курус гын = момент, от куруй = II сразу помрачнеть, огорчиться; резко измениться в лице.

туохт. Чугас дьонуҥ тугу эмэ биэриэхтэрэ диэн эрэммитиҥ табыллыбатаҕыттан хомой. ☉ Обманувшись в надежде на что-л., огорчиться
Эрэйэ-хоргута барыа диэн Эдэр ынах энньэлээтилэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Оҕонньор уолугар тиийдэ: Тукаам, биһигиттэн тугу эрэйэ-хоргута барар үһүгүөн. Амма Аччыгыйа

сов. 1. (стать беспорядочным) сатайдан, кэккэҕин сатарыт; 2. (прийти в упадок) сатарый, айгыраа; 3. (не осуществиться) уурай, буолума; поездка расстроилась барыы уурайда; 4. (расшататься) айгыраа, кэбирээ; здоровье расстроилось доруобуйата айгыраабыт; 5. (о музыкальном инструменте) кэһилин, кэһиллибит тыастан; рояль расстроился рояль тыаһа кэһиллибит; 6. (огорчиться) санааҕын алдьат, тымытын, оро-һуй.

туохт.
1. Туохтан эмэ санаарҕаа, санньый, мунчаар. ☉ Скорбеть, печалиться, огорчаться от неудачи
Уйбаан уола ойоҕо барбытыттан бэркэ курутуйар быһыылаах. А. Софронов
Ол буолан баран эн бу дойдуга суох буоларгыттан курутуйабын. С. Ефремов
2. Буруйа суохха сэмэлэнэн, саҥарыллан, атаҕастанан хомой, хоргут, өһүргэн. ☉ Обидеться, огорчиться, расстроиться от незаслуженных обид
Балыгыай курутуйан кулгааҕа кытар гына түстэ, аҕата эппититтэн, сурдьа күлбүтүттэн …… саһан олорон ытаата. Бэс Дьарааһын

туохт. Улаханнык санааҕын түһэр, санньый, кэрикуру буол. ☉ Сильно опечалиться, огорчиться, горевать
Бэҕэһээ оттон кэлэн бараммын, эн суоххун көрөн, дьэ бардаҕа диэммин, бэркэ да курутуйа-хомойо санаабытым. Күндэ
А.И. Софронов ол тэтэрээккэ …… күрүс-күрүс санаата түмүллэн кэллэҕинэ, иэйэн-куойан, курутуйан-хомойон суруйталыыр эбит ээ. Н. Заболоцкай

кэх түс — арбы-сарбы буол, санньый. ☉ Приуныть, огорчиться, сникнуть
Борис хайдах эрэ кэх түстэ. Харчыта кыайбат буолбутуттан кыһыйда. И. Алексеев
Дьиэтигэр тугу эрэ сүктэрэн ыытаары гынар дуу диэн, салла санаан, кэх түстүм. М. Тимофеев
Аркадий аккаастыырын кытта, Тума эмиэ кэх түһэр. У. Нуолур
ср. тув. хек ‘кукушка’

туохт. Туохтан эмэ хараастан ытаары гын, ытыы сыс. ☉ Сильно, до слёз огорчиться, всплакнуть
«Таптыыр киһибин булларбын, дьолум диэм этэ», — Долгунова ытамньыйа сыста. Р. Баҕатаайыскай
Кууһума хайдах эрэ санаата тууйуллан, бу хара тыа ортотугар олорон эрэн, ытамньыйыах санаата кэлитэлээтэ. Н. Павлов
Сайыына эбэтэ ытамньыйбытыттан олус долгуйда. Т. Находкина

аат. Уста кээмэйэ: киһи тарбаҕын атыччы баттаан ууннары туттаҕына, эрбэҕин төбөтүттэн сөмүйэтин төбөтүгэр диэри ырааҕа. ☉ Мера длины: пядь (расстояние между концами растянутых большого и указательного пальцев)
Куонаан биир сүөм кэтит хаарыс солко курунан хара билиис болтуону бобо курданан кэбиспит. Н. Неустроев
[Арҕаҕы] үрдүнэн тобуларга диэн буолла. Сүөм кэриҥэ сири охсубутум кэннэ көҥдөй буолла. Далан
«Атыннык, атыннык!» — диэн хаһыытыы түһээт, кинээс оронун таҥаһын муннуктан биир сүөм сыҕарытан биэрдэ, онтон эмиэ чугаһата аста. Л. Толстой (тылб.)
♦ Сүөм түс (намтаа) — туохтан эмэ улаханнык туоххаһый, санааҕын түһэр. ☉ Упасть духом, сильно огорчиться, расстроиться (букв. понизиться на пядь)
Олохтоохтортон аан аһааччы көстүбэтэ: бары эбэлэрин аһыйан, хомойон-курутуйан, сүөм түспүттэр. Күннүк Уурастыырап
Эмээхсин сүөм намтаан олордоҕуна уола бултаан кэлбит. А. Сыромятникова
Оттон баччааҥҥа диэри тугу да билбэтэх Нааста кыыс сүөм намтаан, кулук-халык буолла. С. Федотов
[Уһун Уйбаан] сирэйэ-хараҕа салбаҕыран, сүөм түһэн, моонньоох-баһын киритэн сир диэки умса көрөн олордо. «ХС». Сүөм үрдээ — санааҥ көтөҕүллэн улаханнык эрдийэн кэл. ☉ Воспрянуть духом (букв. повыситься на пядь)
Ити айылааҕы куттаан ыыппыт киһи, кини билигин бэйэтин хараҕар сүөм үрдээн кэллэ. Н. Заболоцкай. Арыт үөрэн, Сүөм үрдээн, Күлүмүрдээн — Оо, доҕорум барахсан, Олус да кэрэҕин. Түһүлгэҕэ т. Бу түгэҥҥэ кини бэйэтиттэн бэйэтэ сүөм үрдээн, өй-санаа өссө үөһээ кэрдииһин дабайар, дьиҥнээх саҥалыы хараахтардаммытын көрдөрөр. Н. Тобуроков. Тэҥн. харыс, харыс хаал
◊ Муҥур сүөм көр муҥур I
Сүөм ордуга муҥур сүөм туоралаах түннүк. Р. Кулаковскай
ср. алт. сөөм, тат. сөям, уйг. сүйэм, ДТС сойэм, монг. сөөм, тув. сөөм, бур. һөөм, эвенк. сум ‘пядь’

недост. гл. 1) дай, подай (мне, нам); табаххыттан кулу эрэ дай-ка немножко твоего табаку; "кулу " диэтэххэ , курус гынар погов. скажешь "уступи"— огорчится (о жадных); 2) в сонет, с деепр. на =ан основного гл. выступает в роли вспомогательного гл. и выражает просьбу или предложение: ааҕан кулу прочти мне (нам); этэн кулу скажи мне (нам).

1) оставаться; дьиэҕэр хаал = остаться дома; 2) оставаться, сохраняться; хаассаҕа уонча билиэт хаалла в кассе остался десяток билетов; биэс мунүүтэ хаалла осталось пять минут; 3) оставаться, доставаться; нэһилиэстибэ бүтүннүу киниэхэ хаалла всё наследство осталось ему; 4) оставаться; оказываться, очутиться; попадать, находиться; үлэтэ суох хаал= оказаться без работы; харчыта суох хаал = остаться без денег; хааман хаал = а) лишиться имущества, остаться без крова (напр. в результате стихийных бедствий); б) прост, остаться без места (за столом, в аудитории); 5) не использоваться; оҕоруот аһын ото биһиэхэ хаалар, туһаныллыбат ботва у нас остаётся, не используется; хаалыа суоҕа разг. пригодится; (бу да) хаалбат разг. и то польза; и то хорошо; 6) оставаться неосуществлённым, не иметь результата; мунньахха ылыныллыбыт уураах хаалыа суохтаах решение, принятое на собрании, не должно оставаться неосуществлённым; хаалар тыл пустые слова пустословие; хаалары саҥар = говорить пустое, пустословить; 7) не иметь последствий; оставаться без изменений; буруйуҥ хаалыа твой проступок ничего за собой не повлечёт; урукку дуоһунаскар хаал = остаться на своей старой должности; иккис сылгар хаал = остаться на второй год; 8) отставать; поезтан хаал = отстать от поезда; былааны толорууга хаал = отстать в выполнении плана; чаһым хаалар у меня часы отстают; дьонтон хаалыма не отставай от других; 9) выходить из употребления; выходить из моды; көмүлүөк оһох аны хаалан турар теперь уже камелёк отошёл; 10) приходить в негодность; выходить из строя; мотуор хаалбыт мотор вышел из строя; 11) терять силу, переставать действовать; урукку сокуон аны хаалар старый закон теперь теряет свою силу; 12) терять прежнюю силу, привлекательность (об умении, мастерстве кого-л. в чём-л.); ырыата хаалбыт теперь он уже не может петь так хорошо, как раньше; 13) в сочет. с деепр. на =ан, =эн основного гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает законченность, категоричность действия: баран хаал = уйти; алдьанан хаал = разбиться; сломаться; сүтэн хаал = потеряться, затеряться; кууран хаал = высохнуть, засохнуть; харааран хаал = почернеть # кулгаах хаалар, муос үүнэр погов. уши отстают (в росте), (а) рога растут (т. е. будущее за тем, кто развивается, работает над собой); тыыннаах хаал = остаться в живых; харыс хаал=, сүөм түс = сильно огорчиться, пасть духом.