үөҕүлүн диэнтэн хай
аата. Обсерватория кэлэктиибэ уопсай үөҕүллүүгэ туруохха айылаах, оннук куһаҕан үлэлээх буолбатаҕа чахчы. В. Яковлев
Хомсомуолга киирдэхтэринэ, төһөлөөх үөҕүллүүнү, хомуруйууну көрсүөхтэрин эмиэ өйдүүллэр. «ХС»

даҕ. Айдааннаах, сүпсүлгэннээх; долгуйуулаах, сатарыйыылаах (олох-дьаһах). ☉ Шумный, беспокойный, тревожный (о жизни)
Кыргыс кыыһа кыланна, Илбис кыыһа иэнигийдэ, Хамсык уола хаһыырда Аймалҕаннаах, алдьархайдаах сэрии буолла. Саха нар. ыр. III
Дьэ, аймалҕаннаах обсерваториялар буолар эбиккит, мин биһиги холкуоспутугар эрэ моргуор баар буолуо дии саныыр этим. В. Яковлев
Аймалҕаннаах сыл буолан, Булуҥ, Тиксии, Дьааҥы балыксыттарыгар тиийэр туус кыайан тиэллибэтэҕэ. И. Данилов

аат. Туох эмэ буруйу оҥоруу, үлэҕэ куһаҕан сыһыан иһин бэриллэр сэмэлиир дьаһал көрүҥэ. ☉ Выговор. Кытаанах быыгабар. Быыгабар биэр
□ Пестряковтаах миэхэ быыгабар бэрдэрэн баран, барытын сабар-көмөр суолга туруммуттара, туох да буолбатаҕын курдук туттубуттара. Софр. Данилов
Сорох хомуньуустар быыгабар биэрэргэ эттилэр. А. Федоров. Кылбановскайга обсерваторияҕа тэрийэр үлэни сатарыппытыгар быыгабар биэрбиттэрэ. В. Яковлев

сыһ. Бычыахбычыах эбэтэр кыра-кыра кээмэйинэн. ☉ Мало-помалу, понемногу
Обсерватория салалтатын сөбүлээбэт буолуу, айдааннар кыра-кыралаан биллитэлии тураллара. В. Яковлев
Кыра-кыралаан мас көтөрө, балык, тоҥ үүт эмиэ булулунна. И. Никифоров
Кыра-кыралаан да буоллар, син ол-бу чэпчэтиилэртэн туһаныах этибит дии! «ХС»

бэчээттээ диэнтэн дьаһ. туһ. Эллэй 1925 сыллаахха «Кыһыл хоһооҥҥо» бэчээттэппит хоһоонноро бар дьон уоһуттан түһэрбэт маассабай ырыалара буолан, Саха сирин киэҥ киэлитин тухары дуораһыйбыттара. Софр. Данилов
[К.Г. Неустроев] «Сибиир» диэн хаһыакка бэчээттэппит ыстатыйатыгар бэйэтин төрөөбүт Сахатын сирин ыар политическай, экономическай балаһыанньатын сиһилии ырытар уонна онон сибээстээн ыраахтааҕы былааһын батталын-үктэлин саралыыр. П. Филиппов
Кэтээн көрүүлэрин түмүгүн обсерватория сорох үлэлэрин кытары бэчээттэтээри Академияҕа ыытан тураллар. В. Яковлев

аат.
1. Тугу эмэ салайар дьон, салайааччылар. ☉ Лица, осуществляющие управление кем-чем-л., руководство, администрация. Оройуон салалтата
□ Аҕыйах хоноот, обсерватория салалтата бырайыагы көмүскүү соҕуруу көппүтэ. В. Яковлев
2. Дьон үлэтин-хамнаһын салайыы, сөптөөх суолун булларыы. ☉ Руководство деятельностью кого-чего-л.. Үлэ, салалтата табылыннаҕына, ситиһиилэнэр
□ Бу Рудаков салалтатынан типография үлэлээн быйыл кыһын «Орто Азия үлэһитэ» диэн кистэлэҥ хаһыат отут үс нүөмэрин таһаарбыт. Эрилик Эристиин
△ Дьон үлэлэригэр-хамнастарыгар салайтарар туох эмэ ыйымньылара, ыйаахтара. ☉ То, чем люди руководствуются в работе, руководство (к действию). Саҥа устурууксуйаны салалта оҥостобут
△ поэт. Оҥоһуу, ыйаах, ыйымньы. ☉ Предназначение. Киһи буолар кэскилиҥ, саха буолар салалтаҥ бу орто дойдуга баар. Саха фольк.

даҕ., кэпс.
1. Кимитугу эмэ кытта ситимнээх, хардарыта сыһыаннаах эбэтэр тутулуктаах; ситимнээх. ☉ Имеющий связь с кем-чем-л., поддерживающий связь с кем-л.; взаимообусловленный с чем-л.
Ол да буоллар кинилэр ортолоругар бэрт кистэлэҥинэн бартыһааннары кытта сибээстээх оҕолор эмиэ бааллара. Суорун Омоллоон
Кылбановскай — биһиэхэ аптарытыат. Сойууска дьоһун үлэлэри биэрбит эһиги обсерваторияҕыт аата кини аатын кытта сибээстээх! В. Яковлев
Аан дойдуга бары барыта сибээстээх, төрүөттээх, биричиинэлээх. ДИМ
Бу муҥурдаах уонна куртах нервнэй-рефлекторнай сибээстээхтэриттэн тутулуктаах. ВА ОМЫа
2. Балаһыанньалаах, кыахтаах дьону кытта билсэр-көрсөр, билсиилээх. ☉ Имеющий связи, близкое знакомство с влиятельными людьми. Киэҥ сибээстээх киһи
□ Ол биир рецензия сыыһын суруйар улахан үһү дуо? Ол оннугар үгүс сибээстээх табаарыстанан хаалыаҥ этэ. Далан
Унитааһы, араакыбынаны Уларытыахха наада аны. Балары да булаттыаҕым, Ыскылааттан ылаттыаҕым, Ыкса онно сибээстээхпин, Ылсарбэрсэр иэстээхпин. «ХС»
3. Ис хоһоонунан утумнаах-ситимнээх. ☉ Имеющий логическую последовательность, связь (напр., о речи, мыслях)
Ис хоһооннорунан уонна грамматическай тутулларынан бэйэ-бэйэлэрин кытта сибээстээх хас да этии тиэкис дэнэр. ПНЕ СТ

туохт.
1. Кимтэн, туохтан эмэ быыһаа, харыстаа. ☉ Защищать от кого-чего-л., заступаться за кого-что-л., оберегать кого-л. от чего-л.
Таһыйаары гыннаҕына ийэбитигэр сөрөнүөхпүт. Ийэбит көмүскүөҕэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Иккиэйэх киһи бандьыыттары утары туруулаһар, кэпэрэтиип лааппытын малын көмүскүүр кыахтара суоҕа. Н. Якутскай
Илиҥҥи-арҕааҥҥы эҥээртэн Быгыахтыыр сидьиҥтэн Ийэ сир көҥүлүн көмүскээн, Кытаатыҥ, эрэттээр. А. Абаҕыыныскай
2. Киһи туохха эмэ буруйданарын утар, буруйдааччыларга кини буруйа суоҕун өйдөт. ☉ Доказывать невиновность кого-л., защищать кого-л. (в суде), заступаться за кого-л.
Суукка буруйдааҕы көмүскээн тыл эттэ. — [Чоочо — эмээхсиҥҥэ:] «Түөкүн, ороспуой-уоруйах уолгун көмүскүүгүн дуо?» — диэн саҥарпат. Саха фольк. [Суоппуйа:] Чэ, эн төһө да көмүскүү саҥарбытыҥ иһин, кэм булан сылдьар оҕо буолуо. Эрилик Эристиин
3. Туох эмэ санааны, этиини кырдьык, таба диэн өйөө, ол туһугар мөккүс. ☉ Выступать в поддержку кого-л., отстаивать чье-л. мнение, интерес, солидаризуясь с ним
Кэлэктиип миниэнньэтин көмүскээ. — Бэртээхэй тыллар, — Айааны Никита көмүскээтэ. Н. Лугинов
4. Туох эмэ саҥаны оҥорон, суруйан дьон дьүүлүгэр туруоран, сөптөөҕөр, табатыгар итэҕэт. ☉ Защищать (напр., диссертацию, проект)
Үйэтин-сааһын тухары сыралаһан кэлбит үлэтин чөмчөтөн, дуоктарыскай диссертациятын, туох да омуна суох, чаҕылхайдык көмүскээтэ. Н. Босиков
Кууһума кинилэри кытта былырыын саас дипломун бииргэ көмүскээбитэ, онон үчүгэйдик билэр. Тумарча
Аҕыйах хоноот обсерватория салалтата бырайыагы көмүскүү соҕуруу көппүтэ. В. Яковлев

даҕ.
1. Күлүгү түһэрэр, сөрүүн, хаххалаах. ☉ Тенистый, прохладный, затененный
Тыһаҕастар кутуруктарын хоротон баран, күлүктээх арыы диэки ойуоккаластылар. Л. Попов
Күлүктээх уһун дьулугурас тииттэр быыстарынан ыллык суолунан хаамыстыбыт. С. Тарасов
Түүн үөһэ. Күлүктээх саад иһэ. Туолбут ый толонноох сандала Тунааран ый сэлэ мас быыһынан санньыйар. А. Абаҕыыныскай
2. көсп. Улахан, көстүүлээх, астык. ☉ Внушительный, видный, значительный
Баар эрэ күлүктээх сүөһүм, көлүнэр көлөм ол түөртэн кунан эрэ дии, онтукабын ыллаҕына ыал аатыттан ааһаа инибин. А. Софронов
Сайын Бүлүү өрүс устун уһуннахха, Сунтаар үөһээ өттүттэн Ленаҕа киириэххэ диэри, биир эмэ күлүктээх маһы көрбөккүн. «Кыым»
△ Дьоҥҥо биллэр-көстөр, ордук улахан балаһыанньалаах. ☉ Имеющий особое положение, известный, авторитетный
Онтон биһиги дойдуттан буоллаҕыҥ дии, куорат сиргэ, арыычча күлүктээх үлэһиппит диэн эн эрэ, онон көмөлөс. С. Ефремов
3. көсп. Үчүгэйэ суох, куһаҕан. ☉ Недобрый, неблаговидный
Отчуот обсерватория уопсай аатыгар күлүктээх санааны хаалларбыт. В. Яковлев
Олоххо утарсыылар, күлүктээх өрүттэр, итэҕэстэр аҕыйаҕа суохтар. «ХС»
♦ Уол оҕо үс күлүктээҕэ — булугасталыгас өйдөөх, сытыы-хотуу эдэр киһи. ☉ Находчивый, шустрый, бойкий молодой человек
Орто уол кус быһый, ат бөҕө, уол оҕо үс күлүктээҕэ, киһи бөҕө бэрийэр бэрдэ буолан тахсыбыт. Саха ост. II. Үс күлүктээх киһи — сыыһахалты туттаран, ону-маны булар-талар түөкүн киһи. ☉ Пройдоха, жулик.

туохт.
1. Тугу эмэ гынаргын тохтот. ☉ Прекращать, переставать делать что-л. Манчаары Тураах Уйбааҥҥа сылдьарын уураппат. МНН
Уол ытыырын ууратан, бөтүөхтүү-бөтүөхтүү, хараҕын уутун сотто турда. Амма Аччыгыйа
Борокуоппай оччоҕо маһы кыһарын ууратан, уолун көтөҕөн ылан ньилбэгэр олордор уонна сыллаан ылар, оҕо сыта дьырылаан үчүгэй даҕаны! А. Бэрияк
Ира, ордук-хос тылгын баһаалыста уурат. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. Кими эмэ туохтан эмэ (хол., дуоһунаһыттан, үлэтиттэн) босхолоо. ☉ Освобождать, отстранять кого-л. от чего-л. (напр., должности, работы)
Уйбааны бэйэтин холкуос бэрэссэдээтэлиттэн ууратарга сөп буолла. Амма Аччыгыйа
Обсерватория партийнай тэрилтэтэ кинини үлэтиттэн ууратар туһунан Акадьыамыйаттан көрдөһөргө уураах таһааран кэбиспитэ. В. Яковлев
Оскуола уопсай мунньаҕар Никитини буруйдаан дириэктэриттэн ууратарга быһаарбыттар. КНЗ ОО
3. Туох эмэ (хол., сокуон, уураах) үлэлиир күүһүн көтүр, дьиҥэ суоҕунан аах. ☉ Объявлять недействительным то, что было установлено ранее, отменять (напр., закон, распоряжение)
Сэбиэскэй былааһы бэрт дөбөҥнүк уурата охсор санаалаахтар. Амма Аччыгыйа
[Суут] Абдуркулланы ытартан ууратан, Енисей күбүөрүнэтигэр Туруханскай уокуругар уон сыл көскө анаабыта. Эрилик Эристиин
Сэбиэттэр Бүтүн Саха сиринээҕи үһүс сийиэстэрэ халыымы (дьахтары атыылааһыны) ууратар туһунан аналлаах уурааҕы таһаарбыта. А. Бэрияк