аат.. Талыы, араарыы, тугу эмэ туохтан эмэ талан ылыы (дэҥҥэ тут-лар). ☉ Выбор, отбор, разбор
Өлүнэ суох үлтүрүтүү. ПЭК СЯЯ

I I. отборный; лучший; талыы собо отборный карась; нэһилиэк талыы дьоно лучшие люди наслега; 2. 1) отбор, выбор; балык бөдөҥүн талыы отбор крупной рыбы; 2) выборы; избрание; делегаттары талыы выборы делегатов; дуоһунаска талыы избрание на какую-л. должность.
II родовые схватки; талыыта киирдэ начались родовые схватки.

аат. Элбэхтэн кими эмэ саамай чулууну, ордугу талан, арааран ылыы. ☉ Отбор, выбор. Каадырдары сүүмэрдээһин
□ Айалов сылгыга дьоҕурдаах үлэһиттэри сүүмэрдээһиҥҥэ, итиэннэ кинилэри табыгастаахтык туһанарга улахан болҕомтотун уурар. Л. Габышев
Звено салайааччыларын, састааптарын сүүмэрдээһиҥҥэ оһуобай болҕомто ууруллуохтаах. «Кыым»

м. 1. (обсуждение) көрүү, ырытыы; разбор дела в суде суукка дьыаланы ырытыы; 2. (анализ) ырытыы, көрүү; разбор содержания книги кинигэ ис хоһоонун ырытыы; 3. (выбор, отбор) талыы, ырытыы; без разбора талбакка үрдүттэн, аҥар кырыытыттан; 4. (сорт, качество) суорт; мука второго разбора иккис суортаах бурдук.

аат.
1. Тугу эмэ оҥорорго, туохха эмэ туһанарга биир аналлаах хас да предмет талыллан бииргэ хомуллубута. ☉ Набор. Иһит-хомуос нобуора. Сэпсэбиргэл нобуора. Бириистэргэ остолобуой нобуора, чаанньык, сылабаар, араас киэргэллэр бааллар
2. Сүүмэрдээн кими эмэ туохха эмэ анаан ылыы, талыы. ☉ Набор, отбор кого-л. для чего-л.
Миша Москуобатааҕы театральнай училищеҕа нобуор суоҕун иһиттэ. Н. Лугинов

1. сиидэлээ диэнтэн атын. туһ. Ыаммыт үүтү тута сиидэлэнэр. Ыанньыксыт с. Көмөрү сиидэлээтэххинэ хатырыгын чоҕо, күлэ сиидэлэнэн түһэн хаалар. МАП ЧУу
2. көсп. Туох эмэ тургутууну, бэрэбиэркэни ааһан, элбэхтэн ордон хаал, ордон кэл. ☉ Пройти отбор, отсев; пережить что-л. Үгүс туомунан бэчээттэммит хоһооннортон бэрт аҕыйах ахсааннаах хоһооннор литература историятыгар сиидэлэнэн хаалаллар. «ХС»
   [Сэрииттэн] билигин бэрт ахсааннаахтар сиидэлэнэн кэллэхпит. «ХС»

прил. 1. (относящийся к природе) айылҕа; естественные богатства Якутии Саха сирин айылҕатын баайдара; 2. (обусловленный законами природы) бэйэтин дьаа-латынаи, айылҕатынан; естественная смерть бэйэ дьаалатынан өлүү, кырдьан өлүү; 3. (прирождённый) айылҕаттан, төрүт; естественный цвет лица сирэй айылҕаттан өҥө; 4. (обыкновенный, нормальный) тустаах, сиэрдээх, буолуохтаах; естественный путь развития сайдыы тустаах суола; естественный вывод сиэрдээх түмүк; 5. (непринуждённый) бэйэ быһыытынан; естественная поза бэйэ быһыытынан туттуу; # естественный отбор биол. айылҕа сүүмэрдээһинэ.

1. аат. Үчүгэйтэн үчүгэйин талан ылыы, сүүмэрдээһин. ☉ Выбор, отбор
   Дьон сыыйыылара күөн көрсөллөрө буолуо! И. Гоголев. Биэс сылга тоҕус уон биир тыһыынча хандьыдаат ССКП чилиэнигэр ылыллыбата
   Бу балачча сөптөөх сыыйыы. «Кыым»
   Отучча сыл производство хамандыырынан эриллии манан ахан дьыала буолбатах. Ити үлэҕэ киһи сыыйыыта, сындааһыннааҕа тулуйар. ҮҮүДь
2. даҕ. суолт. Сыыйа тардыбыт курдук көнөтүк бара турар (хол., тимир суол, боробулуоха). ☉ Прямой, вытянутый в длину (напр., о рельсах, проволоке)
   Онтон эмиэ чугуун уллуҥахтарынан сыыйыы тимир эриэлсэҕэ тирэнэн дьүккүйүө, үгүс тиһилик богуоннарынан өҕүллэҥнии субуллуо, куударалаах буруонан халлааны суруйуо. Амма Аччыгыйа
   Истибэккин дуо — ити сыыйыы тимир тиһиликтээх баҕаналар хайдах курдук дыыгынаһалларый? [Араадьыйа бастаан киирэригэр туруоруллубут баҕаналары этэр]. С. Федотов
   Сыыйыы боробулуоханан тиһиллэн турар остуолбалар арыт сыналыйан ытыырга, арыт быгыахтаһа-көбүөхтэһэ турарга дылы этилэр. «ХС»

баал (массыына подшипншска олорор дэтээлэ. Хамсатааччы эргичитэр куүһүн үлэлиир механизмна тиэрдэр уонна эргичийэр дэтээлгэ сүрүн буолар оруоллаах. Б. араастара: кенө (прямой), тоҥонохтоох (коленчатый), төрүт (коренной), имигэс (гибкий), тиистээх (зубчатый или шлицевой), көндөй (полый), үллэрэр (распределительный), кардааннаах (карданный), кыамтагган ылар (вал отбора мощности) о. д. а. Б. үксүн элбэх углеродтаах Эбэтэр тупсарыллыбыт бөҕө ыстаалтан оҥоһуллар.)

туохт.
1. Тугу эмэ туох эмэ иһиттэн субуйа тардан таһаар, ороо. ☉ Выдёргивать, вынимать, вытягивать что-л. из чего-л.
Үөлбүт мундуну, үтэһэлэртэн сыыйан ылан, сиэтилэр. Амма Аччыгыйа
[Атыыһыт] Кыыныттан быһаҕын сыыйан Кылбачытан ылла, Кынчаайап хабарҕатыгар аҕалан Кылаанынан уурда. С. Васильев
Семён Иванович аһыллан турар хаалаах бөппүрүөскэттэн биири сыыйан таһааран уматынна. Т. Сметанин
2. Улахан тыаһы таһаарбакка эрэ биир тэҥник тугу эмэ гын (хол., саҥар). ☉ Делать что-л. монотонно, однообразно (напр., говорить)
Бааса …… тииһин быыһынан сыыйан, нүһэр куолаһынан ыйытта. Амма Аччыгыйа
Борокуоппай кэпсээнин салгыы сыыйар. Күннүк Уурастыырап
Ол ортотугар сытыы эрбии тоҥ маһы сыыйар. И. Аргунов
Ардах киэһэттэн саҕалаан баран түүнү быһа сыыйбыта. Ч. Айтматов (тылб.)
3. Туох эмэ устун батыһа бар; элбэх сири кэрий. ☉ Идти вдоль чего-л. (ручья, реки); обойти вдоль и поперёк что-л. Хара тыаны сыыйан бараннар тугу да булбакка, сырыылара-сылбалара быстыбыт. Амма Аччыгыйа
Сөмөлүөт аэродромтан көтөөт, намыһах соҕуһунан Бүлүү өрүһүн таҥнары сыыйар. Н. Якутскай
Элбэх сүөһү холбоспута, сылгылыын-ынахтыын сыһыы муҥунан сыыйаллар. Н. Заболоцкай
Николай Петрович, сыыһа-халты аһаат, уһун синньигэс дэриэбинэни уһаты-туора сыыйда. С. Федотов
4. Сөптөөхтөр ахсааннарыгар киллэримэ, тугунан эмэ сирэн туорат. ☉ Отсеять, удалить кого-л. из состава чего-л., производя отбор. Аармыйаҕа сулууспалыыртан сыый
□ [Холкуоска] сыраан, сыылба дьону сылтан сыллар сыыйан суох оҥорон иһэллэр. М. Доҕордуурап
Ити кэмҥэ сыыйан сүүмэрдээн, сахалары байыаннай үөрэххэ ыытары саҕалаабыттара. «ХС»
◊ Сыыйа тарт — тугу эмэ устатын тухары көннөрө тут, ууннар. ☉ Расправлять, вытягивать что-л. в длину
Дьэ, дьикти суол — кэҥээн, сыыйа тарпыт курдук буолан! П. Ойуунускай
Бытыгын сыыйа тардыммахтаата. Амма Аччыгыйа
Күөх лиэнтэни сыыйа тарпыт курдук, көҕөрөн көстөр мыраанынан сэлэлэнэн, көҥүлүнэн сүүрүгүрэн түһэр эбээт, Өлүөнэ өрүһүм. Суорун Омоллоон
ср. монг. шүүх, бур. шүүхэ ‘цедить’