туохт.
1. Ким эмэ инники кэскилин түстээ, өтө көрөн тойонноо. ☉ Предсказывать будущее, судьбу
Удаҕан битииһит буолбут оҕолору ыҥыран, барыларын кэккэлэһиннэрэ туруорда уонна биирдии түстэрин-төлкөлөрүн дьылҕалаан көрүүлэнэ турда. Болот Боотур
Кырдьаҕастар быйыл сааскыта хатааһыннаах буолан от-бурдук бөрүкүтэ суох үүнүө диэн, дьоһумсуйан олорон дьылҕалыыллар. В. Чиряев
Бэтинчэҕэ кыайбыт-хоппут атамаан Кытаахап, санаата күүһүрэн, кэлэр кэмнэргэ аатырар, үрдүк чиэстэнэр киһи буоларын дьылҕалаан көрдөҕүнэ, сүрэҕэ өрүкүйэн улаханнык долгуйан ылаттыыра. «ХС»
2. Ким эмэ инники олоҕун, кэскилин оҥор (үксүгэр куһаҕан өттүнэн). ☉ Обрекать кого-л. на тяжелую участь
Миигин киһи, икки атахтаахтар кыыллыйбыттара маннык дьылҕалаабыттара. А. Сыромятникова
Миигин бу ыалдьар тыҥам Барбат дьылҕалаата. П. Тулааһынап
Капитализм бааһынайдары ынырык батталга уонна өлүүгэ дьылҕалыыр. В. Ленин (тылб.)

туохт., сөбүлээб. Сиэрэ суох элбэҕи суох оҥор, мэлит, эс (хол., сиэн-аһаан эбэтэр кырган). ☉ Уничтожать, истреблять кого-что-л.; обрекать кого-л. на гибель в огромном количестве (напр., съедая или убивая)
Дьоно олус үгүстүк булду-аһы өлөрөн кэбэхтээн, киирэн үөрдэхтэринэ-көттөхтөрүнэ кинилэр үөрүүлэрин үллэстибэт буолара. Далан
Киһи бөҕөнү кэбэхтээбит Германияттан иэс иэстээн, Дойду-дойдуну сэриилээбит Буруйугар суолун ирдээн Туруннубут. Дьуон Дьаҥылы. Түөкүн дииргин ылынабын. Кырдьык сүүрбэ сылы быһа эн уоран кэбэхтиир байтаһынын этиттэн сиэтим ини, сиэбэтим ини… Эрилик Эристиин
[Оҕус] сүрэх чаалыйыах күөх отун күнү быһа тэпсэн туран кэбэхтээтэ. С. Федотов
ср. монг. хэвег ‘шелуха; мякиш; отруби’

туохт.
1. Инники өттүгэр туруктаах, үтүө, дьоллоох олоҕу тэрий. ☉ Заложить основы стабильной благополучной счастливой жизни
Оо, доҕорум …… кэскилбин кэскиллээбит эбит. П. Ойуунускай
Үөскээбит өтөххүн кэриэстиэҥ — Кэнчээри ыччаккын кэскиллиэҥ. Айталын
Киэһээҥҥи киирэр күн саҕахха саһыыта Киэркэйэ тырымнаан, Кэлэр иннибитин кэскиллиир. С. Зверев
2. Ким, туох эрэ инникитин быһаар, төлкөлөө. ☉ Предрекать чье-л. будущее, судьбу
Александра Максимовна киниэхэ салайааччыны буолбакка, искусство үлэһитин дьылҕатын кэскиллиирэ. М. Ефимов
Орто аан дойдуну анаара оҕонньоттор табахтыы олорон Кэскиллии саныыллар аттара. В. Лебедев (тылб.)
△ Туох эмэ ис дьиҥин ыараҥнатан сыаналаа, тойонноо, быһаар. ☉ Раскрывать сущность, смысл чего-л., давать оценку чему-л.
Сэттэ килбиэн-киҥкил халлаан кинээстэрэ, Кэниэрдээх кэмириниибин Кэдирги кэскиллээмэҥ даа! Өксөкүлээх Өлөксөй
Кэриҥин кэскиллээбэккэ Киһи аайы Кэскиллиир кэмэлдьи Кэмэ суох. А. Софронов
♦ Кэрчэгэй (кэдэрги, кэрэгэй) кэскиллээ — дьоло суох, быстах оҥоруулаах гына оҥор, эбэтэр төлкөлөө. ☉ Предрекать кому-л. или обрекать кого-л. на недолгую несчастливую жизнь
Кэнчээригэ тиийэ Кэдэрги кэскиллиир, Төрүөххэ тиийэ Түҥкэтэх төлкөлүүр [арыгы]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Миигин кэрчэгэй кэскиллээн, ордоххой оҥоруулаан, түөрэккэй төлкөлөөн түһэрбиттэр. Ньургун Боотур

I
туохт. Тайаҕы бултас. ☉ Охотиться на лося
Эһэни көрдөҕүнэ — эһэлиэ, тайаҕы көрдөҕүнэ — тайахтыа. П. Ойуунускай
Биир күһүн биһиги, куолубутунан тайахтыы таҕыстыбыт. Амма Аччыгыйа
Күһүөрү соҕус иккиэ буолан Силээннээх үрэҕэр тайахтыы таҕыстыбыт. Т. Сметанин
II
туохт. Кимиэхэ эмэ тайаҕы биэр, тайахта туттар. ☉ Давать кому-л. посох, обеспечивать, вооружать кого-л. посохом
Улуу баайдары, Мин курдук, ким Муус дьолуо тайахтаан, Муус дьоҥкурууну состорон Суолга хаамтарыа баарай! С. Зверев
Муус тайахтаныы — умнаһыттыйыы, дьадайыы: «муус дьоҥкуо тайахтаабыта». КНЗ СПДьНь
♦ Муус дьоҥку (дьолуо) тайах- таа — кими эмэ киһи аатыттан аһаран, сорго-муҥҥа, умнаһыт олоҕор тиэрт. ☉ Доводить кого-л. до нищенского существования, обрекать на несчастье, горе
Чоочо баай тойон абаҕам …… Муус дьоҥку тайахтаабыта, Муҥ бөҕөнү состорбута, Халҕаһа эҥээрдээбитэ, Хатырык сиэхтээбитэ, Хара хаанынан ытаппыта. Саха фольк. Улуу дойдуну Тумнары баттаабыт Улуу баайдары Мин курдук ким Муус дьолуо тайахтаан, муус дьоҥкурууну состорон Суолга хаамтарыа баарай! С. Зверев

туохт.
1. Ким, туох эмэ инникитин өтө көрөн быһаар, төлкөтүн ый, тугу эмэ билгэлээ, дьылҕалаа. ☉ Предвидеть, предугадывать, предсказывать будущее, чью-л. судьбу, участь
Төрөөбөтөх ойуун таҥарата түспүт, сүдү ойуун үчүгэйдик уһуйдаҕына, улуу ойуун буолар киһи үөскээбит диэн сорох ойууннар төлкөлөөбүттэр. Болот Боотур
«Оҕолорбутун, этэҥҥэ олордохпутуна, аны күһүн оскуолаҕа биэртэлээн көрүөхпүт», — диэн оҕонньор кэлэр дьылы төлкөлүүр. Эрилик Эристиин
Сиэним Тоотук үчүгэй эркиннээх киһи буолсу дуу диэн төлкөлөөтүм. «Чолбон»
2. Ким эмэ олоҕун суола хайдах буолуохтааҕар сабыдыаллаа, хайысхатын уур. ☉ Оказывать какое-л. влияние, влиять каким-л. образом на чью-л. судьбу
[Арыгы] Кэнчиэрэҕэ тиийэ Кэдирги кэскиллиир, Төрүөххэ тиийэ Түҥкэтэх төлкөлүүр, Ыччакка тиийэ Ыарыһах ыйаахтыыр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кыра уҥуохтаах иинэҕэс Суворовы, бэйэтэ баҕалааҕын үрдүнэн, төрөппүттэрэ байыаннай сулууспаҕа төлкөлөөбөтөхтөрө. ЛВИ БУӨ
Ким кириитикэни тиэрдэ сыаналаабат, аанньа ахтыбат, ол бэйэтин эрдэттэн эстэргэ төлкөлүүр. Л. Брежнев (тылб.)
♦ Төрүүр (төрөтөр) оҕону төлкөлөө (уйалаа) <иитэр сүөһүнү күрүөлээ> көр оҕо
Кырдьыга да, уот суоҕа буоллар, саха киһитэ эрэйдээх бу чэҥ муус дойдуга хайаан иитэр сүөһүнү күрүөлүө, төрөтөр оҕону төлкөлүө, уостубат олоҕу ууһатыа этэй? Софр. Данилов
Онон туймуулаан ыкса ыаллара үөр сүөһүнү үксэппиттэрэ, төрүүр оҕону төлкөлөөбүттэрэ. И. Данилов. Түҥнэри (төттөрү, түөрэккэй) төлкөлүүр — дьоло суох олоххо тэбэр, кэрэгэй дьылҕалыыр. ☉ Предназначать к тяжелой участи, обрекать на несчастливую судьбу
Миигин кэччэгэй кэскиллээн, ордоххой оҥоруулаан, түөрэккэй төлкөлөөн түһэрбиттэр. Ньургун Боотур
Ити таҥас-сап, мал-баай барыта албын алып, кыыс дууһатын, өйүн-санаатын төрүөҕүттэн төттөрү төлкөлөөбүт ап илимэ буоллаҕа. А. Сыромятникова

сыһ. Умса, тиэрэ баран түһүөх курдук, тэлиэс-былаас (хол., быраҕылын, түс). ☉ Так, чтобы зашатался, едва не упал кто-л. (напр., толкнуть); чуть не падая; шатаясь, загибаясь (напр., от смеха)
Саллааттар буруйдаахтары саа бырыкылаатынан умсатөннө ыыталыыллар. Эрилик Эристиин
Кыргыттары иккиэннэрин иһирдьэ хос диэки умса-төннө анньыалаан киллэрбиттэрэ. С. Никифоров
Сорох умсатөннө бара-бара күлүс да күлүс буоллулар. Н. Павлов
♦ Умса-төннө ас — кими эмэ олох ыарахаттарыгар, моһоллоругар анньан, уган биэр. ☉ Обрекать кого-л. на тяготы жизни, тяжёлую участь; притеснять, угнетать
Ити суорума соруктааҕы, Балбаара сордоох кыыһын, умса-төннө анньа сылдьан сиэтэххит. Эрилик Эристиин
Оттон ийэтэ кинини [Харитошаны] (буолаары-буолан куоракка!) үлэҕэ умсатөннө анньыан адьас баҕарбат. П. Чуукаар. Умса-төннө тут (уур) — бэйэҥ тугу эмэ илиигэр ылан, билэргинэн дьаһай, тут-хап. ☉ Распоряжаться всем по своему усмотрению, не считаясь ни с кем, творить произвол
Соҕотох былырыыҥҥа диэри бу дэриэбинэни умсатөннө туппутум: ячейкалары, сэбиэттэри көлүөһэ курдук эргиппитим. П. Ойуунускай
Ыччаппыт кэлэн уонча хонук устатыгар номнуо умса-төннө уурталаан эрэр буолбаат. Болот Боотур
Умса-төннө (умса) түс көр умса. Салайааччы оруола наада буоллаҕына умса-төннө түһүү, кырдьыгы түөһүнэн хаххалаан араҥаччылааһын. Н. Лугинов
Ийэтэ умса-төннө түһэрин көрө сылдьан, кыратык эмэ иллэҥсийэ эрэ түстэр, киниэхэ көмөлөһө сатыыра. БТТ
Оҕо, оҕонньор хас биирдии киһи от диэн баран умса-төннө түһэр. «Кыым»

аат.
1. Айах көҥдөйүн улаҕа өттө, улаҕата. ☉ Глотка, гортань
[Садаҕа моҕой] Айаҕар уган аппас гынна, Мэнэгэйдээх бэлэһэ мэҥис гынна, Куолайын тыаһа куллур гынна. П. Ойуунускай
Үөлүллүбүт собо минньигэс сыта бэлэһин кычыгылатар. Н. Якутскай
Бэлэһин уонна куолайын ааһан, аһылыга улахан куртахха тиийэр. ББЕ З
2. Ойоҕос кыра үрэх улахан үрэххэ, өрүс хочотугар түһэр сирэ, төрдө. ☉ Место выхода малых рек в долины крупных рек
Аттаах киһи күлүгэ таҥнары иһэрэ. Алта аппа айаҕар, үс үрэх бэлэһигэр өҥөс гына түспүтэ. П. Ойуунускай
3. көсп. Улахан саҥа, элбэх саҥа, уус тыл. ☉ Громкая речь, пение; красноречие
[Суон Суоппуйа:] Хотуйум, дьэ, бэлэс бөҕө доҕор. Килбигийэр, толлор суох киһитэ, сорох былыр тойон сирэйин-хараҕын таба көрбөт буолара. Эрилик Эристиин
«Аата бу киһи, кыра оҕоҕо дылы сири-дойдуну аймаан тимир бэлэс», — диир. НС ОК
Тойтойо сытыйан, адьас улахан киһи курдук саҥарар ээ, бэлэс мааны. В. Гаврильева. Тэҥн. тамах
♦ Бэлэс (бэлэс-тамах) анньан көр (ас) — үтэн-анньан, бэрэбиэркэлээн көр. ☉ Выпытывать чьи-л. мысли, стараться узнать мнение собеседника. Бэлэскин мэнэрит — бэрт кыратык аһыы түс, иҥсэҕин баттат. ☉ Немного поесть (соотв. заморить червячка). Мэ, маны хабан, бэлэскин мэнэритэ түс. Бэлэскин тарбаа — ким эмэ куһаҕан буолбутугар, табыллыбатаҕар сэтэрээ, үөр. ☉ Злорадствовать
«Харыстыырыҥ эрэ диэн Хараҕын уута ньии», — диэн, Хаадьы оҥоһунна, Бэлэһин тарбаата. П. Ойуунускай
«Үөлээннээҕим этиҥ, миигин умнаайаҕын», — инньэ диэн бэлэстэрин тарбыахтара буоллаҕа, күлэн эриҥ. Уол оҕо дьоллоох. И. Гоголев
«Ээ, доҕоор, наһаа бэлэскин тарбаама эрэ. Ааҕыстахха, бука, араа-бараа туһаны аҕаллыбыт буолуо», — диэтэ Сеня. Н. Лугинов. Бэлэскинэн күл — күлүү-элэк гын. ☉ Поднимать на смех кого-л. [Лоҥкууда үрэххэ] баараҕай быһыты көрөн баран, туһата суохха хаарыан үлэни ыытан хара көлөһүннэрин тохпуттар диэн наһаа аһыммытым даҕаны, бэлэспинэн да күлбүтүм. М. Доҕордуурап. Бэлэскэ ас — тугу эмэ этэри, туох эмэ туһунан саҥарары боп, саба эт. ☉ Затыкать (заткнуть) рот, не давать говорить кому-л.
Ким да куттанан чугуҥнаабат, хараҕын сир диэки умса көрбөт. Хата, бэйэҕин бэлэскэ анньаллар, күлүү гына тоһуйаллар. «ХС». Бэлэһигэр биэс (икки) иннэлээх — олус тыллаах, этиһиик (үксүгэр дьахтар туһунан). ☉ Языкастый (обычно о женщине)
Тыла сытыырхайан, Бэлэһигэр биэс иннэлэнэн Саҥарарын дьаабылаабат, Этэрин билбэт буолан, Тимир тириитин кэтэн, Илгистэ-дьигиһийэ олордоҕуна Илэ-бодо илиэһэй кыыһа. Өксөкүлээх Өлөксөй
Балаагыйа саҥалааҕы тыыннарбатах, айахтааҕы атыппатах, бэлэһигэр биэс иннэлээх эмээхсин. П. Ойуунускай. Бэлэһигэр бырах — кими эмэ өлөр суолга тэп. ☉ Обрекать на гибель кого-л.
Аны Микиитэ бостуой да барда дуу, аны уолу бандьыыт бэлэһигэр быраҕан биэрдибит дуу? Амма Аччыгыйа. Бэлэһигэр (тамаҕар) силлээ — туохха эмэ уһуй, үөрэт. ☉ Обучать, приобщать кого-л. к чему-л. (букв. в горло (глотку) его плюнуть — как плевал в глотку молодому шаману старый шаман, обучавший его шаманскому искусству)
[Даайыс] эрэ кинини ылыах киһи ээ. Дьоно тамаҕар силлээбиттэр быһыылаах. А. Софронов
Кураанахха хорҕомнооботохторо чахчы, өй эбэн, сүбэ салҕаан, бэлэскэр силлээн ыыппыттарын мэлдьэһэҕин. Р. Баҕатаайыскай
Хайыыүйэҕэ бу туһунан кинилэр бэлэстэригэр силлээн турар. «ХС». Бэлэһигэр түһэрдэ — кими эмэ олус күүскэ үөҕэнмөҕөн көрүс. ☉ Встречать страшной руганью кого-л. — Киһи киһини сөбүлээн да сынньар баҕайы
Саах күрдьээччитэ суох сабылыннахпыт ити. — Сабылын... Сабылын... Үллэ сытыйбыт, аны эн бэлэскэр түһэрдиҥ дуо? Эрилик Эристиин
«Алыс да муҥнуугун. Саатар, манна көҥүл тыыннара түспэккин», — диэн, бэлэстэригэр түһэрдилэр. Р. Кулаковскай
Бэлэһин бүөлээ көр бэлэскэ ас. Саҕаланна... Ол «тигр» манна иһэр... Суостаах өлүү уотунан тибиирэр... Оо, абам эбит, бэлэһин бүөлүөх отой биһиэхэ буускабыт суох! И. Егоров. Бэлэһин муҥунан (бэлэһэ баарынан) — туох баар күүһүнэн, туох баарынан (хаһыытыыр, ыллыыр). ☉ Во весь голос (кричать, петь). Кини бэлэһин муҥунан хаһыытаабыта: «Ваня, кытаат, кытыыга салай!» И. Федосеев
Баай аймах номнуо аһыы ууну амсайа охсон, айдааннара-куйдааннара ырааппыт, бэлэстэрин муҥунан күлсэллэр. «ХС»
Бу өрүтэ түллэҥниир, бэлэстэрэ баарынан үөгүлэһэр дьон бөлөҕүн кэннигэр Миикэ Березкин хараҕаламмыт курдук хамсаабакка турара. «ХС». Бэлэһиҥ бүөлэннин — саҥардыма, саҥарар кыаҕы биэримэ, саба эт, саба саҥар. ☉ Заткнуть рот, глотку
[Нүһэр Дархан — Эркээнигэ:] Бэлэһиҥ бүөлэннин! ...Мантан түҥкэлий! И. Гоголев. Бэлэһэ бэтэлээх — саҥарар саҥата, этэр тыла кыһыылаах, тарбааһыннаах. ☉ Злой, язвительный на язык
Бу балай маҥаас тылын кыһыытын! Бу дьылтан манан бэлэһин бэтэтин! Аны ыҕарыйан ыларыҥ баар эбит ээ? П. Ойуунускай
[Арсан Дуолай] ололлон олорон эрэ чороччу хаппыт тылын тоһоҕо курдук бэтэлээх бэлэһин төрдүгэр биэстэ-алтата булкуйбахтаан ылла. П. Ойуунускай
Бэлэһэ хайдыаҕынан көр хабарҕата хайдыаҕынан. Японецтар бэлэстэрэ хайдыаҕынан: «Банзай! Банзай!»— диэн хаһыытыыллара. И. Федосеев
Оттон мустан турааччылар бэлэстэрэ хайдыаҕынан хаһыытастылар. «ХС». Бэлэһэ хараарар (кытарар) — олоччу мэлдьэһэр, буруйун букатын билиммэт. ☉ Решительно отказывается (букв. глотка его чернеет)
Төһө да мэлдьэһэн бэлэһин хараардар, төрдө, бука, эйигиттэн төрөөтөҕө буолуо оҥоробун. М. Доҕордуурап
Баччааҥҥа диэри кылаат көрдүүр-көрдүүр да, олгуйтан уратыны тугу да була илигин эмиэ хайаан да ахтан бэлэһэ кытарыа эбээт. И. Гоголев. Бэтэлээх бэлэс көр бэлэһэ бэтэлээх. Бэтэрээҥҥи бэлэс көр бэтэрээҥҥи
◊ Оһох бэлэһэ — көмүлүөк оһох үөлэһин саҕаланар сирэ. ☉ Верхняя часть топки (начало трубы) камелька (якутского камина)
Аргыылап оҕонньор ханна көһүөххэ сөбүн сыымайдаан оһох бэлэһин одуулаан олордо. Софр. Данилов