сов. 1. кого-что (сберечь в целости) харай, харыстаа; сохранить колхозное имущество колхоз үбүн-малый харай; 2. что (не нарушить) харыстаа, оннунан хааллар, кэһимэ; сохранить порядок бэрээдэги оннунан хааллар; 3. что (удержать, не лишиться чего-л.) илдьэ сырыт, сүтэримэ, ыһыктыма; сохранить здоровье доруобуйаҕын сүтэримэ; сохранить равновесие тирэххин ыһыктыма; 4. кого-что, перен. (в памяти, уме) илдьэ сырыт, өйдүү сырыт; 5. что (уберечь от порчи) харыстаа; сохранить одежду от моли көйүүр-тэн таҥаһы харыстаа.

аат. Судаарыстыба дьаһалтатын хайа эмэ биир салаата уонна ол салааҕа үлэлиир тэрилтэлэр. ☉ Ведомство. Үөрэх биэдэмистибэтэ. Биэдэмистибэ дьиэтэ
□ Сиэссийэ биэдэмистибэлэргэ анал ыйыы биэрдэ. ФММ ДьКС
Тэрилтэлэр биэдэмистибэҕэ бас бэриниилэрин оннунан илдьэ хаалаллар. АҮөП

сов. 1. (сберечься, уцелеть) бүтүн хаал, тыыннаах хаал; сохранились крепостные валы кириэппэс буор хайыҥнара бүтүн хаалбыттар; 2. (остаться в силе, не измениться) оннунан хаал; сохранился старый обычай урукку үгэс оннунан хаалбыт; 3. (не утратиться) сырыт, сүтүмэ, бараныма; в ней ещё сохранилась выдержка кини тулуура өссө да барамматах; 4. перен. (запечатлеться в памяти) өйгө хаал, умнуллума; 5. (не испортиться) буортуйума; яблоки прекрасно сохранились яблоко олох буортуйбатах; 6. разг. (сохранить свои силы) чэгиэн сырыт; он удивительно сохранился кини дьикти чэгиэнник сылдьар.

аат., суут-сок. Официальнай быһаарыыны кытта сөбүлэспэккэ үрдүкү уорганнарга үҥсүү. ☉ Обжалование, кассация официального решения в вышестоящие органы. Үрдүкү суукка ааһыныы
□ Селенин ааһыныыны өйүүр этиини барытын олоҕо суоҕунан ааҕан туран, дьыаланы оннунан хаалларар туһунан кылгастык, чуолкайдык этэн кэбистэ. Л. Толстой (тылб.)
Хамыыһыйа ыспыраапкатын уонна этиитин кытта билсэн баран, бэйэтин ааһыныы суругун төттөрү ыларга көрдөһүү киллэрбитэ. «Кыым»

аат.
1. Саха алпаабытын сүүрбэ төрдүс буукубатын аата. ☉ Название двадцать четвёртой буквы якутского алфавита.
2. тыл үөр. Тыл иннинээҕи ньиргиэрэ суох бүтэй дорҕоон. ☉ Переднеязычный глухой согласный звук
Тыл уларыйыытыгар с дорҕоон икки төгүл аһаҕас дорҕоон быыһыгар утуу-субуу түбэһэр буоллаҕына, маҥнайгы с оннунан хаалар. ПНЕ СТ

несов. 1. (становиться сухим) куур, хат; бельё сохнет ис таҥас куурар; 2. (вянуть) хат, хам хат; трава сохнет от хатан эрэр; 3. перен. разг. (худеть) иин-хат. сохранение с. I. (по гл. сохранить) харайыы, харыстааһын; илдьэ сылдьыы (напр. равновесия); отдать на сохранение харайыыга туттар; сохранение мира эйэни харыстааһын; сохранение тайны кистэлэҥи илдьэ сылдьыы; 2. (по гл. сохраниться) бүтүн хаалыы, оннунан хаалыы, сүтүмүү; закон сохранения энергии физ. энергия сүппэт сокуона.

сыһ.
1. Сааһынан, сааһын батыһа, сааһын барытын аахтара. ☉ По слоям, послойно
Сүүһүн тириитэ саас-сааһынан мыччырыттыбыт …… кырдьаҕас оҕонньор, маҥан аты миинэн баран, …… аа-дьуо хаамтаран иһэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Оннооҕор муос курдук чоҥкуруун мутук саас-сааһынан арахсан көөрөттөр. С. Федотов
2. Барытын сааһын булларан, орун-оннунан. ☉ Очень аккуратно, ладно (сложить, разобрать что-л.); очень складно (говорить). Саас-сааһынан уурталаа. Саас-сааһынан араартаа
□ Үлэтэ дьулуруччу, орун-оннугар, уурбут-туппут курдук, саас-сааһынан тахсан иһэр. Р. Баҕатаайыскай
Муннук остуолга бэрт элбэх сурунаал, хаһыат саас-сааһынан кыстана сытар. Дьүөгэ Ааныстыырап
[Степанида:] Чэ, оҕонньоор, биир-биир саас-сааһынан ууран, ааҕан, суоттаан ис. В. Протодьяконов
Биһиги лабораториябытыгар туох буолбутун саас-сааһынан кылгастык кэпсиим. Г. Угаров

эб.
1. Этиллэр санаа чахчылааҕын, көстөн турарын итэҕэйиини көрдөрөр. ☉ Выражает убеждение говорящего в достоверности, очевидности сообщаемой мысли (оказывается, как выяснилось)
Быйыл сайылыкка сир симэҕэ олус да үүммүт эбит. Суорун Омоллоон
Кэнникинэн быһаардаҕына, Дьөгүөрдээн диэн аҕалааҕа, Бэһиэлэйэптэр эргинэр таһаҕастарын тиэйэн, Охотскайга барбыт эбит. Амма Аччыгыйа
Ити торулааччы киргил эбит, тоҥсоҕой буолбатах. В. Яковлев
△ Буоллаҕа эбиискэни кытта суолтатын ыкса ситимнээн түмүктүүр толбоннонор, оттон дуо, дуу, дии курдук эбиискэлэри кытта суолтата оннунан хаалар. ☉ В сочетании с частицей буоллаҕа выражает оттенок умозаключения
Хор, куһаҕан, сут дьыл моҕотой киһиттэн куттаммат дииллэрэ кырдьык эбит буоллаҕа. И. Гоголев. Наадалаах курдук буолар эбит дуо… Амма Аччыгыйа
Тыый, Ааныс ынаҕа сиргэ төрөөн хаалтын булан, оҕотун көтөҕөн иһэр эбит дии. Н. Заболоцкай
Бу киһи манна кэлэ сылдьар эбит дуу! Д. Таас
2. Туохтуур -ыах, -ыа пуормаларыгар сыстан болдьох киэби үөскэтэр уонна кини баҕарар, усулуобунай суолталарын көрдөрөр. ☉ С формами глагола на -ыах, -ыа образует сослагательное наклонение, выражая его желательное и условное значение
Мин дьиэбэр бара түһэн кэлиэ эбиппин. Амма Аччыгыйа
Ону Сергей Петрович биһигини кытта сүбэлэһэн да баран ыҥырыа эбит. Софр. Данилов
Аҥаардас ийэм тылынан сылдьыбытым буоллар, сүөһү аттыгар үктэниэ суох эбиппин. М. Доҕордуурап
Хаһыҥ түспэтэр, бу курдук үчүгэй буолуо эбит. «Кыым»
3. Сорох контекска этэр санааны эмоциональнай күүһүрдүүнү көрдөрөр. ☉ В определённом контексте выражает эмоциональное усиление высказываемой мысли
Аата, үөрүөм да баар эбит! Отчуттарбын аһатар астаннаҕым. Амма Аччыгыйа
«Чэ, чэ, ээх, бэрдиҥ эбит!» — диэтэ Фёдор Васильевич. Софр. Данилов
Хата биирдэ көмөлөспүт эбит! «ХС»
ср. др.-тюрк. ермис ‘оказывается’, тюрк. емиш, имеш ‘якобы, как будто, говорят, мол, дескать’

1. аат.
2. Дьон холобурун тардыыта, угуйуута. ☉ Влекущая сила воздействия чужого примера
   Бүтүн дэриэбинэ дьоно тахсан тибийбиттэрэ көҕө диэн, күүһэ диэн, сырсыыта диэн олус да буолар эбит. П. Ойуунускай
   Манна көҕө бэрт. Бары барыта «хаалыма», «куораттыаҥ», «биһигини кытта барыс» дииргэ дылылар. Н. Заболоцкай
3. Туохха эрэ тардыһыы, баҕа. ☉ Влечение, желание
   Мин суруйбут ырыаларбын дьон син сэргэҕэлииллэр ээ, итинэн көх тахсыа. А. Софронов
   [Семен] доҕотторо булт чааһыгар букатын көхтөрө суох эбиттэр. Н. Якутскай
   Сүгүн олорбот көх үөскээн, Сүргэлэрэ көтөҕүллэн, «Эмтээх» муора салгыныттан Эгдэйдилэр, биһи дьоммут. Күннүк Уурастыырап
   △ Күүс-күдэх, эниэргийэ. ☉ Энергия, сила, настойчивость, упорство
   Куппут чэй минньигэс сылааһа, Кулуһун дьиктилээх сылама, Саллыыгын, сылааҕын киэр үүрэн, Саҥа күүс, саҥа көх угуоҕа. Күннүк Уурастыырап
   Көр оонньуу аргыстаах Көх үлэ дьарыктаах Сүрэҕи көччүтэр, Сүһүөҕү мэччитэр. Болот Боотур
   △ Тугунан эрэ уопсай үлүһүйүү, умсугуйан дьарык оҥостон кэрэхсээһин. ☉ Всеобщее увлечение чем-л.
   Сааскы сэргэх саһарҕаҕа Булт көҕө саҕаланна. И. Гоголев
   Тамма уҥуор сүрдээх бултаах үрэхтэр бааллар. Бу дойдуга бултааһын көх уонна үгэс буолан хаалбыт сирэ эбит. И. Федосеев
   Сааскы ыһыы күрэҕин көҕө Түүҥҥү түүлү уймаата. А. Абаҕыыныскай
4. Тугу эрэ саҕалааһын, бачыымы көтөҕүү. ☉ Какое-л. начинание, почин
   Өндөрөй оҕонньор …… эмиэ биэс уон сүүһү суруйтарда, онон көх таһаарбыт дьоннорго иһигэр бэркэ абалана олорор. П. Ойуунускай
   △ Ордук кимээһиннээх, дьулуурдаах, тахсыылаах өттө (хол., оонньуурга). ☉ Инициатива, активность (напр., при игре)
   Оонньуу көҕө син-биир мин өттүбэр оннунан хаалла. Бачча баһыйа ылан бараммын сүүйэр инибин диэн наһаа холкутуйбутум. НСС ОоО
5. даҕ. суолт. Сэргэх, күө-дьаа, сонуну-саҥаны хабан ылымтыа. ☉ Живой, восприимчивый, активный
   [Оскуолаҕа] сорох кылаас бытаан, көҕө суох. Саҥараниҥэрэн биэрбэттэр. Н. Лугинов
   Сайын сайылык аайы Сүпсүһүү, мунньах бөҕө, Күө-дьаа кэрэ баҕайы, Көтөҕүллэр дьон көҕө. Баал Хабырыыс
   Илии үлэтигэр да биһиги үөрэнээччилэрбит көх дьон. «ББ»
   ♦ Көх түһэн көр көҕүс III
   Ол [өйөбүл] суох буоллаҕына, саҥа ыанньыксыт сопхуостан бүтэн барар болдьоҕун эрэ күүтэ, үлэ оҥорумтуотун үрдэтии «мин кыаҕым таһынан эбит» диэн көх түһэн сырыттаҕына, ама, баа буолуо дуо. «Кыым»
   ср. туркм. көк ‘веселый, радостный’, тув. хөг ‘забава, развлечение, веселье’

1. биир диэнтэн кэр. ахс. аат. Ыам ыйын маҥнайгы к ү н э. Маҥнайгы кылаас. Маҥнайгы м и э с т э.  Биһиги практикабытын Пал Палыч диэн киһи салайар. Автомеханик, маҥнайгы кылаастаах суоппар. Софр. Данилов
   Бастыҥ сэргэҕэ маҥнайгы биригээдэ былааҕа анньыллан, саҥа соломмут сир «Маҥнайгы биригээдэ кытыла» диэн аат танна. М. Доҕордуурап
   Тыл уларыйыытыгар с дорҕоон икки төгүл аһаҕас дорҕоон быыһыгар утуу-субуу түбэһэр буоллаҕына, маҥнайгы с оннунан хаалар. ПНЕ СТ
2. Туох эмэ саҕаланыытын, бастаан оҥоһуллар кэмин бэлиэтиир. ☉ Начальный, являющийся началом чего-л.
   Сэрии маҥнайгы күннэриттэн ыла саха поэттарын саҥа ырыалара-хоһоонноро бэчээттэнэн барбыттара. С о фр. Д а н и л ов. П. А. О й у у н у с к а й Маҥнайгы бириэмэҕэ айымньыларын «Саха омук» кулуубугар кэлэн ааҕара. Н. Заболоцкай
   1814 сыллаахха Пушкин маҥнайгы хоһоонноро бэчээттэнэн тахсаллар. А. Пушкин (тылб.)
   ♦ Маҥнайгы (бастакы) хараҥаччы калька. — туох эмэ саҥа саҕалааһыҥҥа аан бастакы. ☉ Первая ласточка
   Быйыл үс оҕо тэбис тэҥҥэ инженер-электрик үөрэҕэр бардылар. Үөрэхтэрин бүтэрэн кэллэхтэринэ, биһиги нэһилиэкпит бастакы хараҥаччылара буолуохтара. «Кыым». Маҥнайгы хардыылар калька. — туох эмэ саҥаны олоххо киллэриигэ аан бастакы саҕалааһыннар. ☉ Первые шаги. Французскай буоксаҕа м а ҥ н а й г ы хардыылар оҥоһулуннулар. «Са ха с.»
   ◊ Маҥнайгы таптал — эдэр дьон аан бастакы туҥуй иэйиилэрэ (тапталлара). ☉ Первая любовь
   Бу манна маҥнайгы тапталым — Хотугу сибэкким үүммүтэ, Сүрэҕим кэрэҕэ баҕата, Эдэр саас төлөннөөх үөрүүтэ. П. Тобуруокап. Маҥнайгы хаар — бастакы хаар түһүүтэ, кыһын кэлиитэ. ☉ Первый снег
   Маҥнайгы хаар. Мас аайы маҥхайар, Хатыҥнар, үөттэр Хаар таҥастанан Кыр дьаҕас бэстэр Кырыа бытыктанан Тула эргин тураллар. Т. Сметанин
   Уубуттан уһуктан өйдөммүтүм. Дьиэм иһэ дьиктитик сырдаабыт, Муодарҕаан түннүкпүн өҥөйбүтүм Маҥнайгы хаар түһэн кылбаарбыт. Дьуон Дьаҥылы
   Маҥнайгы хаар түһэрин кытта хас да буоланнар ыраах үрэх баһыгар бултуу тахсаллар. Күндэ. Маҥнайгы хотуур — окко бастаан киирии, аан бастакы от охсуу. ☉ Начало сенокосной страды, первая косьба
   Бастыҥ күөх от м а ҥ н а й г ы хотуурга оттоммута. А. Софронов
   Маҥнайгы хотуур саҕана син ала-тала ардахтаах этэ. «ХС». Маҥнайгы хотуур ото — аан бастаан окко киириигэ охсуллубут саамай үрдүк хаачыстыбалаах күөх от. ☉ Трава первой косьбы (сено самого высшего сорта)
   Маҥнайгы хотуур ото үрдүк хаачыстыбалаах отунан туттарыллыах тустаах. КХҮТ
   ср. кирг. маҥдайкы ‘находящийся перед чем-л., напротив чего-л., передний’