даҕ. Олус кылгас, түргэнник быһаарынары эрэйэр. ☉ Решающий (момент)
Бу кэлбит киччиргэн кэмнэргэ Үлэни, дьулууру күүһүрдэн, Бойобуой сэргэҕи сытыылаан, Үрдүктэн үрдүктүк тутуоҕуҥ. Күннүк Уурастыырап

прил. 1. (смелый) хорсун санаалаах, кытаанах; решительный человек хорсун санаалаах киһи; 2. (крайний, энергичный) сорунуулаах, кытаанах, быһаарыылаах; решительные меры быһаарыылаах дьаһаллар; 3. (окончательный) булгуччулаах, бүтэһиктээх; решительный ответ бүтэһиктээх эппиэт; 4. (важный, решающий) быпаарыылаах; решительные дни быпаарыылаах күннэр.

даҕ.
1. Быһаарыы бэриллибит, быһаарыллыбыт. ☉ Объясненный, разъясненный, истолкованный
Эн бэйэҕин сыыһа түһэринэн этэҕин диэн сүбэлээн эттэххэ [Лөгөнтөй] бэйэтэ туспа быһаарыылаах буолара. «ХС»
Хрестоматияҕа бэриллибит быһаарыылаах тыллартан ураты төрдүс кылаас оҕото ыарырҕатыах тыллара балайда үгүстэр. ННН СТМО
2. Улахан суолталаах; сүрүн, тутаах. ☉ Решающий, важнейший; основной
[Тустууктар] иккис күн быһаарыылаах хапсыһыылара. «Кыым»
Быһаарыылаах кыргыһыы буолаары турдаҕына, Гильом Каль этэрээттэрин томторго тоҕуоруппута. АЕВ ОҮИ
◊ Быһаарыылаах ситим тыл үөр. — быһаарар уонна быһаарыллар тыллар ситимнэрэ. ☉ Определительное словосочетание. Оҕолор быһаарыылаах ситими бүгүн үөрэттилэр. Быһаарыылаах солбуйар аат тыл үөр. — солбуллар предмет кээмэйин, ахсаанын, бэлиэтин атын предмет кээмэйигэр аат. ☉ Определительное местоимение. Быһаарыылаах сирэйдэммит этии тыл үөр. — кэпсиирэлэрэ туохтуур маҥнайгы эбэтэр иккис сирэйинэн бэриллэр, туһаана суох этии. ☉ Определенно-личные односоставные предложения
Быһаарыылаах сирэйдэммит этиилэргэ кэпсиирэ формата мин, эн эбэтэр биһиги, эһиги диэн туһаан баарын ыйа сылдьар. ЧМА СТСАКҮө. Быһаарыылаах тылдьыт — тыл суолтатын быһааран, өйдөтөн биэрэр тылдьыт. ☉ Толковый словарь. Нууччалыы быһаарыылаах тылдьыкка айар үлэ бу олоххо, култуураҕа туһалааҕа, күндүнү оҥоруу буолар диэн этиллэ сылдьар. «Саха с.»

даҕ.
1. Кырдьыгы этэр, көрдөрөр; дьиҥ олоххо баарга сөп түбэһэр, сымыйата суох. ☉ Правдивый, справедливый, истинный (о содержании чего-л.)
Кырдьыктаах кириитикэ. Суукка кырдьыктаах көрдөрүү.  Ол эн Байбалыҥ эппитэ диэн, туох кырдьыктаах сэһэн буолуо үһү. Н. Түгүнүүрэп
2. Дьиҥ кырдьыкка, баар чахчыга сөп түбэһэр, сөптөөх, көнө. ☉ Соответствующий истине, беспристрастный, справедливый
Эһиги көнө, кырдьыктаах дьүүлгүт иһин махтанабын. Эрилик Эристиин
Норуодунай сэтээтэллэр кырдьыктаах дьүүлү олоххо киллэриигэ судьуйа бары бырааптарынан туһаналлар. САССРК
3. Кырдьык, көҥүл туһугар ананар, оҥоһуллар, кырдьыгы көмүскүүр. ☉ Отстаивающий правду, свободу (о чем-л.)
Ылыммыт дьыалабыт кырдьыктаах, Соруммут суолбут соргулаах. Нор. ырыаһ. Кырдьыктаах өттө төһөҕө да кыайар, кырдьыктаах өттүгэр сырдык күүс кыттыһар. Т. Сметанин
Чехия норуотун маассалара кырдьыктаах сэриини – ийэ дойду тутулуга суох буоларын иһин, баттааччылары утары сэриини ыыппыттара. АЕВ ОҮИ
Үгүс гуманист суруйааччылар …… кырдьыктаах тутул туһунан баҕара саныыллара. АЕВ ОҮИ
4. Дьиҥ суолталаах, быһаарыылаах. ☉ Имеющий важное значение, значимый, решающий
[Ааныс] Бүөккэ уолу хас сүүстэ муннукка хаайбыта, оттон дьэ кэлэн кырдьыктаах кэпсэтиигэ тугу да булан эппэтэ. А. Сыромятникова

1. даҕ.
2. Кимтэн эмэ төрүттээх, хантан эмэ удьуордаах. ☉ Имеющий какие-л. корни, принадлежащий к какому-л. роду
   Ытык үүнүү ыччатабын, Төрүт ас төрүөҕэбин: Аҕам араҕас сэлиэһинэй, Ийэм симии хортуоска — Дуолан улуу туймуулардаах этим, Киэҥ кэтит кэскиллэрдээх этим. С. Зверев
   Туохтан туймуулаах, Кимтэн кииннээх Халлаан даллан өксөкүтэ Таҥнары сабардаатыҥ диэтэргин, …… Уйуллаан Куо тус бэйэбинэн Суо-бараан соруктанан кэллим. П. Ядрихинскай
3. Тугу эмэ быһаарар, сүрүн. ☉ Главный, ключевой, решающий
   Чэ, ону чахчы өйдөөх ыччат, туймуулаах түмүккэ кэлэн, көннөрүнүө буоллаҕа. С. Дадаскинов
   Дархан сахалар түүлээх чөмчөкөлөрүн иһигэр туох-ханнык туймуулаах толкуй, сарбыдахтаах санаа буһан маннык түмсэргэ моһуйда? «ХС»
4. аат суолт. Олус суолталаах, кэскиллээх тыл-өс, санаа. ☉ Очень важные, значимые слова, мысли
   Төлкөлөөҕү түөспүттэр, Туймуулааҕы туойбуттар, Хойуккуну хоһооннообуттар. Күннүк Уурастыырап
   [Кырдьаҕас дьахталлар] Ол ыарахан мүнүүтэҕэ, Ол тиһэх сөкүүндэҕэ Тугу эрэ тобулан сүбэлиэхтэрэ, Тугу эрэ туймуулааҕы этиэхтэрэ. Н. Босиков

1. 1) миф. дух; куһаҕан тыын злой дух; 2) жизнь; душа; бэйэ тыына бэйэҕэ своя жизнь дорога; тыын тыыҥҥа харбас живой стремится к жизни; тыынын кэтэнэр он опасается за свою жизнь (напр. о дряхлом старике, о безнадёжно больном); тыыным баарына пока я жив; тыыныгар тиий = лишить жизни, убить; 3) дыхание; тымныыга киһи тыына бурҕачыйар на морозе дыхание клубится паром; оҕо сылаас тыына тёплое дыхание ребёнка; тыына кылгаабыт а) у него затруднённое дыхание, он тяжело дышит; б) он находится при смерти; тыыҥҥынан ириэр = согревать своим дыханием (напр. руки); тыыным хааттарар мне душно; меня душит; 2. перен. жизненный; главный, решающий, основной; тыын боппуруос главный вопрос; тыын сирин таарыйтарбыт он смертельно ранен (букв. у него задето жизненное место) # кыл тыынынан второпях, в большой спешке; тыына эрэ баар он чуть жив; он умирает; тыына эрэ орпут он едва жив остался; тыын киллэр = приходить в сознание; тыынын иһиллээ = чуть не убить; тыынын тыыннаныма (туох эмэ) не подвергай себя смертельной опасности, не рискуй (из-за пустяка); кус тыынын тыыннаныма не рискуй из-за какой-то утки; тыынын хабахха үрбүт не даёт даже пикнуть кому-л. (настолько запугал); тыы- ныгар топпут диал. запыхаться (от спешки).

1. аат.
2. Туох эмэ саамай үрдүк сирэ, оройо, чыпчаала. ☉ Самый верх, верхняя часть, верхушка, макушка чего-л.
   Таптыыр ытык хайам! Эн үрдүк мөҥүөҥҥэр ыттан туран күөлэһийэн үөскээбит улуу сыһыыбын, уутун иһэн улааппыт эбэбин одуулаан астынным. И. Гоголев
   Салахай былыттары тэһитэ үүттээннэр, Үрдүк быыскалар мөҥүөннэрэ көстөллөр. Л. Попов
   Арҕастанан халыһыйар Аҥаархай долгунуҥ мөҥүөнүгэр Күлүм чаҕыл уоттарын Күлүгэ хайдах оонньуой? С. Васильев
3. көсп. Туохха эмэ саамай үрдүк күүрээн; чыпчаал; туох эмэ быһаарыллар былдьаһыктаах кэмэ. ☉ Апогей, вершина, венец чего-л.; решающий, ответственный момент. Күннүк Уурастыырап айар үлэтин үрдүк мөҥүөнүгэр таҕыста. Н. Габышев
   Сахам тыла — Улуу олоҥх о м т ы л а , Хонуу куйаарга сыраллан, Холо рук таах силлиэҕэ мускуллан, Үйэлэр мөҥүөннэрин уҥуордаан, Кэлбитиҥ саттаан-сайдаан. И. Федосеев
   [ Эрилик Эрис тиин] өрөбөлүүссүйэ кытаанах сылларыгар, элбэх баартыйалар охсуһууларын мөҥүөнүгэр таба суолу тутуһан халбаҥнаабат бассабыык буолбута. «ХС»
4. даҕ. суолт. Саамай үрдүк, барыларыттан чорбойор. ☉ Самый высокий, возвышающийся над всеми
   Күн уһаабыта. Ол эрээри күн үрдүк мөҥүөн хайалар кэтэхтэриттэн бэрт кыратык быга түһэрэ. И. Федосеев
   Аарыма тиит бэйэтин чыпчаалын, кыһыл көмүс дуйдаах мөҥүөн кириэһи кытта сэргэстэһиннэрэ аспыт. Л. Попов
   ср. тув. мөген ‘горб (у верблюда)’

1. даҕ.
2. Кимҥэ, туох ха эмэ туһалаах, көмөлөөх, көдьүүстээх. ☉ Необходимый, нужный, полезный
   Сэмэн оҕонньор …… Хабырыыска оскуолаҕа киирэригэр кэтэр таҥаһынсабын, үөрэххэ наадалаах арааһын уонна биир бэрэчиинэй быһаҕы атыыласта. Амма Аччыгыйа
   Олоххо кылаабынайа — дьоҥҥо наадалаах буолуу. Н. Л угинов. Кини аттынан былыт курдук көтөн ааһан иһэр хойуу үөр табаттан наадалаах табатын супту быраҕан ылыахтаах. Н. Заболоцкай
3. Кимэ, туга эмэ суох табыллыбат, булгуччулаах. ☉ Необходимый, обязательный
   Кууһума наадалаах суутугар тиэтэйэ-саарайа хаамта. А. Софронов
   Кулгаах — олус наадалаах уо р г а н. ПНЕ СТ
4. Сүрүн, тутаах суолталаах. ☉ Значительный, основной
   Суруга, кини быһа санаабытыныы, табылла охсубата. Аахтаҕын аайы кини саамай наадалаах санаалара киирбэтэх буолан истэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Бүгүн манна буолбут аһа ҕас кэпсэтииттэн, ү л э -х а м на с т у һ атыгар сыһыаран көрөн, сөптөөх отчуоту бэйэҕитигэр бэринэн, наадалаах түмүгү оҥостунаргыт эрэйиллэр. В. Яковлев
   Мария Романовна — улахан наадалаах үлэһит. Мин кэнсэлээрийэбин кини тутан олордо. С. Ефремов
   △ Туохха эмэ быһаарыылаах, улахан суолталаах, тутаах. ☉ Решающий, важнейший, определяющий
   Улуус-нэһилиэк дьадаҥыта наадалаах күҥҥэ ким диэки буолара, ол буоллаҕына, таба тириитэ даҕаны баар. Н. Якутскай
   [ Доҕотторуҥ] эйигин куруук өйдүөхтэрэ, наадыйдаххына көмөлөһүөхтэрэ диэн санаа эрэмньини үөскэтэр. Н. Лугинов

аат.
1. Туох эмэ үүккэ, хайаҕаска тугу эмэ (быаны, сабы о. д. а.) киллэрэн таһаарар эбии эрийиллэр синньигэс сап эбэтэр биэтилэ. ☉ Короткая надставка или петля, с помощью которой в какое-л. отверстие (напр., в игольное ушко) продевается что-л. (напр., основная нить)
Быарык түөрт төбөлөрө туймуу киирэр биирдии дьөлөҕөстөрдөөхтөр. ЧАИ СБМИ
Боробулуоха аҥаар төбөтүн кылгастык токуруччу тутан баран, ол төбөтүн боробулуоха уһун өттүнэн эрийэн туймуу оҥоруллар. ТСКБ
2. көсп. Туох эмэ үөскүүр төрдө; туох эмэ саҕаланар, холбоһор сирэ. ☉ Основа для возникновения, дальнейшего развития чего-л.; место, где берёт начало или соединяется что-л. с чем-л. [Киргиэлэй — Манчаарыга:] Биир тарбыйахтаах ынахта илдьэ бар
Сүөһүтэ суох киһи туймуу гын. МНН
Тоҕус уон тоҕус үрэх Доҕордоһор туймуутугар, Бухатыыр үөскүөх, Буойун олохсуйуох …… Улуу толооно Олоҕурбута эбитэ үһү... С. Васильев
3. көсп. Туох эмэ (тыл-өс, өй-санаа) түмүллүүтэ. ☉ Основная мысль, идея чего-л. [Хоһоонтон] Дууһаны долгутуох туох баарын, Туох туһун ааптарбыт туойарын, Дойҕоҕун туймуутун булбатым. Күннүк Уурастыырап
Сэрииттэн Ил үөскүүр. Тыгын Дархан ити олоҕун устатыгар өйдөөбүт өйүнсанаатын түмүллэр туймуута. «Чолбон»
М.М. Санников Саҥа Үрэххэ булбут мамона И.Д. Черскэй олоҕун тиһэх чааһыгар тиийэ саныыр санаатын туймуута, дьулуһар дьулуһуута буолбута. ГКН МҮАа
4. көсп. Туох эмэ (хол., олох) саамай быһаарыылаах кэмэ. ☉ Решающий момент в чём-л. (напр., в чьей-л. жизни)
Сомсоон бэйэтин олоҕун туймуутун өссө эдэр сылдьан тоҕус уон сааһынан быһан, быһааран кэбиспитэ. В. Титов
Эдэр поэттар үтүө хоһооннорун, бука, манна [куорат даамбатыгар] айдахтара, …… олох уустук туймуулара даҕаны манна сүөрүлүннэхтэрэ буолуо дии саныыбын мин... «ББ»
ср. сой. түҥгү ‘подвязка’

1. аат.
2. Туохтан эмэ, тугу эмэ араарар быыс, кыраныысса (тард. ф-гар тут-лар). ☉ Граница, линия, разделяющая что-л. [Айыы Тойон] Сэттэ халлаан кирбиитигэр дьиэлээх
   Саха фольк. Үтүрүйсүүлээх үс сир дойду Үлүскэннээх үрдүк кирбиитигэр …… Иэйэхсит Эдьээн ийэ хотуну анаабыттар. П. Ойуунускай
   Ленинградскай уонна Калининскай уобаластар кирбиилэригэр …… өстөөҕү утары хабыр хапсыһыыга сэбиэскэй буойуннар килбиэннээх хорсун быһыыны оҥорбуттара. П. Егоров
   △ Хайа арҕаһа, сис үрдэлэ. ☉ Горный хребет, возвышенность, перевал
   Букатын суола суох хайа кирбиитин устун тустаабычча баран истибит. А. Софронов
   Сис кирбиититтэн ыла биһиги да айаннатан иһиэхпит. Эрилик Эристиин
   △ Өрүс, үрэх тардыыларын араарар арҕас, үрдэл сир. ☉ Водораздел
   Дьэ бу сирбит икки үрэх кирбиилэрэ, ууларын үллэстэр сирдэрэ. Далан
   Икки өрүс кирбиитигэр сытар алаастары, үрэхтэр сүнньүлэрин утахтарын ханнарыахха. В. Титов
   Маҥнай утаа Токо, Олоохуна өрүстэр кирбиилэригэр саарбаны ыытыы үчүгэй түмүгү биэрбэтэҕэ. «ХС». Тэҥн. кындаа
3. Кэм-кэрдии арахсар быыһа. ☉ Временной рубеж
   Үйэлэр кирбиилэрин үлүскэн буомугар үөскээбит …… Үрдүк киһи өлбүтэ. Күннүк Уурастыырап
   Сүүрбэрисотутус сыллар кирбиилэригэр эдэр суруйааччы бэйэтин сорох кэпсээннэригэр …… сатира кырааскатын туттара. ОГГ СМ
   △ Кэрэ-бэлиэ кэрдиис кэм. ☉ Знаменательная дата
   Алта уон сааһы туолуу — киһи олоҕор бэлиэ кирбии. «Кыым»
4. көсп. Туох эмэ үлэҕэ үрдүкү көрдөрүү, кэрдиис. ☉ Высокий рубеж в достижениях
   Өрөспүүбүлүкэҕэ …… суоппардар ортолоруттан бастакынан мөлүйүөннээх кирбиини аһары түспүтэ. С. Федотов
   [Дьүөгэлиилэр] бары да кыаллыа суоҕа диэбит кирбиилэрин ылбыттара. ОТК
   Бу урут хаһан да ситиһиллибэтэх үрдүк кирбии. «Кыым»
   ◊ Инники кирбии — туох эмэ быһаарыылаах муҥутуур быыһа. ☉ Решающий, передовой рубеж чего-л. [Чокуурап:] Саллаат инники кирбиини таптыыр. И. Гоголев
   Михаил Иванович үгүс сыранан наука инники кирбиитигэр ыкса кэллэ. Н. Лугинов
   Охсуһуу инники кирбиитигэр киирбиппит биэс хонно. Т. Сметанин
5. даҕ. суолт.
6. Аһаҕас намыһах сири араара үтэн киирбит эбэтэр туора сытар. ☉ Пограничная линия (или лес), разделяющая открытые низкие местности
   Сотору кирбии тыаны мүччү түһэллэр. Күннүк Уурастыырап
   Коля бэйэтин дьонунуун …… кирбии тыаны быһа түстүлэр. Эрилик Эристиин
   Кирбии тумул кытыыта Киис тиҥилэҕинэн киистэлэннэ. С. Васильев
   Алаас икки өттүттэн утарыта кирбии тумустаах. Багдарыын Сүлбэ
7. Тугунан эмэ бэлиэ кэрдиис (кэм). ☉ Знаменательный, событийный (о моменте)
   Бу күнү, …… олоҕун биир кирбии күнүн, кини бэрт үчүгэйдик өйдүүр. Софр. Данилов
   Атааннаах кирбии кэмҥэ үөскээммин Арааһы даҕаны билбитим мин. «ХС»
8. Биир субурҕа буолан сытар (хайалар). ☉ Растянутые в одну линию (о горах)
   [Аан дойду] кирбии таас хайаларынан сиксиктэммит. Саха нар. ыр. I
   Таас кирбии хайалар Дьарҕаа курдук көҕөрдүлэр. Н. Степанов
   △ Биир субурҕанан сытар (окуопалар). ☉ Рубеж (окоп)
   Биһиги инники сэриилэрбит өрүһү туораан, өстөөх иккис, үһүс кирбии окуопаларын ылан эрэллэр. Т. Сметанин
   ср. тюрк. кыр ‘плоскогорье, возвышенность’