туохт. Иһэлийбит курдук үллэн, дарбайан, улаатан таҕыс (киһи этин туһунан). ☉ Оплывать, становиться одутловатым (о человеке)
Бу киһи сүрдээхтик уойан иһэлиттибит. ПЭК СЯЯ
Иһэлиттибит сирэйдээх, модьу-таҕа аҕамсыйбыт киһи. «Кыым»
Сааһырдаҕын аайы ыстаал быччыҥа Сылааппатыйбыта, Үллэ, иһэлиттэ сонообута. В. Маяковскай (тылб.)

эмньирээ диэнтэн дьаһ
туһ. Долгунов үс сыллааҕыта огдообо хаалбытын Ньургуйаана эмиэ билэрэ. Сааһырдаҕа, санаа-оноо да эмньирэттэҕэ. СҮК
«Күөх моҕой» кини этин-хаанын эмэх мас курдук эмньирэттэ, өйүн-санаатын түүппэҕиртэ. «Кыым»

андаҕай диэнтэн бэй
туһ. Ол Бодойбо тоҥ буоругар Хахсаат халлаан анныгар Хааннаах уолан сөҕөн туран Хабырдык хабырыммыт, Өлбүт ол дьон ааттарынан Сахалыы андаҕаммыт. С. Данилов
— Оттон эн бэйэҥ испэккин дуо, Дмитрий Сергеич? — Сааһырдым, түспэтийдим, Мария Алексеевна. Испэккэ андаҕанан турабын. Н. Чернышевскай (тылб.)

даҕ. Оҕону аһара таптыыр, оҕоҕо ураты истиҥ сыһыаннаах (үксүгэр эр киһини этэллэр). ☉ Чадолюбивый, неравнодушный к детям, любящий детей (обычно о мужчине)
Сааһырдаҕын ахсын оҕомсоҕо күүһүрэн истэ. ФВН КК
Сергей Степанович олус оҕомсох, оҕо туһугар кутун туттарбыт киһи этэ. Багдарыын Сүлбэ
Аҕам, эрдэ өлүөх буолан эбитэ дуу, олус оҕомсох киһи этэ. Ходуһа х.

даҕ. Болҕомтото суох, дьалаҕай, билбитин-көрбүтүн өйүгэр туппат. ☉ Забывчивый, рассеянный
[Оҕонньор:] Бэйэм аатырбыт умнуган киһибин. Арыт хамсабын уоба сылдьан көрдөөн, арыт бултуу сылдьан саабын умнан, дьоҥҥо элбэхтик күлүүгэ барбыт бэйэкэм. С. Никифоров
Киһи сааһырдаҕына умнуган буолар дииллэрэ кырдьык эбит. ДНС РБ

I
туохт. Аҕамсый, кырдьа быһыытый. ☉ Быть в годах, в возрасте
Ол эрээри сааһырбыттарын кэннэ кыыс оҕо төрөөбүт. Н. Якутскай
Сааһыран истэҕиҥ аайы оҕо эрдэхтээҕиҥ, ааспыт оҕо сааһыҥ ордук тупсан, киэркэйэн иһэргэ дылы буолар эбит. А. Бэрияк
Кини өрдөөҕүттэн эргиэҥҥэ үлэлиир, сааһырбыт буолуохтаах. М. Попов
II
туохт., эргэр. Аһылын, туох эрэ тымныыны билбит курдук буол (киһи этин этэргэ). ☉ Быть пронизанным холодом (напр., от страха — о теле человека)
Төбөм оройо дьөлө сааһырдаҕа үһү. ПЭК СЯЯ

1. салалын диэнтэн хай. аата. Космическай хараабыл салаллыыта
2. Туохха эмэ ханнык эмэ хайысханы тутуһуу, хайысха ылыы. ☉ Направление в чём-л. (напр., в политике)
   Наассыйа боппуруоһун туһунан икки сүрүн салаллыы биллибитэ, ити лииньийэлэр кэнники дьылларга утарыта турбуттара. П. Ойуунускай
3. поэт. Туох эмэ үчүгэй кэм кэлиитэ. ☉ Наступление чего-л., приносящего радость (напр., лета)
   Сардаҥалаах саҥа олох Салаллыытын саҕалыыр Саҥа үөрүү, саҥа кэскил Саҥа күнэ манна үүммүт. Күннүк Уурастыырап
   Сааһырдаҕым аайы — Сардаҥалаах саас салаллыыта Саҥатыйан иһэр. В. Гольдеров

сыһ. Урукку курдук буолбатах, саҥатык. ☉ По-новому, свежо
Оҕо сааспын, алааспын, олорор бу олохпун, — Сааһырдаҕым аайытын, — Саҥатытан, сонуннук, Булкаас мастаах тыа курдук, Булан көрөр буоллум мин. Р. Баҕатаайыскай
Саха сиригэр дуобат оонньуутун пропагандалааһыҥҥа уонна ыччаты уһуйууга элбэх сыратын биэрэр теоретик Роман Дмитриевич Попов сонуннук оонньоон эрэр. НСС ОоО
Кини [Амма Аччыгыйа] айымньыта умнуллуохтааҕар …… улам дириҥник өйдөнөн, мэлдьи саҥатык, мэлдьи сонуннук көстөн, мөлүйүөннэр истиҥ биһирэбиллэрин …… иҥэринэн, кини аатын өлбөт үйэлиэҕэ. «ХС»

даҕ.
1. Уруу-аймах, чугас дьонноругар тардыһар, кинилэргэ убаммыт, кинилэри ытыктыыр, таптыыр. ☉ Привязанный к своим родственникам, близким, уважающий, любящий их
Ити үгэстэр [хотугу дойду олохтоохторун үтүө үгэстэрэ] дьону бэйэ-бэйэлэригэр ыга тардан, ордук иллээх, күндүһүт, мааныһыт, дьонумсах оҥороллор. Н. Якутскай
Киһи сааһырдаҕына дойдумсах, дьонумсах буолар диэччилэр. Софр. Данилов
2. Эр дьону сөбүлүүр; эр дьоҥҥо аҕаамах, чэпчэки (дьахтар туһунан). ☉ Любвеобильная; льнущая к мужчинам, легкого поведения (женщина)
[Суоһалдьыйа Толбонноох] саатын уйбакка, киһимсэх бэйэтэ киһиттэн кистэнэн, дьонумсах бэйэтэ дьонтон күрэнэн, оронун атаҕар суһуоҕунан моҥнон өлбүтэ үһү. П. Ойуунускай

сыһ.
1. Түргэнник, сэниэлээхтик, эрчимнээхтик (хаам, сүүр). ☉ Быстрым шагом, резво
Хайыһардаах киһи талахтары быыһынан элэгэлдьиччи хааман, өрүс үөһүн диэки түһэр боротуоха сыырын таҥнары анньынна. Р. Баҕатаайыскай
Саня атаҕынан кыанар кыыс эбит — элэгэлдьиччи хааман хайаны дабайбытынан барда. Күрүлгэн
2. Түргэнник, сыныйан буолбакка, бииртэн биири кэриччи (хол., көр). ☉ Быстро, поверхностно, бегло (напр., окинуть глазами, взглядом)
Хабырыыс күлбүт-үөрбүт харахтарынан түргэнтүргэнник элэгэлдьиччи көрүтэлээтэ. Эрилик Эристиин
Ирина Прокопьевнаны кытта дириэктэр Зайцев элэгэлдьиччи көрөн тахсыбыта. П. Аввакумов
3. Олус түргэнник (бириэмэ ааһарын туһунан). ☉ Быстро, стремительно, неумолимо (о течении времени)
Олох устар, бириэмэ элэгэлдьиччи ааһар — көлүөнэни көлүөнэ солбуйар. Далан
Кыргыттаар, киһи сааһырдаҕына күндьыл элэгэлдьиччи барар дииллэрэ кырдьык эбит. Г. Нельбисова