1) прижиматься; ыкса сыһын = плотно прижаться; олбуорга сыһын= прижаться к забору; 2) прилипать, приставать к чему-л.; соҥҥо кир сыстыбыт к пальто пристала грязь; 3) заражаться чём-л.; киниэхэ куор сыстыбыт он заразился корью; 4) перен. быть причастным к чему-л.; революционная хамсааһыҥҥа сыһын = быть причастным к революционному движению; 5) перен. привыкать к чему-л., втягиваться во что-л.; приобретать сноровку, умение; улэҕэр сыһын = привыкнуть к своей работе, к своему занятию.

несов. см. сжаться.

сов. ыһыгын, төлөрүй, өһүлүн; губы разжались уостара өһүлүннүлэр; рука у него разжалась илиитэ ыһыгынна.

сов. 1. (уплотниться) ыгылын, ыга тутулун; пружина сжалась куруһуна ыга тутулунна; 2. (съёжиться) кумуй, түүрүлүн; он сжался от страха кини кутталыттан түүрүллэн хаалла; 3. (сомкнуться) хам ыбыс, ньимий; губы сжались уостара хам ыбысты-лар; 4. перен. быпыта кымыстаа, ытырбахтаа; у него сердце сжалось от жалости кини апы-ныытыттан сүрэҕэ быһыта кымыстаата.

с. 1. (по гл. сжать I) ыгыы, ыга тутуу, ыга баттааһын; сжатие воздуха салгыны ыгыы; 2. (по гл. сжаться) ыгыллыы, ыпсыы, чиҥээһин.

үмүрүс гын = момент.-однокр. от үмүрүй = 1 вдруг, внезапно сжаться, сузиться, стянуться; от төбөтө үмүрүс гынна верхушки трав сомкнулись; уу үрдэ үмүрүс гынна поверхность воды вдруг сомкнулась (напр. над ныряльщиком).

несов., съёжиться сов. 1. (скорчиться, стать сморщенным) түүрэ тарт, мыччыһын, чарчыһын; лицо его покрылось морщинами, съёжилось сирэйэ мыччыстаҕаста-рынан быпытталаммыт, чарчыстыбыт; 2. (сжаться, сморщиться) кумуй, кумуччу тутун, түүрүлүн; листья съёжились сэбирдэхтэр түү-рүллүбүттэр.

сов. 1. (сойтись, сосредоточиться) муһун, түмүс; в классе собрались все ученики кылааска үөрэнээччилэр бары муһуннулар; 2. (напр. о совещании) муһун; собрался военный совет байыаннай совет муһунна; 3. (скопиться) муһун, мунньулун; здесь собралась вода манна уу мустубут; 4. (о дожде и т. п.) таҕыс, буол; к вечеру собралась гроза киэһэ этиҥнээх ардах буолбута; 5. (составиться, набраться) мунньулун; собралась ценная коллекция картин хартыына сыаналаах кол- ' лекцията мунньулунна; 6. (приготовиться) хомун, тэрин, оҥоһун; собраться в дорогу суолга хомун; собраться ехать домой дьиэ- ' лииргэ оҥоһун; 7. (решиться) санан, быһаарын; он собрался жениться кини ойох ыларга сананна; 8. (сжаться, сморщиться) түүрүлүн, мыччыһын; 9. с чем түмүн, мунньун, булун; собраться с силами күүскүн түмүн; собраться с мыслями өйгүн-санааҕын булун; собраться с духом санааҕын түмүн.

туохт.
1. Туохха эмэ иилистэн эрилин, сөрөн (хол., быа киһи атаҕар). ☉ Липнуть, приставать к чему-л., обвиваться вокруг чего-л.
Сүүрүк ат Сүһүөҕэр сөрүөстэр Сүмэлээх күөх от Сүүнэтийэ үүннэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ардах сытытан, сиидэс ырбаахытын дуома этигэр сөрүөстэн, тыбыс-тымныынан хаарыйар буолла. М. Доҕордуурап
От, сиик түһэн, сүгүн хаамтарбакка, киһи атаҕар сөрүөстэ сылдьара. «ХС»
△ Туох эмэ (хол., быа) эриллэн, онно иҥин, бохсулун, көлөтүн. ☉ Зацепиться за что-л., застрять в чём-л.
Таҥастыын ууга ыстанан киирэбин уонна уу отугар сөрүөстэн умса баран түһэбин. Н. Якутскай
Аны [аттар] ыраата баран, быаларыгар сөрүөстэн өлүөхтэрэ. Тумарча
Туһахха иҥнибит куобах туһаҕы чэҥкээйилэри соһон киирэн талахха сөрүөстэн өлөр. ТСКБ
2. Куотан, саһан ким, туох эмэ улаҕатыгар, кэннигэр түс, сөрөн. ☉ Спрятаться, укрыться за кем-чем-л., притаиться
Ньукуус бу киһиттэн куттанан, аҕатын кэннигэр сөрүөһүннэ. Суорун Омоллоон
Мин ыксаан, ампаар аанын кэннигэр сөрүөһүннүм. Н. Неустроев
Ампаар хабарҕа муннугар сөрүөстэн туран, Маайыс эһэтин …… одуулаһан хаалар. Амма Аччыгыйа
Аан аһыллыбытыгар бурҕачыйа түспүт тымныыттан куотан, оһох чанчыгар сөрүөстүбүтүм. П. Аввакумов
△ Кимиэхэ эмэ сыста түс, сыстаҥнаа, тула эриллэҥнээ. ☉ Прильнуть, прижаться к кому-л.; путаться под ногами
Уулаах [киһи аата] …… хаһыыра түһэн баран, атын моонньугар сөрүөстэ түстэ. Эрилик Эристиин
Уол ийэтигэр сүүрэн тиийэн сөрүөстэ түстэ. Н. Габышев
[Куоскам] кэллэхпинэ, курдьугунуу-курдьугунуу, атахпар сөрүөстэрэ, атаахтаан ньааҕыныыра. ТМ ДК
Туой улахан дьон атахтарын анныгар сөрүөстэр үгэстээх. Бар, оонньоо! В. Гаврильева
3. Ханньары бар, ханньары өҕүлүн, ханньары иэҕилин. ☉ Искривиться, перекоситься
Чукаар, ымайбыт сирэйэ сөрүөстэн, ыртайбыт уоһа ньимийэн барда. Л. Попов
Урут хаһан да көрбөтөх кыылчаана, чааркааны быһа кирэ сатаан баран, сөрүөстүбүтүнэн тоҥон хаалбыт. Болот Боотур
Коля Манасов …… мунна сөрүөстэн хаалбыт этэ. Эрилик Эристиин
Доҕор киһи …… үөһэ быраҕылларыгар маска охсуллан, тумса сөрүөстэн туора баран хаалбыт хаарбах чаанньыгы ылан уу баста. Н. Заболоцкай
4. көсп., сөбүлээб. Кимниин эмэ бииргэ сырыт, куодарыс, куомуннас (үксүгэр, туох эмэ бөрүкүтэ суоҕу гынарга, оҥорорго). ☉ Водиться, хороводиться с кем-л., связаться с дурной компанией
[Өлөксөөндөрө:] [Кыыспыт] ол-бу дьоҥҥо сөрүөстэр. Ити биир урааҥхай, Барахсаанап диэн ааттаах киһи, туой булар. Н. Неустроев
[Миитэрэпээн] Куһаҕан Өлөөнчүккэ сөрүөстүбүккүн, кэтэххиттэн таһырдьа умса астахха, иирбэт буолуоҥ. Л. Габышев
Ити куһаҕан дьоҥҥо дьоҕойон сөрүөстэҕит. А. Сыромятникова
△ Кими-тугу эмэ бул, буулаа (үксүгэр сөбүлээбэт дэгэттээх). ☉ Пристать, пристроиться, прибиться к комучему-л. (обычно с оттенком неодобрения)
[Марыына:] Киһи буолбат оҥоһууга абааһы сөрүөһүннэҕэ буолуо. А. Софронов
Кэлэктиип кэккэтигэр Сиэхсит аймах кырыытынан симиллибит, Сүрэҕэ суох илэ-бодо сөрүөстүбүт. С. Васильев
Үрүҥ кыылтан уолуһуйбут улахан ыппыт табаларбытыгар сөрүөстүбүт быһыылаах. И. Федосеев
Үрэх тулата элбэх талахтаах, хатыҥнаах буолан туртас бэркэ сөрүөстэр. «ХС»
5. көсп. Эппиэтинэстэн куотунан туохха, кимиэхэ эмэ сигэн, көлбөрүтүн. ☉ Стараясь уйти от ответственности, пытаясь оправдать себя, ссылаться на обстоятельства
Өрүү кэмҥэ, бириэмэҕэ сөрүөстэр ээ. Дьиҥэр, бу эн курдуктар кыра да халыйыыны көннөһүллүбэт алҕаска тиэрдэллэр. Н. Лугинов
[Инженер] бу сир тымныытын улаханнык кыайда. Дьэ онтон хатыйа харбаан, тэриир суоҕар, киһи тиийбэтигэр сөрүөһүннэ. А. Сыромятникова
6. кэпс., сөбүлээб. Араастаан кубааскайдан, кубулҕатыр, буолунума (үксүгэр дьахтары этэргэ). ☉ Ломаться, капризничать, вредничать (обычно о женщине)
[Долгунуоп:] Хотуой, сөрүөстэ сытыйаҥҥын, эргин ахтаҥҥын, иҥиириҥ тарта дуо? Амма Аччыгыйа
Киэр буол, симэхсин, сөрүөстүмэ, түксү! Суорун Омоллоон
Мин көрдөһүүм буолан, соруйан сүрэҕэлдьээн сөрүөһүннүҥ ини! В. Протодьяконов

туохт.
1. Кими, тугу эмэ тас өттүттэн бүрүйэн баран көстүбэт гына сөрөө. ☉ Обёртывать чем-л., заворачивать во что-л. кого-что-л.
Чааскылары, тэриэлкэлэри барытын холбуу биир ырбаахы тэллэҕэр суулаан бараллар. Амма Аччыгыйа
Маайа лэппиэскэ тоһута тутан кумааҕыга суулуур. Н. Якутскай
Ньукуулаах бэҕэһээ эт сиэбиттэрэ, кини биир кыра куһуогу ийэбэр диэн, өрбөххө суулаан кистэлэҥ муннугар ууран кэбиспитэ. В. Гаврильева
2. Тугу эмэ хас да хос бүк тут. ☉ Согнуть, сложить что-л. несколько раз
Киһитэ сиэбиттэн дьаптайа сууламмыт кумааҕыны ылан, оргууй аҕай бөппүрүөскэ сууланан, түү быыһынааҕы уоһугар кыбытта. А. Софронов
Арамаан кумаламмыт биэс сүүстээх харчыны ылан, ытыһынан имэрийэн тэнитэн баран, суулаан, кубараанньыгар угунна. Амма Аччыгыйа
Харайдаанап тэлэгирээмэни бэркэ сэрэнэн, түөрт муннуктуу суулаан, ырбаахытын сиэбигэр угунна. Софр. Данилов
3. Кими эмэ таҥаһынан эрийэн үллүй. ☉ Укутывать, заворачивать кого-л. во что-л. тёплое
Ороһостуба өрөбүлүгэр Дьөгүөрдээн оҕустаах кэлэн Микиитэни суорҕаҥҥа суулаан дьиэтигэр тиэйэн барда. Амма Аччыгыйа
Маппыры бөрө тириитэ суорҕаҥҥа суулаан, муус маҥан ат сыарҕатыгар олордон, Сипсики илдьэ барарыгар …… Балааҕыйа кылана-кылана эккирэтэн көрбүтэ. Л. Попов
Биир сылаас ириэһин күн …… Тыгырыана сукуйугар суулаан, эһэ оҕотун таһырдьа илдьэ таҕыста. Болот Боотур
△ Кыһыл оҕону таҥаска сөрөө. ☉ Пеленать младенца
Таҥаһынан барытынан Оҕолорун суулуу букунайар. С. Данилов
Оһох аттыгар ыйанан турар кураанах бөлүөҥкэнэн оҕону суулуур. Н. Якутскай
Ааныска оҕото төрөөтөҕүнэ хайдах эмтэриэҕин, суулуоҕун санаата. Күрүлгэн
4. көсп. Оһох эбэтэр кутаа кыһыл чоҕун чөмөхтөөн баран күлүнэн көм. ☉ Засыпать золой собранные в кучу красные угли в печке или в костре
[Чурумчуку] аһаан бүтэн, уоһун соттон, Уотун суулуу турбута. Эллэй
Биһиги аһаан-сиэн бүппүппүт. Лааһар уотун суулаабыта, ордубут чэйинэн саба куппута. Далан
Кээтиис …… уотун суулаан баран, кыысчаанын көтөҕөн тахсан барда. Айталын
5. көсп., кэпс. Күрэхтэһиигэ, оонньууга кими эмэ чэпчэкитик кыай-хот, улаханнык баһый. ☉ Легко победить кого-л. в соревновании, в состязании. Маастар И. Никифоров …… кэлин түөрт туурга көрсүбүт дьоннорун барыларын «суулаата». «Кыым»
△ Тугу эмэ ситиһиилээхтик, кыайан-хотон түмүктээ. ☉ Успешно завершить что-л. Бүтэрбит саҕана көрсүһүүлэрин түргэн үлүгэрдик «суулаан» кэбиспит прозаиктарбыт киирэн кэллилэр. С. Руфов
♦ Солкоҕо суулаа — наһаа маанытык таҥыннар. ☉ Роскошно, нарядно одевать (букв. укутать в шелка)
Миэхэ кэргэн буол, көмүскэ көмүөм, солкоҕо суулуом. Н. Якутскай. Сутуруккун суулаа (суулуу тут) — кими эмэ охсоору, кырбаары илиигин сутуруктуу тут. ☉ Сжать пальцы в кулак с намерением ударить, побить кого-л. [Хабырыыс] тарбахтара ыалдьыар диэри сутуругун ыга суулаата, ойууну охсуох курдук утары атыллаата. И. Гоголев
Черов сиэркилэтиттэн тэйбэтэ. Көрүнэ-көрүнэ, арыт сутуругун суулуу тутан, соҕотох тарбаҕын эрэ чороччу тутан, салгыны кэйиэлээн ылар. С. Дадаскинов
Сутурукпун суулуу туппаппын, Ол иһин үгүс дьон доҕоробун, Ол иһин өстөөҕө суох ыччаппын. Агидель к. Суулуу тутан — биир-биир ырытан көрбөккө, барытын бииргэ. ☉ Всё скопом, без разбору
[Балыыһаҕа] кэлин туох уларыйыы таҕыста? — Тута-бааччы суулуу тутан сыаналыырга ыарахан. Р. Баҕатаайыскай
Киин оройуоннар сахалара Мастаах эҥин диэн араарбаттар, Бүлүүнү барытын суулуу тутан сымаһыттар дойдулара дииллэр этэ. Багдарыын Сүлбэ
◊ Суулуу [бүк] түс — нөрүччү туттан, кимиэхэ эмэ сыста түс (нарымсыйан, таптатаары). ☉ Склониться, прижаться, приникнуть к кому-л. (в знак нежности, любви)
Кэлиҥ, сыллаан ылаттыым! Үс кыыс кэлэн, үһүөн суулуу бүк түһэн биэрэллэр. Суорун Омоллоон
[Настаа (Көстөкүүҥҥэ суулуу түһэн олорон):] Доҕоор, сөбүлэһэр, таптаһар буолан баран хайдах арахсыахпытый? Күндэ. ДТС чоҕла, тув. шуглаар, хак. сулга, кирг. чулҕа