аат., эргэр. Сыалдьа алын өттүгэр сутуруону өрө тардан иҥиннэрэр быа эбэтэр алтан тиэрбэс. ☉ Ремешок или медное кольцо на натазниках (сыалдьа), к которым привязывается ремешок наколенников (сутуруо)
Чохунай Боотур Бөдьөкөнү хаарга охторон баран харыны былдьаан ылар, эбиитин баттаан сытыаран хаарга булкуйан сургунаҕын быатын быспыт. Саха сэһ. I
Сургунаҕын көрбүтүм — сукуналаах эбит. Саха нар. той. Тумалыма иистэнэн бүттэ, ырбаахытын арынан, сургунаҕыттан сутуруотун сүөрүннэ, ол кэннэ ньилбэгэр иҥиир сап хатта. ИН ХБ

аат. Кыһын муҥханы муус аннынан соһон ойбонтон ойбоҥҥо тиэрдэргэ туттуллар уһун ураҕас (атырдьах маһынан үтэн сыҕарыталлар). ☉ Прогонная жердь, к которой привязывается конец длинного ремня (бечевы), прикреплённого другим концом к крылу невода, и которую норилом проводят из проруби в прорубь при подлёдном рыболовстве
Муус анньааччылардыын, сүүр сүүрдээччилэрдиин, баҕадьы бэртээччилэрдиин, үтүмэх үтээччилэрдиин, бэчимэ тардааччылардыын бука бары эмиэ сыыдамнарыгар түстүлэр. Күннүк Уурастыырап
Тоҕус хаамыылаах үтүмэхпитин Туналыйар туона диэки Уһаты соһор күммүт уолдьаста. Болот Боотур
Сотору үтүмэхтэри чардааттан ньылбырыта тардан таһаардылар. Сэмээр Баһылай
♦ Үтүмэх гын түөлбэ. — кими эмэ баҕарбыккынан дьаһай, үүр, үтүрүй. ☉ Угнетать, притеснять кого-л., заставлять делать, совершать что-л. по своему желанию.

аат.
1. Ыҥыыр кэннигэр сээкэйи баайарга аналлаах быа (быалар); онно баайыллар таһаҕас. ☉ Торока, ремешки у задней луки седла для привязывания чего-л.; груз, который привязывается, пристёгивается этими ремешками
Дьаамсык бэрэмэдэйиттэн хаһыат төргүүлэрин хостоон былдьаһа-тарыһа үллэстибиппит. Софр. Данилов
Өрөтөр буолбакка, үүнүттэн-тэһииниттэн, төргүү быатыгар тиийэ бэлэм бэртээхэй айан атын миинэ охсон, аргыстарбын эккирэппитим. Н. Заболоцкай
Сылгыһыт, атын ыҥыырын төргүүтүттэн чохороон сүгэтин ылан күрүөтүн сүллүгэстэрин ытаһатын төлүтэ саайталаата. В. Протодьяконов
2. Туох эмэ таһаҕаһы туохха эмэ баайарга аналлаах быа; оннук баайыллар таһаҕас. ☉ Верёвка для связывания, привязывания чего-л. к чему-л. (напр., груза)
Дьон …… икки тиирэ тэппит хааһахпын, төргүүбүн көмөлөөн үҥкүрүтэн түһэрээт, саба түһэн үллэстибитинэн бараллар. Н. Заболоцкай
Сибэкки, оҕуруот, арбуз сиэмэлэрдээх бэрт элбэх төргүүлэр уонна мөһөөччүктэр эркин ахсын ыйанан тураллара. Н. Гоголь (тылб.)
♦ Тиити төргүү мутугунан көр мутук
[Уол] үрдүгэ үрдүк тиити төргүү мутугунан холобурдаах, намыһах тиити кылаан чыпчаалынан холобурдаах киһи буолла. Саха фольк. <Хоой хостуурдаах> төргүү сүөрэрдээх (сүөрүүлээх) — илии тутуурдаах диэн курдук (көр илии). Конон, аҕыйах хонуктаах уоппуската табыллан, бултуйаналтыйан, үөрэн-көтөн, хоой хостуурдаах, төргүү сүөрэрдээх, куоратыгар киирэн сылдьыбыт сырыытын доҕорбилэ дьонугар …… омуннаан кэпсии-ипсии сырытта. Н. Борисов
◊ Төргүү кэһиитэ көр кэһии I. Төргүү мутук — тиит мас алын, ордук уһун суон лабаата. ☉ Нижние, самые большие ветви лиственницы
Тыа саҕатынааҕы өкөгөр тиит төргүү мутуга тосту тоҥон чуор баҕайытык тас гынна. Н. Лугинов
Кэлбит дьон аттарын тэһиинин тиит төргүү мутугар иилэ бырахтылар. И. Никифоров
ср. алт. терки, хак. тирги, тув. дерги ‘торока (у седла)’

аат.
1. Тугу эмэ уган баран көхсүгэ сүгэ сылдьарга аналлаах тэрил. ☉ Приспособление для ношения тяжёлых вещей на спине, сума
Миэхэ Хабырыыска кэтэрдиэхпин саҕынньахта, сүгэһэрдэ, хайыһарда, айата таһааран кулу. Байанай онтуката суох сылдьыбат үһү. П. Ойуунускай
Аанча …… хабдьытын ылан ас буолар аналлаах, минньигэс эттээх булт быһыытынан үчүгэйдик тутан сүгэһэригэр уктан кэбистэ. Болот Боотур
[Ылдьаа оҕонньор] сүгэһэригэр өтүйэтин укта сылдьарын ылан тааһы ойута охсуталыыр. Н. Якутскай
2. Көхсүгэ сүгэ сылдьар таһаҕас. ☉ Груз, ноша за плечами
Тогойкин сүгэһэрин түһэрэн, хайыһарын устан, аны отон итигэстээбитинэн барда. Амма Аччыгыйа
Бу икки эдэр киһи хайы сахха тэриммит, бэлэм малларын сүгэллэр, Сүөдэргэ эмиэ сүгэһэр сүктэрэллэр. Н. Якутскай
3. көсп. Ыар баттык буолан сылдьар туох эмэ кыһалҕа, түбүк, эрэй. ☉ Обременительные хлопоты, забота, бремя
Эн сүдү түбүгүҥ, эн ыалдьар кыһалҕаҥ — Мин сүрэҕим, мин санным сүгэһэрэ. С. Данилов
Бу күннэрдээҕи сүпсүк, түрүлүөн, түүнүн-күнүһүн билиминэ тыанан-үөһүнэн сылдьыы — араахыма киһиэхэ сөптөөх сүгэһэр буолбут этэ. С. Федотов
Дьон хомолтотун сүгэһэр оҥостор саҕа куһаҕан суох. Сэмээр Баһылай
△ Тугу эмэ оҥорор эбээһинэс, ким эмэ иннигэр эппиэтинэс. ☉ Какая-л. обязанность, ответственность перед кем-л.
Кини, дьиҥэр, икки хос экзамены туттарар сүгэһэри сүктэ. Н. Заболоцкай
Чочуйаан Киппирийээнэбис үгүс уопсастыбаннай сүгэһэрдээх. Оннооҕор кулууп, бибилэтиэкэ сэбиэттэригэр кытта баар. Э. Соколов
[Мария Егоровна] массыына ыытыытын курдук уйулҕаҕа ыарахан сүгэһэри бэйэтигэр ылынан, кэргэнин айанын суолун чэпчэттэҕэ. ПНИ АДХ
◊ Сүгэһэр мас — туох эмэ ыараханы (үксүгэр булду) көхсүгэ сүгэ сылдьарга аналлаах, маһы кириэстии баайан оҥоһуллубут тэрил. ☉ Приспособление из накрест скреплённых палок для ношения за плечами или на спине тяжёлой ноши (обычно дичи), которая привязывается ремешками
Кырса тириитин дьөрбөлүү баайан, сүгэһэр маска үллэччи сүгэйдээбит. Суорун Омоллоон
Кини билигин сүгэһэр маһыгар саһыл көп түүлээх кутуругун эрэ кэлгинэн иһэрэ. И. Федосеев
Мас сүгэһэр — сүгэһэр мас диэн курдук. [Миитэрэй оҕонньор] туһаҕыттан куобаҕын ылан ыараҥнатан көрөр, эмиһин билээри самыытын, быттыгын туппахтыыр уонна мас сүгэһэригэр баанан кэбиһэн баран, оргууй хаама турар. Амма Аччыгыйа
Хаҥха сүгэһэр — сүгэһэр мас диэн курдук. Хаҥха сүгэһэр сүгүөҥ дуо? Тоҕус туут мас хайыһары мииниэҥ дуо? Булчут оҕо кутун-сүрүн боччоччу туттарыам этэ. П. Ойуунускай. Сүгэһэр үүнээйилэр бот. — үүнээйи умнаһыгар, лабаатыгар олохсуйан үүнээччилэр. ☉ Растения, поселяющиеся на других растениях, но не являющиеся паразитами, так как пользуются этими растениями только как местом прикрепления, эпифиты. Сүгэһэр үүнээйилэр соҕуруу тропиктарга уонна хотугу ойуурдар муохтарыгар көстөллөр. Тарбах сүгэһэрэ — атах тарбаҕын сүһүөҕэ токуруйан тахсыбыта. ☉ Искривление сустава на пальцах ног. Уус Мандар атаҕын тарбаҕа сүгэһэрдээх буолан аармыйаҕа барбатаҕа. И. Гоголев
ср. ДТС йүк ‘поклажа, вьюк, груз’, монг. сеуке ‘носилки, паланкин’

аат. Оту кэбиһэргэ, бугуллуурга аналлаах туттар тэрил (хаппыт титириктэн нарыланан оҥоһуллубут укка оту батары анньар уһуктаах өттүгэр отучча сэнтимиэтир уһуннаах, ачаах курдук салааны (чохойу) сигэнэн баайан олордуллар). ☉ Сельскохозяйственное орудие для метания и укладки сена в копны, вилы (изготовляются из сухой лиственницы: к острому концу древка накладывается и затем привязывается в виде параллельного рога тальниковыми ремешками примерно тридцати сантиметров вспомогательная остроконечная ветка)
Дьөгүөрдээн атырдьаҕы туора тутан, илиитинэн баттыалаан чиҥэтэ-чиҥэтэ, уонча бугулу бугуллаата. Амма Аччыгыйа
Урууп быраата, биир уолан киһи Сэмэн, дьиэ ааныгар олорон, хараҕар даҕайан көрө-көрө, атырдьах сигэлиир. Күндэ
Сытыы үөрбэ атырдьаҕынан бугулу анньан ылаҕын. Т. Сметанин
тюрк. адыр, азыр, айыр
♦ Атырдьах маһын курдук араҕыс көр атырдьах маһыныы араҕыс
Хата күнү-дьылы тутума, таах сыгааннаан тылласпат, баттыыр буоллаххына баттаа, оттон суох буоллаҕына суох — атырдьах маһын курдук арахсабыт. Суорун Омоллоон. Атырдьах маһыныы араҕыс — кими эмэ кытта эйэлээх буолуугун, доҕордоһуугун букатын уурат, эргиллибэт гына араҕыс (былыргы сахаларга маннык үгэс баара: икки ини-бии эбэтэр доҕордуу дьон иирсэн, этиһэн баран, атырдьах маһы эбэтэр салаалаах оту ылан, хайа тардан баран, икки аҥыы, кэннилэрин хайыһан да көрбөккө, арахсаллара үһү. Ол аата хаһан да иллэспэт, көрсүспэт бэлиэлэрэ буолар: хайа тардыллыбыт мас, от хаһан да холбоспотун кэриэтэ). ☉ Рассориться навечно; расстаться навсегда (у древних якутов был такой обычай: два брата или друга, поссорившись, брали вилообразную палку или ветвистую траву и, разделив её на две части, уходили в разные стороны, даже не оглядываясь
Это было знаком окончательного их раздора, непримирения, подобно тому, как поломанная палка или разорванная трава никогда обратно не срастаются). Мин олоҕум суола Сергей олоҕун суолуттан атырдьах маһыныы арахсыбыта ыраатта. Софр. Данилов
Соҕотох оҕом буоллаҕыҥ. Ханна атырдьах маһыныы арахсыахпытый. Болот Боотур
Биир сыл ааста кинилэр [Айдар уонна Саргы] атырдьах маһыныы арахсыбыттара. Н. Лугинов
Кини [Дайыыкка] баттыгастаах тойоттортон букатын атырдьах маһыныы арахсыбыт. А. Сыромятникова
Атырдьах салаатын курдук араҕыс көр атырдьах маһыныы араҕыс. Оччоҕо ол аата, атырдьах салаатын курдук арахсар буоллахпыт дии. С. Ефремов
◊ Атырдьах ыйа — халандаарынан ахсыс ый, сайын бүтэһик ыйа: от ыйын кэнниттэн кэлэр. ☉ Август
Атырдьах ыйын ыраас күннэрэ турбуттара. Н. Заболоцкай
1914 сыллаахха атырдьах ыйыгар аан дойду бастакы сэриитэ саҕаланар. П. Филиппов
Куруорт үс сезоҥҥа эмтиир — бэс, от, атырдьах ыйдарыгар. И. Данилов. Кыдама атырдьах — кэбиһиллэр от үрдээбитин кэннэ, түстэнэрин саҕана туттуллар уһун атырдьах. ☉ Длинные вилы, которыми метут и завершают верхнюю часть стога
Ааныска балтараа саһааннаах кыдама атырдьаҕы ньилбэгэр биллэҕэн туруораат, ньүрүс гынан, бугул аҥаардыыта оту өрүтэ эһэн биэрэ турбут. Амма Аччыгыйа. Ортолуур атырдьах — кэбиһиллэр от аҥаара буолбутун кэннэ туттуллар орто кээмэйдээх атырдьах. ☉ Вилы, которыми метут верхнюю половину стога. Оппут үрдээн эрэр, онон ортолуур атырдьаҕынан кэбиһэн бардыбыт. Тимир атырдьах — мас уктаах, үс эбэтэр түөрт салаалаах тимир атырдьах. ☉ Железные вилы с деревянной рукояткой. От таһыгар үс тимир атырдьах сиргэ батары анньыллан турар
□ Быыкаа ампаар аанын чанчыгар саха билбэтэх сэбэ-сэбиргэлэ чуоҕуспут: тимир кытыылаах мас лаппаакы, түөрт тимир үөлэрдээх атырдьах, онтон долбуурга буор көһүйэлэр эгэлгэлэрэ кэккэлээбиттэр. Л. Попов

аат.
1. Кыл, түү сүүмэҕэ синньигэс ук төбөтүгэр дьөрбөлүү баайыллыбыта (тугу эмэ уруһууйдуурга, кыраасканан, лааҕынан соторго тутлар). ☉ Кисть (для рисования, малярная)
Аянитов …… киистэтин уһугар тус-туспа кырааскалары биһэн ыла-ыла булкуйбахтаата. Софр. Данилов
Ханна эмит баран кэллэҕинэ, кэһиитин үчүгэй кырааска, киистэ аҕалара. Н. Лугинов
2. Сабы, чараас тирии, сарыы кырадаһынын, сиэли холбуу тутан, үөһэнэн бобо баайан оҥоһуллар киэргэл. ☉ Бахрома, кисть (украшение)
Киистэлээх нагаайка кымньыыны уҥа илиитин бэгэччэгэр иилиммит …… киһи бараах аанын тэлэйэн, иһирдьэ көтөн түһэр. Н. Якутскай
Сэттэ сиринэн киистэлээх Ситии дьүккэ саламаны Уһаты ыйаан кэбиспиттэр. С. Зверев
Маҥан, хара сиэли холбоон хас да киистэ оҥороннор, киистэлэр төрдүлэригэр эҥин араас дьүһүннээх оҕуруолары …… хам тигэн киэргэтэллэр. ПСН УТС
3. Бурдукка уонна сорох оттор төбөлөрүгэр баар кыл курдук уһун синньигэс утахтар. ☉ Ость на колосе у злаков и у нек-рых трав
Үрүйэтэ …… таҥнары куоҕаспыт хойуу киистэлээх уһун дороххой от кытыллардаах …… маар сир буолан барда. Амма Аччыгыйа
Аһыҥаттан орпут бурдук тобоҕун биһиги, оҕолор, биирдии киистэнэн хомуйарбыт. Далан
Бурдук, будьуруйа буһан, кыһыл көмүс кырымахтаах киистэтинэн күн анныгар көөчүктэннэ. М. Доҕордуурап
4. бот. Сорох үүнээйигэ баар биир сиртэн үүнэн тахсыбыт бөлөх сибэккилэр; маннык сибэкки аһа. ☉ Разветвленное соцветие; кисть, гроздь
[Гречиха] сибэккилэрэ киистэ дэнээччи бөлөх сибэккилэри үөскэтэллэр. ХКА
Үүнээйиттэн бастакы сибэккилээх киистэтин анныгар баар …… хоннох лабааларын үргээн ылыллыахтаах. КЮС ОАҮүА
Тыраахтар бүтүннүү рябина буспут киистэлэринэн киэргэтиллибит этэ. Г. Николаева (тылб.)
5. Кыыс кэтэҕэр быанан баайыллар, суһуоҕун устун субуруччу түһэр, бэйэбэйэтигэр икки-үс эрээт оҕуруонан тиһиллибит, үксүгэр үс кэккэ чараас тимир киэргэл (төбөтүгэр кыра төкүнүк тимиргэ уһун сап салбырҕас баайыллар). ☉ Косоплетка (украшение девичьих кос из трапециевидных металлических пластин, к-рые прицепляются подвесками из бисера
На конце прикрепляются полукруглые металлические чашечки с кистями из ниток. Косоплетка привязывается тесемкой под затылком). Кыыс оҕо барахсан аҕыс салаалаах өрүүлээх суһуоҕа аҕараабат-айгыраабат киистэтинэн оонньоото. П. Ойуунускай
Уһун, хойуу суһуоҕун киистэлэрэ синньигэс биилигэр тиийэ сыыйыллан түспүттэр. Н. Заболоцкай
[Кыргыттар] кэннилэригэр салбырҕастаах суһуох киистэлэрэ намылыһа субуспуттар. К. Уткин
6. зоол. Сорох кыыл кулгааҕар (хол., бэдэргэ, тииҥҥэ) биир сиртэн чөмөхтүү үүнэн тахсыбыт уһун түү. ☉ Пучок длинных волос на ушах у нек-рых зверей (напр., у росомахи, белки)
Уһуктаах кулгаахтаах, кулгааҕыгар хара киистэлэрдээх, мытыгыр сирэйдээх кыыл аргыый аҕай тыаһа суох быган кэлбитэ. Далан
Өлөрөн бараҥҥын уоскуйан, Бултаабыт булкунан дуоһуйан, Кылаанын кылбата имэрийэҕин, Киистэтин кэрэтик тэрэтэҕин. П. Тобуруокап
Тииҥ түүтэ-өҥө сиппитин кулгааҕын киистэтэ төһө сиппититтэн көрөн билэллэр. Булчуттарга к.
7. көсп., үрд. Мутукча; мас тыллыбыт, көҕөрбүт лабаата. ☉ Свежая лиственничная хвоя; распустившаяся зелень дерева
Кэҥкэмэлээх киҥкил хара тыа, Киис кыыл кутуругун Кэдирги туппут курдук, Киистэ анньан киэркэйдэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Мутук, лабаа иилиннэ Мотуок солко киистэтин. С. Васильев
Тиит лабаалара ыараан намылыспыттар, күөх киистэлэрэ көп түүлээх бытырыыс курдуктар. Н. Түгүнүүрэп
◊ Киистэ лапчааннаахтар (киистэ лапчааннаах балыктар) зоол. — муораҕа уонна тууһа суох ууга үөскээн сылдьыбыт балык этэрээтэ (билигин Африка биэрэгэр соҕотох балык — латимерия — ордон хаалбыт). ☉ Кистеперые (рыбы)
Бары атын киистэ лапчааннаахтар сэттэ уон-сүүс мөлүйүөн сыл анараа өттүгэр өлөн бараммыттара. ББЕ З
Киистэ лапчааннаах балыктар пааралыы лапчааннарын дьардьаматын уонна быччыҥнарын оҥоһуулара сир үрдүнээҕи тоноҕостоох харамайдар атахтарын оҥоһуутугар олус маарынныыллар. ББЕ З