аат. Дьиэ үрдүгэр салгыы тутуллар үксүгэр сайыҥҥы кэмҥэ олорор хаптаһын тутуу. ☉ Мансарда
Сахалыы мандардаах мансаарда.  Араас сиэдэрэй киэргэллээх дьиэлэр мансаардалара күөх саад иһигэр дьэндэспиттэр. И. Данилов
Дьиэ мансаардатын түннүктэрэ төгүрүк, араамалара веердии оҥоһуулаах этэ. «ББ»

аат. Киһини олордон эбэтэр сытыаран баран илдьэр, көлүөһэлээх кириэһилэтиҥи эбэтэр нааратыҥы тэрил. ☉ Небольшая тележка для перевозки человека в сидячем или лежачем положении
Бачча этэмэт эрээри биһиктээх оҕоҕо дылы тэлиэскэнэн тастара, ороммун оҥорторо сырыттаҕым. Софр. Данилов
Табыллан оҥоһуллубут таратаайка тэлиэскэҕэ Нарайан кэлэн лах гына олордо. Р. Баҕатаайыскай
Саад муннугар хас да хачаалка, бамбук остуол, икки тэлиэскэ бааллара. Н. Островскай (тылб.)

аат. Атаҕын оннугар токур, өҕүллүбүт мастаах буолан хачайданар кириэһилэ, орон. ☉ Кресло, кровать на качающейся основе в виде изогнутых полозьев, качалка
[Маайа] кыракый орону — оҕо хачаалкатын — биир кэмник биэрэҥнэтэн табырҕатар. Н. Габышев
Саад муннугар хас да хачаалка, бамбук остуол, икки тэлиэскэ бааллара. Н. Островскай (тылб.)

аат дьөһ. (туохт. түһүгү кытта тут-лар). Чопчу суолталаах миэстэ сыһыанын көрдөрөн, хайааһын туох эмэ кэлин өттүнэн оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая конкретно-пространственные отношения, употребляется при обозначении предмета, сзади, за спиной которого совершается действие (за, позади)
Деомид Бакланов тахсан саад иһинэн, оҕуруоттары кэннилэринэн, аһаҕас сирдэри ырааҕынан, кукуруза уһун умнастарынан хорҕойон эргэ шахтаҕа тиийбитэ. Н. Якутскай
Маша титииги кэннинэн, бэс чагда быыһынан болдьохтоох сирин диэки, суһуоҕа субуллан, сүүрэн тэлээрдэ. М. Доҕордуурап
Хабырыыска хотону кэннинэн бэркэ сэрэнэн, киирэн кэллэ. Дьүөгэ Ааныстыырап

аат.
1. От эбэтэр сэппэрээк укка үүнэр симэһиннээх кыра сир аһа. ☉ Ягода
Отоннооҕор оччугуй, оҕустааҕар күүстээх баар үһү (тааб.: буулдьа). Бу курдук сибэкки нарынын Минньигэс отоно солбуйар, Төрөөбүт лабаатын, умнаһын Ситэрэн киэргэтэр, тупсарар. П. Тобуруокап
2. Култуурунай үүнээйи, саад отоно. ☉ Фрукты
Чуумпу Дон саадтарын отоно Дьокуускай куоракка тарҕанна. Күннүк Уурастыырап
Ол иһин биһиги Кавказ Отонун уулаан утахпытын ханнарбыт, Днепр өрүскэ сөтүөлээн Сөрүүкээбит эбиппит. Суорун Омоллоон
◊ Уҥуохтаах отон — мэлдьи күөх укка үүнэр, ортотугар улахан уҥуохтаах отон. ☉ Толокнянка
Сорох ардыгар былырыыҥҥы уҥуохтаах отону батыһан, умнан кэбиһэн, аргыспыт суолунан төһө эмэ иннибитигэр киирбитин кэннэ өйдөнөн, эккирэтэн …… чэйин иһэ олордоҕуна ситэбит. Амма Аччыгыйа
Уҥуохтаах отон угунан саба үүммүт үчүгэйкээн кырдал үрдүгэр тохтообуппут. Г. Угаров. Уулаах отон — мэлдьи күөх укка үүнэр кыһыллыҥы өҥнөөх, үчүгэйдик бустаҕына, уутуйар отон. ☉ Брусника
Уулаах отон уутунан суруйа соппут курдук Уурбут-туппут уостаах. П. Ойуунускай
Отоннуҥу үүнээйилэр — морошка, сугун, уулаах отон — олус элбэхтик үүнэллэр. СПН СЧГ

даҕ.
1. Күлүгү түһэрэр, сөрүүн, хаххалаах. ☉ Тенистый, прохладный, затененный
Тыһаҕастар кутуруктарын хоротон баран, күлүктээх арыы диэки ойуоккаластылар. Л. Попов
Күлүктээх уһун дьулугурас тииттэр быыстарынан ыллык суолунан хаамыстыбыт. С. Тарасов
Түүн үөһэ. Күлүктээх саад иһэ. Туолбут ый толонноох сандала Тунааран ый сэлэ мас быыһынан санньыйар. А. Абаҕыыныскай
2. көсп. Улахан, көстүүлээх, астык. ☉ Внушительный, видный, значительный
Баар эрэ күлүктээх сүөһүм, көлүнэр көлөм ол түөртэн кунан эрэ дии, онтукабын ыллаҕына ыал аатыттан ааһаа инибин. А. Софронов
Сайын Бүлүү өрүс устун уһуннахха, Сунтаар үөһээ өттүттэн Ленаҕа киириэххэ диэри, биир эмэ күлүктээх маһы көрбөккүн. «Кыым»
△ Дьоҥҥо биллэр-көстөр, ордук улахан балаһыанньалаах. ☉ Имеющий особое положение, известный, авторитетный
Онтон биһиги дойдуттан буоллаҕыҥ дии, куорат сиргэ, арыычча күлүктээх үлэһиппит диэн эн эрэ, онон көмөлөс. С. Ефремов
3. көсп. Үчүгэйэ суох, куһаҕан. ☉ Недобрый, неблаговидный
Отчуот обсерватория уопсай аатыгар күлүктээх санааны хаалларбыт. В. Яковлев
Олоххо утарсыылар, күлүктээх өрүттэр, итэҕэстэр аҕыйаҕа суохтар. «ХС»
♦ Уол оҕо үс күлүктээҕэ — булугасталыгас өйдөөх, сытыы-хотуу эдэр киһи. ☉ Находчивый, шустрый, бойкий молодой человек
Орто уол кус быһый, ат бөҕө, уол оҕо үс күлүктээҕэ, киһи бөҕө бэрийэр бэрдэ буолан тахсыбыт. Саха ост. II. Үс күлүктээх киһи — сыыһахалты туттаран, ону-маны булар-талар түөкүн киһи. ☉ Пройдоха, жулик.

халы мааргы — 1) салаҥ, мөлтөх, олус судургу оҥоһуулаах (оҥоһук, тутуу туһунан). ☉ Грубый, топорный (об изделиях, сооружениях)
Ол эрээри ох саа таһыгар олус халы мааргы оҥоһуулаах гынан баран, бөдөҥ-садаҥ үҥүүнү, эһэ тайыытын, онтон да атын булт сэбин-сэбиргэлин көрөн баран, бары даҕаны хайдах эрэ саҥаларыттан маппыттара. Далан
Халы мааргы моонньохтоох сэргэҕэ ханнык эрэ тыҥырахтаах кыылы маһынан оҥорон олорпуттар. М. Доҕордуурап
Саад улаҕатыгар икки мэндиэмэннээх халы мааргы оҥоһуулаах сарай баара. А. Гайдар (тылб.); 2) куһаҕан көрүҥнээх, томороон (сирэй быһыытын этэргэ). ☉ Невзрачный, некрасивый (о лице)
Мардьааһай сирэйинэн халы мааргытын иһин, баай-тот киһи оҕото. Т. Сметании. Халы мааргы, кып-кыһыл, баҕыстыгас сирэйдээҕин иһин Баҕыстар Баһылай диэн ааттаммыт. Р. Кулаковскай
Маарыйа дьүһүнүнэн халы мааргы, хата, ол оннугар куруутун киэргэнэр. ССЛИО; 3) тоҥкуруун, куруубай, толоос. ☉ Чёрствый, грубый, непристойный
Халы мааргы, кэрэгэй дьоннор, хомойуох иһин, билигин олус кэмчитэ суохтар. Софр. Данилов
Инсэньиэрбит үс тыллаах этиини сатаан оҥорбот халы мааргы тойооску буолан биэрдэ. И. Бочкарёв
Сорох табаарыстар тыллара-өстөрө халы мааргы, култуура өттүнэн намыһах буолар. В. Титов; халы мааргытык — модорооннук, толоостук. ☉ Топорно, грубо
Халы мааргытык баллырдаан суоруллубут сыҥаһалардаах хас да оронноох. Г. Колесов
Ол тугуй даа?! Дьүөгэм, бэйэҕинэн Халы мааргытык ыйыттаххын даа! Р. Баҕатаайыскай
Тылы-өһү мээнэ халы мааргытык туттар дьону хас биирдии киһи тута билиэн сөп. В. Кондаков

аат. Итии сирдэргэ үөскүүр өлбөөркөй араҕас кылгас түүлээх, атыыра уһун сиэл баттахтаах улахан куоскатыҥы адьырҕа. ☉ Лев
Арыгыга бэл хахай итирбит үһү (өс хоһ.). Хахай тоҕо хахайый, Тиигир туохтан эриэний? С. Руфов
Хахай биир дьикти уратылаах: бөдөҥ адьырҕалартан барыларыттан саамай кыра сүрэхтээх. ДьДьДь
♦ Хахай бодотугар түспүт түөлбэ., эргэр. — кырдьан, быстан да баран, урукку аатынан-суолунан туһанан, толлубакка-сааппакка, дьонтон былдьыыр-талыыр кэриэтэ ылар киһини этэллэр. ☉ Беззастенчиво, бессовестно вымогать у кого-л., пользуясь бывшими заслугами (про старых обедневших людей — букв. принял львиный облик и нрав)
Хахай хаана киирдэ (хааннан) көр хаан I. Хахай хаана киирэн, Хара дьайы сирэн, Үллэн-түллэн турда, Үҥүү-батас тутта. Күннүк Уурастыырап
Арыт мин хахай хаана хааннанабын Эн эрэ, эн эрэ соргугун көмүскээммин. С. Данилов
Бу сырыытыгар Джексон тойон хахай хаана хааннанан, тимир тириитин кэтэн көрүстэ. Н. Якутскай
◊ Хахай бэлэһэ бот. — сибэккилэрэ хахай айаҕын аппытыгар майгынныырын иһин маннык ааттаммыт саад үүнээйитэ. ☉ Декоративное растение с цветами, напоминающими открытую пасть льва, львиный зев
[Ойууга] оттуҥу декоративнай үүнээйилэр ойууламмыттар: календула, хахай бэлэһэ, астра, гвоздика. КЗА АҮө
Хахай кыыл — хахай диэн курдук. Хааны көрбүт Хахай кыыллыы, Харса суохтук Хаһыытаата. Күннүк Уурастыырап
ср. монг., тюрк. гахай ‘свинья; кабан’

аат.
1. Оччо туһата суох саҥа-иҥэ, кэпсээн, ыаспай. ☉ Разговоры, болтовня, на которые впустую тратится время
[Ньукуус:] Ыаһах элбэх. Устурууктар чэ тугу эрэ эттэ-эттэ. Ситэ өйдөөбөтүм. Күндэ
Ыраах ыалдьыт ыаһаҕа Ыһыллан барбыт, Абаҕалара тойон албына Аһыллан эрэр эбит. С. Зверев. Ыаллара кэлэллэр: ыйытыы, ыаһах… С. Тарасов
Сибэкки диэн — оҕо, дьахтар ыаһаҕа. И. Гоголев
2. лит. Кэпсэл, номох. ☉ Сказ, сказание
Киһи аньыыттан-таҥараттан арахсан, …… Сүттүлэр дүҥүр, былаайах, Сүр баттыыр сүҥ дьааһын, ыар ыаһах — Дом ини, …… Чуумпурда мин сахам алааһа. С. Тарасов
«Сир түннүгэ, Сээркээн сэһэн» — Ытык кырдьаҕас дэтэн Ыччат дьон ыаһаҕар, кэнэҕэски кэпсээнигэр Киирсэр баҕам баар, Кэрэ доҕотторуом! Болот Боотур
♦ Күн ыаһаҕа оҥоһун көр күн
Киһи көрбөтөҕүнэ-истибэтэҕинэ букатын сатаан олоруо суохтар. Иллэҥ киһи хата мин күн ыаһаҕа оҥостобун. Болот Боотур
Күн ыаһаҕын (күнү) ыыт көр күн. Айаҕалыы сатаан, күн ыаһаҕын ыытан, куруһуба баайар. М. Доҕордуурап
Сайын атырдьах, кыраабыл оҥорон күн ыаһаҕын ыытарым. С. Никифоров
Саад отун күн аайы биир киһи охсор. Күн ыаһаҕын ыытар курдук буоллар-хааллар үлэлээн сүөдэҥниир. Н. Кондаков. Ыаһах оҥо- һун — 1) тугунан эмэ аралдьый, кими эмэ элэк-хаадьы оҥоһун. ☉ Делать кого-л. предметом насмешек
Баһылай өһүргэс. Кинини оҕо эрдэҕиттэн элэк, ыаһах оҥостон, араастаан аат-суол биэрбит киһилэрэ. Н. Заболоцкай
Дьон эйигин туой оонньуу, ыаһах оҥостоллор. «ХС»; 2) бириэмэни атаараары тугунан эмэ дьарыктан, онон аралдьый. ☉ Заниматься чем-л., чтобы убить время
Кэрдибит маспытын, аппынан үчүгэйдик суол үктээн бараммын, бэйэм киирэ-тахса ыаһах оҥостон тиэйиэҕим. В. Иванов
Булчуттар бултуу барар туһунан бэрт эрдэттэн, ааспыт саастан, уһун сайыны быһа үлэһэн, ыаһах оҥостон тэриммиттэрэ. «ХС»
Тиитэбис хараҕын хайа тардынна да, кыһан-отон киирэн барара, ону кэнникинэн дьиҥ чахчы ыаһах оҥостубута. «Чолбон»
◊ Ыаһах киһи түөлбэ. — сэһэннээх, кэпсээннээх киһи. ☉ Хороший рассказчик, собеседник. Ыаһах киһи манна суох
ср. др.-тюрк. аҕызан ‘сказать, произносить’