мн. (ед. русский м., русская ж.) нууччалар.

ж. 1. оскуола; школа-интернат интернат оскуола; 2. (опыт, выучка) оскуола, үөрэх; школа жизни олох оскуолата (олохтон үөрэнии); 3. (направление) оскуола; русская музыкальная школа нуучча музыкальнай оскуолата.

ж. 1. (переселение) эмиграннааһын, омук сиригэр көһүү; 2. (пребывание в эмиграции) эмиграция; жить в эмиграции эмиграцияҕа олор; 3. собир. эмиграннар; русская эмиграция нуучча эмиграннара.

аат. Нууччаларга уста урукку кээмэйэ, 4,4 см тэҥ. ☉ Старая русская мера длины, равная 4,4 см, вершок. Бу маһыҥ икки бөрсүөгүнэн кылгас

аат. Биир килэмиэтиртэн арыый ордук урукку уста кээмэйэ. ☉ Верста (старая русская мера длины, равная 1,06 км). Аҕыйах биэрэстэлээх сир
□ Биэрэстэ аҥаара сири барбатылар быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Этэрээт куоракка тиийэрэ отучча биэрэстэ хаалбыта. С. Никифоров

аат., эргэр. Өрөбөлүүссүйэ иннинэ: уон солкуобайдаах кыһыл көмүс манньыат. ☉ Империал (до революции: русская золотая монета достоинством в 10 рублей, а после 1897 года - в 15 рублей)
Туттарыгар уонча кыһыл көмүс импэрийээл манньыаты биэрэр. Н. Якутскай
Көмүһэ кыһыл кумах курдук тэлгэммит, ол үрдүнэн импэрийээл эгэлгэтэ дьирибинии тохтубут. Л. Попов
Тууйаһы толору кыһыл көмүс импэрийээл харчыны симэн, куруҥҥа кистиирэ үһү. Күндэ

1. маховая сажень, размах (мера длины, равная расстоянию между кончиками пальцев разведённых в стороны рук); үс былас көнтөс повод в три маховых сажени; нуучча былаһа русская сажень (2,134 м); 2. в роли союзн. сл. в течение, в продолжение; до тех пор, пока...; за всё время, что...; тыыннааҕым былаһыгар в течение своей жизни; кыс былаһыгар в продолжение зимы; мин айаным былаһын тухары ... за всё время, пока я шёл...; нэһилиэк былаһын тухары на всём протяжении наслега.

аат. 2400 кыбадыраатынай саһааҥҥа эбэтэр 1,09 га тэҥнээх сир урукку мээрэйэ. ☉ Десятина (старая русская мера площади - 2400 квадратных саженей, или 1,09 га)
Дэһээтинэ сир. Ити биир күүлэй күн түөрт уонча охсооччу отучча дэһээтинэ өлгөм үүнүүлээх сири охсубуттара үһү. Саха сэһ. II
Дьөгүөрдээн иккиһин тахсан «Киэлимэ» күөлүн оннугар ордор сэттэ дэһээтинэ сири аҥарга оттоон биэриэх буолан киирдэ. Амма Аччыгыйа
Тыһыынча аҥара дэһээтинэ үтүө сири, киһи саас тухары хоруппат да, ыспат да гына тууһаан кэбиспит. М. Шолохов (тылб.)

аат.
1. Нууччаҕа урукку уста кээмэйэ, 2,134 миэтэрэҕэ тэҥ. ☉ Старая русская мера длины, равная 2,134 м, сажень
Мин олорор сирбэр нэһилиэк оскуола тутан эрэр, уон саһаан усталаах, үрдүгэр мэндиэмэннээх буолар үһү. Күндэ
Балаҕанныырап киниттэн биэс-алта саһаан эрэ кэриҥинэн хаалан иһэр. С. Никифоров
2. Оттор мас чуурканан икки миэтэрэ усталаах, биир миэтэрэ туоралаах уонна үрдүктээх гына кыстаммыта. ☉ Деревянные чурки для растопки, сложенные в штабель длиной в два метра, а шириной и в высоту в один метр, сажень
Халдьаайы үрдүгэр ыал баранар уһугар элбэх саһааннар кыстаммыт сирдэригэр тиийдилэр. Эрилик Эристиин
Сорохтор оройуоҥҥа саһаан киллэрэ, таһаҕас тиэйэ, сорохтор биригээдэнэн муҥхалыы тарҕастылар. М. Доҕордуурап
△ Чуурканан кыстаммыт оттор мас. ☉ Деревянные чурки, сложенные в штабель
Таһырдьа кыстанан турар саһаан күлүгүттэн биир киһи кэлэн кэлииккэ аанын аһан биэрдэ. В. Чиряев

I
туохт. Булкуһан олор, сырыт. ☉ Перемешиваться, жить вперемешку (о совместной жизни людей из разных местностей)
Биир түөрт саастаах уол оҕо бэс кытах иһигэр киирэн сабынан саспыт, онон ордон хаалан билигин ол оҕо аатынан Бэс нэһилиэгэ диэн халыҥ киэҥ өрүскэ Суотту, Нам, Хоро, Саһылыкаан нэһилиэктэринэн былаһан олорор. Саха фольк. Үс кыралара аҕаларын, эһэлэрин ураһаларыгар киирэ-тахса былаһа сылдьаллара. «Чолбон»
II
1. аат.
1. Уста кээмэйэ: туора уунуллубут илиилэр тарбахтарын төбөтүттэн нөҥүө тарбахтар төбөлөрүгэр диэри. ☉ Маховая сажень, размах (1,76 м — старая русская мера длины, равная расстоянию между концами средних пальцев разведенных в стороны рук)
Тоҥус бултуур сиригэр былас кэриҥэ дириҥ иини хаһар. Бу иин тулатын хатырыгынан торутар, түгэҕэр эмиэ хатырыгы тэлгэтэр. Бултаабыт балыгын, иһин, уҥуоҕун киэр ылан баран, бу ииҥҥэ симэр. УАЯ А
Үчүгэй Өлүөнэ барахсан билигин да былас халыҥнаах кыдьымахтаах мууһун аннынан сүүрдэн кылыгырайа сыттаҕа. Н. Лугинов
Тоҕус былас да буолбатар — Тохтор долгун суһуохтаахтар. Туйаарыма куо да буолбатар Туналҕаннаах ньуурдаахтар. С. Данилов
2. Ким-туох эмэ (хол., олоҥхо бухатыыра, үүнэн турар мас) эргимтэтэ, куустарыыта. ☉ Обхват (напр., дерева — о героях олонхо). Икки былас суоннаах мас
□ Уол улаатан тиийэн кэллэ: үрдүгэ үрдүк тиити төргүү мутугунан, намыһах тиити кылаан чыпчаалынан холобурдаах, биэс былас биэкэйэр бииллээх
Саха фольк. Үстээхэй быластаах Үөрбэйэр өттүктээх, Биэстээхэй быластаах Биэкэйэр бииллэрдээх. П. Ойуунускай
2. ситим т. суолт. Туох эмэ (хол., сир) саҕаланыаҕыттан бүтүөр диэри, туох эмэ дьайыы буолар кэмин устатыгар. ☉ В течение, в продолжение; до тех пор, пока; за все время, что. Тыыннааҕым былаһыгар. Кыс былаһыгар. Айаным былаһын тухары
□ Ходуһа былаһын тухары үрүҥ уонна күөх өҥнөр кыттыһан туспа, бу эрэ дойдуга баар хартыынаны айаллар. Н. Заболоцкай
♦ Иһигэр былас муостаах киирбит көр ис IV
Таһырдьа сылдьыбыт киһи, «Оҕонньор иһигэр былас муостаах киирбитин» истэн, сэмэйдик туттан киирэр. Амма Аччыгыйа
Ити киһибит иһигэр туох былас муостааҕа киирдэҕэй? Софр. Данилов
Аҕам кыыһырда да, ийэм: «Эмиэ былас муостаах кыыла киирбит», диэччи уонна аҕабыттан куттанааччы. «ХС». Тылгын былас таһаар (түһэр) — олус илистэн, ырансылайан, эбэтэр олус соһуйан, куттанан тылгын улаханнык (салыбырыар диэри) быктар. ☉ Сильно высунуть язык (от сильной усталости, удивления, испуга и т. п.)
[Үөннээх Өлөөскө] Сарсыарда ойон тураҥҥын Аттаргын көрө тахсан бараҥҥын Айаххын атан Тылгын былас түһэрэн Киирэн кэлээр. Саха фольк. Уолаттар эргиллэ түспүттэрэ — буур тайах айаҕын аллаччы аппыт, тылын былас таһаарбыт, сүүрэн маҕыйан иһэрэ. И. Федосеев. Табата таныытын көппөҥнөтөр, тылын былас таһаарбатах, ол аата илистибэтэх, ырбатах. Эвен фольк.
◊ Былас от эргэр. — былыргы сахалар кэбиһиилээх оту мээрэйдиир кээмэйдэрэ. От былаһа ортотунан 4 арсыыҥҥа, а. э. 2,84 м тэҥнэһэрэ. ☉ До революции: якутская мера длины стога сена
Былас (сажень) применительно к данной мере равнялся в среднем 4 аршинам, или 2,84 м. [Ньукуус:] Онтоон оҕонньор Уоһук Куһаҕан маарыттан сэттэ былас от кэлииһи диэн эрэрэ дии. Күндэ
Адаар хара тыа Алын кырыытыттан Аламай күн Алта былас от түгэҕин саҕа буолан Аҥаарыйа ойон тахсар. Саха фольк. «Хас сыарҕа буолуой?» Лаҥкыы оҕонньор турулуччу көрөн таһаарда да, ах баран хаалла, тугу да булан эппэтэ, уонча былас окко төһө иҥэн сытарын кини кыайан холообот, билбэт эбит. А. Сыромятникова. Дубук былас эргэр. — былаһы арыый кыайбат, быластан арыый кыра. ☉ Чуть меньше маховой сажени. Алта былас ордуга дубук былас буолла. Кэбиһэ былас эргэр. — быластан арыый ордуктаах. ☉ Чуть больше маховой сажени
Алта кэбиһэ былас дараҕаркаан сарыннаах эбит. ПЭК СЯЯ. Нуучча былаһа эргэр. — үс арсыын (2,134 м). ☉ Три аршина (2,134 м). Нуучча былаһа үрдүктээх сэргэ турар эбит. Тэҥн. саһаан. Уунар былас эргэр. — хаҥас атах тумсуттан өрө ууммут уҥа илии тарбахтарын төбөтүгэр диэри. ☉ Старая русская мера длины: косая сажень (2,48 м)
Сэттэ уонча уунар былас усталаах ураһа иирчигэнэ түгэҕин булбатах күөлэ. Күннүк Уурастыырап