II несов. 1. (смешиваться) булкус, силлис; 2. (путаться) булкулун; # ум (или рассудок) мешается мэй-тэй буоллум.

сов. что (глаза, взор и т. п.) өһүөрт, өлбеөрт; # помрачить ум (или рассудок) өйү туймаарт.

сов. (о глазах, взоре и т. п.) еһүөр, өлбөөр; # ум (или рассудок) помрачился өйүм туймаарда, өйүм-санаам туймаар-Да.

1) быть, оказаться в состоянии, близком к помешательству, терять рассудок; 2) разг. беситься, шумно озорничать, шалить (о детях).

сов'. 1. что сүтэр; потерять ключи күлүүс тылларын сүтэр; 2. кого-что (лишиться, утратить) сүтэр, мат; потерять рассудок өйгүн сүтэр; потерять зрение хараххыттан мат; потерять отца аҕаҕын сүтэр, аҕата суох хаал; 3. что, в чём сүтэр, көҕүрээ; потерять в весе ыйааһыҥҥыттан сүтэр; 4. что и без доп. (проиграть) сүтэр; # потерять кого-л. из виду мэлитэн кэбис, хараххыттан сүтэр; потерять голову өйгүттэн таҕыс.

аат. Киһи ону-маны ырыҥалыыр дьоҕура, кыаҕа. ☉ Рассудок
Таастан тааска охсуллан күүгэн боһугуруур уонна үүнүн быһа ытыран кыыл барбыт ат курдук өйө-дьүүлэ суох түһэр. И. Данилов
Даарыйа өй-дьүүл ылыан иннинэ, Дабыыт, били хаһан эрэ кини дьиэтиттэн ойуурга мүччү түһэн куоппутунуу, эмиэ элэс гынна. И. Никифоров
Ити сэһэн дьоруойа мүччүргэннээх да мүнүүтэлэргэ өйүн-дьүүлүн ыһыктыбатын, холкутун, хотоойулаахтык туттарын кэрэһэлиир. ФЕВ УТУ

диал. здравый (о рассудке, уме); илэҥсэ өйүнэн эппитэ он говорил (это) в здравом уме.

слегка помутиться (о сознании, рассудке); впасть на время в полуобморочное состояние; мин эмискэ туймаа-рыйан ыллым вдруг у меня в глазах всё поплыло.

1) ум, разум, рассудок || умственный; сытыы өй острый, проницательный ум; өй хаата умница; чычаас өй недалёкий ум; чиҥ өй цепкий ум; киитэрэй өй хитрый ум; кылгас өй короткий, недалёкий ум; оҕуруктаах өй глубокий ум; тииҥ өйө изворотливый, гибкий ум; сахалыы өй природный ум; өһөгөйдөөх өй злобный, мстительный ум; өй үлэтэ умственная работа; илэ өйүнэн в здравом уме; өй күүһэ сила ума; өй бэрт ирон. от избытка ума; оннук өй суох такого и в мыслях нет; өйө өйүнэн в здравом уме и твёрдой памяти (обычно о тяжелобольных); өйүн тута илик он незрел умом; өйтөн өлүү (или мүҥнаныы ) горе от ума; өй аҥардаах полоумный; өйүнэн мөлтөх слабоумный; өйүнэн ыалдьар у него умственное расстройство; өйө өһүлүннэ он слаб умом (от старости, болезни); өйүм хоппот а) это уму непостижимо; б) ума не приложу; өй тиийбэт ума не хватает; өй сүрэх икки мөккүөрэ спор ума и сердца; спор между чувством и рассудком; өйө барбат он упустил из виду что-л. (букв. его ум не идёт в этом направлении); өйгө сүоттаа = решать в уме; считать в уме; өйө хамсаата рассудок его помутился; өйүн сүтэрбит а) он потерял сознание; б) он лишился рассудка; өй былдьас = считать себя умнее кого-л.; өйө сынньылынна он отупел, перестал соображать (от усталости, шума); у него ум за разум зашёл; өйүн ыһыктыбыт а) он потерял сознание, рассудок (о больном); б) он впал в детство (о дряхлых стариках); өйүттэн таҕыста а) он потерял рассудок; б) перен. он потерял самообладание; өй киирдэ а) он набрался ума, он поумнел; б) ему пришла мысль; өйүн туппут а) он взялся за ум; б) он созрел умственно; өйүгэр көтөн түстэ его вдруг осенила мысль; ему вдруг пришло на ум; өйө мастыйбыт разг. ум его потерял гибкость (вследствие старости); өйгө киирбиччэ пришло в голову, взбрело в голову; көтөр өҥүнэн , киһи өйүнэн посл. птица своей окраской, человек своим умом (славятся); 2) память; арай ол түбэлтэ өйбөр хаалбыт только тот случай остался в моей памяти; өйгө хатаа = запечатлеть в памяти; өйө бааллар у него провал памяти; өйө сытыйбыт разг. у него дырявая память; өйбүттэн көтөн хаалла вылетело из ума; из ума вон, из памяти вон; өйгө да суох (или суоҕа ) а) он совершенно забыл, запамятовал; б) он об этом даже не думал # өй биэр = (или ук =) а) надоумить, подать мысль; б) напомнить; өйтөн ааҕыы чтение наизусть; өйтөн этии а) чтение наизусть; б) выдумки; киһи өйүгэр түһэр понятный, ясный; өйүн сүүйтэрбит (это) вскружило ему голову.

туохт.
1. Иирбит курдук буол. ☉ Быть, оказаться в состоянии, близком к помешательству, стать похожим на потерявшего рассудок
Элбэхтик истэҕинэ ииримтийэр. А. Софронов
Тайах хаанынан илгиэлэнэр. Ол аайы бөрө ииримтийэ-ииримтийэ, тайахха түһэ турар. И. Федосеев
[Эһэ] өйүттэн тахсыар диэри ииримтийэн туран, хапкааны кытта охсуспута да, хапкаан мүччү ыыппатаҕа. И. Федосеев
2. кэпс. Наһаа айдааран-куйдааран, сүүрэн-көтөн, буойары адьас истибэккэ олус күүскэ мэниктээ (оҕолор тустарынан). ☉ Шумно озорничать, расшалиться (о детях). Ити оҕолор бэҕэһээ киэһэ ииримтийэн ахан биэрдилэр
3. көсп. Тугунан эмэ үлүһүйэн тур. ☉ Чрезмерно увлечься чем-л.
Ол кыра үһү, оҕонньоруҥ аны Күндүлү көһөрүүнэн ииримтийэн турда. Күннүк Уурастыырап
Омук баайа - сэриинэн ииримтийэр. Дьуон Дьаҥылы