сыһ. Улахана суохтук, дуона суохтук. ☉ Немного, чутьчуть
Ромаҥҥа ойууланар үгүс персонажтар биллэр прототиптаах эбиттэр. Ол эрээри ити айымньы уус-уран дьоһунун кыракыйдык да намтаппат, түһэрбэт. Эрчимэн

туохт. Ураты, уратылаах оҥор. ☉ Делать особым, отличным от других
Николай Босиков айымньыларын персонажтарын саҥаларын эмиэ киһи хайдах эрэ истэ олорор гына уратылыыр. «Чолбон»

саҥа алл., фольк. Олоҥхоҕо сорох дьахтар персонажтар ырыалара саҕаланыытыгар этиллэр тыллар. ☉ Междометие, зачин песен некоторых женских персонажей в олонхо (напр., старухи Симэхсин, девыабаасы Кыыс Кыскыйдаан)
Алаатаҥулаатаҥ! Аҕаккам оҕотоо! Ийэккэм оҕотоо! Истиэхпин иһиттим, көрүөхпүн көрдүм даа! П. Ойуунускай

туохт. Оҥхойдоох (оҥхойдордоох) буол. ☉ Иметь углубления, ямы в чём-л., на чём-л.
Итинник кэбиһиллибит оттор уонча хонон баран түстэрэ хотойон, онон-манан оҥхойдонон тахсаллар. «Кыым»
Исай Никифоров персонаж күллэҕинэ, иэдэһин этэ оҥхойдонорун үгүс айымньыларыгар көһөрө сылдьан бэлиэтиир. ФЕВ УТУ

аат. Чугас аймахтыыларга көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн иһэр уопсай аат. ☉ Фамилия
Сэрииһиттэр араспаанньаларын, ааттарын ордоотоон ааҕаллар. Амма Аччыгыйа
Онто да суох бэрт сэдэхтик араспаанньата эбэтэр аҕатын аата бэриллибит персонажтар үгүстэрэ баайдар, атыыһыттар. ФЕВ УТУ
Билигин өйдөөтөҕүнэ Таня араспаанньатын итинник ааттаан эрэргэ дылыта. Н. Заболоцкай
Антипин диэн ити — кини аата. Киһи да күлэр, араспаанньа курдук. И. Федосеев

аат. Өйүттэн саҥаны булан, оҥорон таһаарааччы; айар үлэһит. ☉ Творец, создатель нового; творческий работник. Саҥаны айааччылар. Ырыаны айааччылар
□ Ити көстө түһэн ааспыт дьикти кэрэ саарыстыба уолун, айааччытын, баһылыгын курдук дьоһуннаахтык туттан Тогойкин бара турда. Амма Аччыгыйа
Аан дойдуга туохтан да ордук сыаналаах диэн киһи, туох баар материальнай баайы, кэрэни айааччы кини буолар. А. Мординов. Суруйааччы айымньытын персонажтарын санаалара-оноолоро, толкуйдара эмиэ айааччы быһыытын-майгытын, сиэрин кытта ыкса сибээстээхтэр. «ХС»
Бу киэһэ ырыаны таптааччылар уонна ырыаны айааччылар икки ардыларыгар олус чугастыы быһыыга-майгыга истиҥ кэпсэтии буолла. «Кыым»

1. аат. Түлүөн бииһигэр киирсэр үүтүнэн иитиллээччи. ☉ Нерпа
   Чуумпура түстэҕинэ, Нуһараҥ кэллэҕинэ — Үрүҥ эһэлэр быгыалыыллар, Үнэр ньиэрпэлэр быардыыллар. Күннүк Уурастыырап
   Оттон муора булдунан иитиллэн олорооччулара …… киит, морж, түлүөн, ньиэрпэ ырыаҕа-номоххо киирэллэр, остуоруйа сүрүн персонажтара буолаллар. КНЗ СПДьНь
   Быйыл муораҕа сааспыт хойутаата ээ, тоҕо эрэ арыыларга ньиэрпэ үөрдээн эрэр бэлиэр. Ч. Айтматов (тылб.)
2. даҕ. суолт. Ньиэрпэ тириититтэн тигиллибит; ньиэрпэҕэ киирсэр. ☉ Сшитый из шкур нерпы; из класса нерповых. Ньиэрпэ саҕынньах. Ньиэрпэ бэргэһэ
   □ [Үрүҥ эһэ оҕото] Үргүүк ньиэрпэ үөрүгэр Үөмэн бултуу үөрэнэр, Иитиллибит ыырыттан Ийэтиттэн ырааппат. А. Кондратьев
   Хойут мин бу муора хахайдара диэн ньиэрпэ боруодатыгар киирэр, букатын куттала суох кыылларын билбитим. Р. Стивенсон (тылб.)

туохт.
1. Тугу эмэ туох эмэ диэн ис хоһоонноо, өйдөбүллээ. ☉ Придать чему-л. какое-л. значение, смысл, использовать в каком-л. значении
Сүлбэни ити иһигэр иккис суолталаан өйдөөһүн эмиэ баар, сыккыс диэн. Багдарыын Сүлбэ
Уопсайынан бу [сүүрбэһис] сылларга киһи аатын социальнай суолталаан персонаж быһыытын-майгытын арыйарга көмөлтө ньыма быһыытынан туттуу суох. ФЕВ УТУ
2. Тугу эмэ суолталааҕынан, наадалааҕынан аах, оннук сыаналаа. ☉ Придавать чему-л. значение, считать важным, значительным
Оҕо үлэни аахайбат, ыарырҕаппат, суолталаабат буола үүнэр. Н. Габышев. [М. Горькай] П. Ойуунускай «Кыһыл Ойуун» уонна А. Софронов «Аанньал уонна Абааһы» диэн поэмаларын биһирээбитин биллэрбитэ
Бу айымньылары кини …… билиҥҥи чинчийээччилэрдээҕэр быдан далааһыннаахтык, дириҥник өйдөөбүт, суолталаабыт этэ. «ХС»

аат.
1. фольк. Олоҥхо персонаһа: хотон үлэһитэ эмээхсин. ☉ Персонаж олонхо: старуха-скотница
Сүөһү көрөөччү Симэхсин эмээхсин, сылгыһыт Сорук Боллур уобарастара …… чаҕылхайдык ырытыллыбыттар. Эрчимэн
Сэттэ уоннаах Симэхсин эмээхсин, Сүүрэн иһэн Этэрбэһин быатыттан иҥнэн, Умса баран түстэ. С. Васильев
Масчыт-отчут аймахха, Симэхсин эмээхсиҥҥэ, Сир аайы, Уон икки суол Улахан түһүлгэлэр буолтар. ТТИГ КХКК
2. үөхс. Кырдьаҕас эмээхсини «эн баҕас» диэн сэнээн этии. ☉ Употребляясь в значении «ничтожество», выражает раздражённо-презрительное отношение к старой женщине
«Үрбэккэ олор эрэ, симэхсин!» — Сэмэн бэрт өр хоонньун хастан бакыаты таһаарда. Амма Аччыгыйа
[Күкүр Уус:] Сымыйанан этэриҥ буолуо, симэхсин! Суорун Омоллоон
«Симэхсин, киэр буол, икки харахпар көстүмэ!» — Сортуохап бардьыгынаата. А. Сыромятникова
ср. хак. симекчин, сүнекчин ‘слуга, прислуга; рабыня’, др.-тюрк. йумышчы ‘работник, слуга’, монг. шивэгчин ‘служанка’

1. даҕ.
2. Баайа суох, тиийиммэт-түгэммэт олохтоох. ☉ Не имеющий средств к существованию, бедный, неимущий
   [Дьаакып:] Аныгы үйэҕэ дьадаҥы киһи оҕото байыан кэриэтэ баайдарга баһыгар дылы иэскэ барар буолбат дуо. А. Софронов
   Онуоха тойон ыаллыы олорор дьадаҥы киһини ыҥыртаран ылар. Суорун Омоллоон
   Борокуоппай Хобороос диэн икки ынахтаах дьадаҥы ыал кыыһын кэргэн ылбыта. А. Бэрияк
3. Тугунан эмэ итэҕэс, аҕыйах, татым. ☉ Имеющий недостаток в чем-л., скудный
   Ледниктэн соҕуруу диэки дьадаҥы үүнээйилээх туундаралар нэлэһийэн сыталлара. КФП БАаДИ
   Персонажтар тыллара сымсахтар, дьадаҥылар. «ХС»
4. аат суолт. Баайа суох, мөлтөх хаһаайыстыбалаах, тиийиммэт-түгэммэт олохтоох киһи. ☉ Неимущий, бедняк
   Баай дьадаҥыны аһыммат, дьадаҥы баайы аһыммат (өс хоһ.). Биһиги, дьадаҥылар, тулаайахтар, эмиэ дьоммут! Амма Аччыгыйа
   Ол эн сүөһү курдук үүрүллэ сылдьар дьадаҥыларыҥ тугу кыайан оҥоруох дьонноруй? С. Ефремов
   ♦ Буор дьадаҥы көр буор
   Уйбаан аҕата, буор дьадаҥы киһи, эдэр сааһыгар дьаҥҥа өлбүтүн кэннэ ийэтэ уонуттан тахсыбыт уолу аҕатын аймахтарыгар биир ынахтаан быраҕан баран, атын нэһилиэккэ эргэ баран хаалта. А. Софронов
   Сааһым тухары буор дьадаҥы мин баарбын. Эрилик Эристиин
   Уодьаан диэн буор дьадаҥы киһи олорор балаҕаныгар көтөн түһэллэр. «ХС». Быстар дьадаҥы - олус дьадаҥы, көммөт дьадаҥы олохтоох. ☉ Крайне бедный, нищий
   Бу дойдуга бэл быстар дьадаҥылар, хамначчыттар күүстээх санаалаахтар, хайа да баайтан куттамматтар. П. Ойуунускай
   Ити мааҕын эн Борокуоппайга «куһаҕыын баҕайы» диэбит өтөххөр быстар дьадаҥы уоллаах кыыс холбоһоммут, түөрт уон икки сыл син буруо таһааран буккуруһан бараммыт арахсыбыппыт. Амма Аччыгыйа
   Бэл урукку батталлаах-үктэллээх үйэлэргэ быстар дьадаҥы саха киһитэ муҥнаах «үчүгэйтэн» атыны билбэт буолара. И. Аргунов