нареч. отдельно; на некотором расстоянии, поодаль; ойдом олороллор они живут поодаль.

I поодаль; кини мантан тэйэ олорор он живёт поодаль; ср. тэйиччи .

1. сыһ. Туспа, тэйиччи, туора. ☉ На отшибе, поодаль, в стороне
   Мааны таҥастаах тойоттор ойуччу чуоҕуспуттар. А. Фёдоров
   Биһиги Өлөҥнөөх диэн ойуччу алааска олорорбут. ПАК АаТХ
   Бөтүрүүскэ кылаана сиппэтэх кытархай түүлээх хас да киис тириитин кыҥыы-кыҥыы төттөрү-таары сыымайдаан, ойуччу уурда. «Кыым»
2. даҕ. суолт., кэпс. Уһулуччу, ураты. ☉ Исключительный, особенный
   Бу барыларыттан ойуччу кыра, ойуччу дьүдьэх, наһаа сымса уонна олус көрүдьүөс көтөр эбит. Амма Аччыгыйа
   Бу уолаттар дьонтон хайдах эрэ ойуччу, уһулуччу быһыылаах-таһаалаах эбиттэр. Н. Лугинов

1. сыһ. Онон-манан, биир-биир (баар буол, хамсаан көһүн). ☉ Там и сям, поодаль (находиться), друг за другом, по очереди (мелькать)
   Эрдиилэр одоҥ-додоҥ күөрэҥнэһэн саллырҕастылар. Амма Аччыгыйа
   Дьиэлэр бугул курдук, одоҥдодоҥ логлоһон олороллор. Н. Габышев
   Балыгынан одоҥ-додоҥ да буоллар мэҥиэ бырахпыттара. М. Доҕордуурап
2. даҕ. суолт. Быста-быста салҕанар, быстах-остох. ☉ Прерывистый, отрывистый
   Тохтоон хаала-хаала салҕанар, одоҥ-додоҥ кэпсэтиилэрин түмүктээбиттэрэ. Амма Аччыгыйа
   Омос көрдөххө, туох да сибээһэ суох одоҥ-додоҥ суруйуу курдук, ол да буоллар сүнньүн, наадалааҕын этэр. И. Никифоров
   Ол ыһыахтан одоҥ-додоҥ өйдөбүллэр хаалбыттар. БН СУ

1. сыһ. Кимтэн, туохтан эмэ ыраатыннара соҕус, арыый тэйэ (хол., тур); тэйитэ (хол., ас). ☉ Поодаль, в некотором отдалении от чего-л. (находиться); подальше, на большее расстояние от кого-чего-л. (напр., отодвинуть)
   Хабырыыс, аҕатын көмүскэһэр толкуйданан, сүүрэн кэлэн, тэйиччи турда. Амма Аччыгыйа
   Оҕонньор үҥүүнэн эһэни тылын төрдүгэр саайбыт, уонна бэйэтиттэн тэйиччи анньа сылдьар. Л. Попов
   Бултуур ыырым дьон олоҕуттан тэйиччи, суола-ииһэ суох буолан сылдьарга бүөмчү. Н. Борисов
2. даҕ. суолт. Кимтэн, туохтан эмэ ыраах соҕус баар. ☉ Находящийся в отдалении, далеко от кого-чего-л.. Тэйиччи нэһилиэк

I
сыһ. Кимтэн, туохтан эмэ ыраах соҕус, ыраата. ☉ Поодаль, в отдалении от кого-чего-л.
Кэннин хайыһан көрбүтэ: Арай дьэ, оол курдук, тэйэ, Хобороонньо эмээхсин Аппа Күөлүн суолунан Хопчоруйан иһэрэ. Күннүк Уурастыырап
Тэйэ соҕус мантан пиэрмэ, Кэлии-барыы убаҕас. Баал Хабырыыс
II
дьөһ. Миэстэ сыһыанын көрдөрөр, хайааһын туһуламмыт хайысхатын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражает пространственные отношения, указывая на направление движения кого-чего-л. (в стороне, подальше от кого-чего-л.)
Бөһүөлэктэн тэйэ эбэтэр сыста элбэх бачымах саҥа дьиэлэри көрдөххүнэ — ол метеоыстаансыйа. Н. Габышев
[Василий Васильевич] былырыын сайын хаппыыста сэбирдэҕин өҥө дьүдьэйбитин көрөн калийга наадыйбытын тута быһаарбыта уонна силиһиттэн биэс сэнтимиэтир тэйэ калий тууһун куттарбыта. ФНС ХО

1. послелог, упр. осн. п. словно, подобно, вроде, как, будто; почти как; балык кэриэтэ словно рыба; оонньуу кэриэтэ санаабытым я посчитал (это) за шутку, я счёл это шуткой; ини-бии кэриэтэ олорбуттара они жили как братья; тулаайах кэриэтэ улааппытым я вырос как сирота; тыл кымньыы кэриэтэ погов. молва словно плеть; 2. в роли частицы приблизит, почти; мэлдьи кэриэтэ почти всегда; күүстэринэн кэриэтэ почти насильно; сынньаммакка кэриэтэ үлэлээтим я работал почти без отдыха; күнү быһа кэриэтэ почти целый день; сыллата кэриэтэ почти ежегодно; 3. в роли сравн. союза подобно, словно, будто, как; чем..., лучше; саас саҥа кэлбит тураах кэриэтэ , ырааҕынан сылдьар он держится поодаль, подобно весенней, только что прилетевшей вороне; өстөөххө бэриниэх кэриэтэ , өлбүт ордук лучше умереть, чем сдаться врагу; этэрим кэриэтэ эттэхпинэ, маннык если я подсказал, то значит сказал (за тебя — говорится тому, кто не может отгадать загадку; после этого следует наводящая подсказка); кини сымы-йалыан кэриэтэ , хара тураах маҥхайыа скорее чёрная ворона побелеет, чем он неправду скажет.

1. сыһ. Ойуччу, туспа, туохтан эмэ тэйиччи. ☉ Отдельно, особняком, поодаль
   Кинилэр оскуолаттан тэйиччи, ойуур иһигэр ойдом турар дьиэҕэ тиийэн кэлбиттэрэ. И. Никифоров
   Атын очуоска ойдом олорооччу түс-бас туттарынан, өр буола-буола саҥарарынан уонна бөҕө-таҕа көрүҥнээҕинэн, аҕа хотой буоллаҕа буолуо. М. Попов
   Былыр от үрэхтэргэ, чоҥолох алаастарга ойдом олорбут биһиги өбүгэлэрбит аал уокка сүгүрүйүөхтэрин сүгүрүйэллэрэ. «Кыым»
2. даҕ. суолт.
3. Туспа, ойуччу турар. ☉ Находящийся в стороне, в некотором отдалении
   Ой тыа ойдом мастара Отой дьоннор курдуктар. Тус-туспалар тастара — Томорооннор, нарыннар. Р. Баҕатаайыскай
   Неблина — намыһах хаптал хайа, боккуоп курдук быһыылаах олус туспа, ойдом дойду. ЭБЭДьА
4. көсп. Ураты, туспа. ☉ Особенный, исключительный
   Дьэ, дьикти сонуну кэпсээтиҥ, ол гынан баран ити ойдом түбэлтэ буолуон сөп. Күндэ
   Кэпсээн — олох биир ойдом түгэнин хабар кыра айымньы. Г. Васильев
5. аат суолт., кэпс. Туох эмэ ойдубут быстаҕаһа, сорҕото. ☉ Отколотый, отломанный кусок чего-л.
   Тириини сүлүүгэ өҥүгэр сыа, эт ойдомо, силгэ хаалбыт буоллаҕына, бэрт түргэнник ыраастыы охсуохха наада. ТСКБ

1. послелог, упр. осн. п. 1) наподобие, подобно, вроде, как, словно; муора курдук как море; алмаас курдук кытаанах твёрдый как алмаз; тураах курдук хара чёрный как ворона; аҕатын курдук оҕо ребёнок похожий на отца; эн курдук подобно тебе, как ты; дьиэ дьиэ курдук дом как дом; дьиэ курдук дьиэ а) да, это дом; б) дом как дом; күүскэ курдук вроде бы сильно; уот сиэбитин, уу илпитин курдук погов. словно уничтожено пожаром, унесено водой; 2) примерно, примерно с...; ый курдук сынньанныбыт мы отдыхали примерно с месяц; онно сыл курдук олорбуттар там они жили примерно год; 2. в роли союза как, как будто; подобно тому, как; эппитиҥ курдук оҥордум я сделал так, как ты сказал; киһи истэрин курдук саҥар говори так, чтоб было слышно; этиҥ тыаһын курдук тыас дэлби барда раздался грохот, будто гром загремел; балыктыыр курдук үчүгэй сынньалаҥ суох нет лучшего отдыха, чем рыбалка; 3. частица модальная 1) в сочет. с гл. выражает недостоверность, предположительность действия и состояния словно, будто, будто бы, как будто бы, вроде бы, кажется; бардар бара туруох курдук этэ он, кажется, готов был всё идти и идти; санаабар наар кинилэри кытта сылдьар курдукпун мысленно я всё время как будто бы с ними; букатын умнубут курдуктар будто и совсем забыли; 2) словообразующая, образует от звукоподр. и образн. слов нареч. и прил.: был курдук мягкий, тестообразный; ил курдук тёплый, уютный (о доме); лоп курдук тоҕус чааска кэл приходи ровно в девять часов; лоп курдук батта как раз вошло; лоп курдук тыллаах-өстөөх киһи человек, чётко выражающий свой мысли; лоп курдук туттуулаах аккуратный в своих движениях (при работе); лыык курдук сим = набивать что-л. до отказа; мыс курдук оҕо пухленький ребёнок; ньим курдук сабыылаах плотно закрытый; тилик курдук энергичный; 3) выражает желание говорящего: бүгүн бүтэрдэр курдук закончил бы он сегодня (напр. работу) # биллэрин курдук как известно; бу (или ити, ол) курдук так, таким образом; быраабыла курдук как правило; көстөрүн курдук как видно; оол курдук вон там, поодаль; сол курдук точно так; түбэлтэлээх курдук как назло; уот сиирин курдук очень быстро, интенсивно (напр. работать; букв. как огонь пожирает); уот ылар курдук очень быстро (напр. сходить куда-л.; букв. словно за огнём сходить); үгэс курдук как обычно; хайдах курдук какой (хороший); хайдахтаах курдук какой же (хороший).

I
ый. солб. аат
1. Саҥарааччы бэйэтиттэн тэйиччи баар предмети, көстүүнү, буолар дьайыыны ыйан көрдөрөрүгэр туттуллар. ☉ Употребляется, когда говорящий указывает (обычно сопровождая указательным жестом) на что-л., находящееся или происходящее поодаль, на расстоянии от него (вон тот)
Байбааскы ол өтүөстэнэн иһэр ээ. П. Ойуунускай
Көхө ол баар. Софр. Данилов
Көр, ол эбэбит букатын бу эҥэлдьийэн сытар. А. Сыромятникова
2. Саҥарааччы бэйэтиттэн көстүбэти, атын сиргэ баары, буолары ыйарыгар туттуллар. ☉ Употребляется, когда говорящий указывает на что-л., происходящее или находящееся вне поля его зрения, в другом месте
Ол куоракка үлэлии сырыттаҕыҥ дии? Амма Аччыгыйа
Мин ону [хартыынаны] баран аҕалыам. С. Ефремов
Оо, ол тыаҕа, Улуу тыаҕа, Ол чуумпуга, айылҕаҕа Тиийбит киһи баар ини. С. Данилов
3. Урут буолбут, буола турар эбэтэр буолуохтаах кэми ыйарга туттуллар. ☉ Употребляется при указании на уже прошедшее по времени или предстоящее действие
Ол хойут хайаан да иэстэбиллээх суол буолуо. Эрилик Эристиин
Ол турдаҕына саалар тыастара бытарыспахтаатылар. Н. Заболоцкай
Ол кэмҥэ кэргэниттэн кыыс оҕо төрөөбүт. «ХС»
4. Этиини күүһүрдэргэ, этиигэ тугу эмэ ордук чиҥэтэн этэргэ туттуллар. ☉ Употребляется для усиления или подтверждения высказываемого
Ол төһөнү иэс көрдүүгүн? Н. Неустроев
Бүгүн ол Уйбаан уолу дэлби мөхтүм. Софр. Данилов
Эн кыра оҕо буолбатаххын, ону өйдүөх тустааххын. С. Ефремов
♦ Ол айыыта онон көр айыы I
Сүөдэр халампааһын хаатын сүтэрбитэ, ол айыыта онон. Амма Аччыгыйа
Айанната турбут, ол айыыта онон, төннүбэтэх. Н. Босиков
Кыыһа мааҕын оскуолаҕа барбыта, ол айыыта онон. Н. Заболоцкай. Ол былаһын тухары — ол кэм, буолар кэм устатыгар. ☉ На протяжении всего этого, всё это время
Ол былаһын тухары киһим биир да тылы саҥарбатаҕа. Ол дойду — анараа дойду диэн курдук (көр анараа). Эмээхсин өлөн баран, «ол дойдуга» хоолдьуга табатын миинэ сылдьыахтааҕын чахчы итэҕэйэр. Болот Боотур
Ол дойдуга аттан көр аттан II. Өлөргө эрэ тиэтэйбэппин, өтөрүнэн ол дойдуга аттанар санаа суох. Софр. Данилов. Ол дойдуну бул — өл. ☉ Умереть
Аадаҥ кэнниттэн аҕыйах сылынан Лэгиэн эмиэ ол дойдуну булбута. Күннүк Уурастыырап. Онон-манан кииримэтахсыма сөбүлээб. — була сатаан саҥарыма, хал оҥорума. ☉ Не испытывай моё терпение, не надоедай (просьбами, вопросами)
Онон-манан киирбэтин-тахсыбатын, аны хонор хоноһотун мин аспынан аһатан хоннороору гыммыт дии. А. Софронов
◊ Ону ол диэбэккэ — туох буоларын кэрэйбэккэ, туохтан да иҥнибэккэ. ☉ Несмотря на то, что
Халгыйдар кыыстара Настаа, ону ол диэбэккэ, туоҕа да суох киһиэхэ кэргэн тахсыбыта. Н. Босиков
Тамара Петровна ыалдьыбыт этэ, ону ол диэбэккэ, оҕобун көрөн, Дьокуускайга ыыппыта. «Кыым»
др.-тюрк., тюрк. ол
II
аат сыһыан т.
1. Саҥарааччы этиллибиккэ утарсар, сөбүлэспэт сыһыанын күүһүрдэн көрдөрөр. ☉ Выражает и усиливает возражение, несогласие, отрицательное отношение к содержанию высказывания
Мин ханна сир өтөбүн, ол! Амма Аччыгыйа
Ол халбаҥа суох таптал диэн эн тугу этэҕин? С. Ефремов
△ Ардыгар мөлтөтүллэн, ыйытыыны эҕэн чуолкайдыыр, күүһүрдэр дэгэттэнэр. ☉ Иногда наделяется оттенком выделения и усиления вопроса
Ол тоҕо дьадаҥылары эрэ түмэбит? Амма Аччыгыйа
Ону мин хайдах өтө көрөбүн? В. Яковлев
Ол ханнык Ньукулайый? М. Доҕордуурап