах — саамай дьиҥнээх, халбаҥнаабат дьол. Н. Лугинов
◊ Чөмчөкө (сирэй, уос) олоруута — киһи майгытын-сигилитин сылыктыахха сөп төбөтүн, сирэйин, уоһун о. д. а. уратылара. ☉ Особенности формы головы, лица, губ и т. д., по которым можно судить о характере, уме и прочих особенностях человека
Чөмчөкөтүн олоруута Үчүгэйин көрбөккүөт, Түүлээх да холбуката Үлэлии түһэр буолуо. Күннүк Уурастыырап
Ити курдук эн эрэ эппэккин. Хайыамый, сирэйим олоруута, оҥоһуута оннук. Дуоспуруннанар, дьоһумсуйар диэни сатаабаппын. Э. Соколов

туохт.
1. Ытан, быраҕан, о. д. а. табар туһугар ол диэки көнөтүк туһаай. ☉ Целиться, прицеливаться
[Тогойкин] ойон туран, хайыһарын төттөрү тардан ылан баран, санныттан быатын сүөрүннэ уонна аллара диэки сыаллыы тутан, анньан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Саабар эрэ иитиим баар. Биирдэ эрэ ытан хаалыыһыбын. [Чучунааны] тордоххо киирэн истэҕинэ сыаллыыһыбын. Н. Абыйчанин
Салайааччы Кешабыт Тэргэн саатын иитинээт, Мүлүр-халыр кыҥаата Мүччүхаччы сыаллаата. Т. Сметанин
2. Туохха эмэ олоҕуран сабаҕалаа, сылыктаа. ☉ Ориентироваться по чему-л.; судить, полагаясь на что-л. Кини халлаанынан, сир кырсынан сыаллаан хайаан да ыалы булар. А. Софронов
Тыастарыттан сыаллаатахха, үс дуу, түөрт дуу оруудьуйалаах батарыайа ытыалыыр быһыылаах. Н. Якутскай
Ытарыттан сыаллаатахха, биһигини соҕотох ньиэмэс бултаһара. И. Сосин