Якутские буквы:

Якутский → Русский

сварка

тех. сварка; электрическэй сварка электрическая сварка; автогеннай сварка автогенная сварка.

Русский → Якутский

сварка

ж. тех. холбуу сиэтии, сиэтии.

сварка

сиэтии, сыбаарка, иһэрдии, холбуу сиэтии (араас онгоһуктар тус-туспа чаастарын бэйэ-бэйэлэригэр тиксиһиннэрэн, үксүн, үрдүк температура көмөтүнэн сиэтэн, copo5op сымныар диэри күүскэ баттатан атомнай (малекулярнай) сибээстэри үөскэтэн хам холбооттуур, салҕааттыыр, туттартыыр ньыма. Анардас уулларан эбэтэр сымныар диэри хам баттатан сылытан холбооттуур ньыма 60-тан тахса көрүннэрэ баар.)

Категория: Сварка

сварка аргонодуговая

аргоннаах дуганан еи-этии, сыбааркалааһын (аргоны харыстыыр гаас бы-һыытынан туһаныы усулуобуйатыгар электрическэй дуга төлөнүнэн сыбааркалааһын.)

Категория: Сварка

сварка блоками

кэрчиктэринэн сиэтии, сыбааркалааһын (холбонор дэтээллэр тиксиһэр сииктэрин салгыы-салгыы бүтэһиктээхтик үрүт үрдүгэр хос-хос халынатан иһэрдэ-иһэрдэ төттөрү бэрээдэгинэн сыҕары-йыы.)

Категория: Сварка

сварка взрьшом

эстии көметүнэн сиэтии, сыба-аркалааһын (эстииттэн үөскүүр батгааһын күүһүн көмөтүнэн холбонуохтаах чаастары бэйэ-бэйэлэрин кытта ыга астаран силлиһиннэрии.)

Категория: Сварка

сварка вразброс

быһыттааас сиэтии, сыбаарка (металлары холбуу иһэрдэргэ онон-манан, көтүтэ-көтүтэ сиэтээһин.)

Категория: Сварка

сварка газовая

гааһьгаан сиэтии, сыбаарка-лааһын (гаас үрдүк температуралаах төлөнүнэн уулларан иһэрдин.)

Категория: Сварка

сварка давлением, сварка холодная

бат-тааһынынан сиэтии, сыбааркалааһын (холбонуохтаах оноһуктары тиксиһэр сииктэрин анаан итиппэккэ эрэ улахан баттааһын көмөтүнэн ньыҕаллыахтарыгар диэри бэйэ-бэйэлэригэр хам астаран холбооһун, иһэрдиллибит тэнэ хам сыстыһыннарыы, силлиһиннэрии.)

Категория: Сварка

сварка двухдуговая

икки дуганан сиэтии, сыбааркалааһын (тус-туспа электрическэй сүүрээннэр-тэн үөскүүр икки дуга төлөнүнэн уулларан иһэрдии.)

Категория: Сварка

сварка двухэлектродная

икки электродунан сиэтии, сыбааркалааһын (биир уопсай электрическэй суүрээннэ холбоммут икки электрод төлөнүнэн тэмгэ сиэтэн иһэрдии.)

Категория: Сварка

сварка диффузионная

диффузиянан сиэтии, сыбааркалааһыи (тиксиһэр ньуурдар атомнара (молекулалара) хардарыта өтөн киирэн силлиһэллэрин ситиһэр ньыма. Д. с. баттааһын көмөтунэн (сымныахтарыгар диэри) ситиһиллэр.)

Категория: Сварка

сварка дуговая

дуганаи сиэтии, сыбаарка-лааһын (электрическэй дуга төлөнүнэн сиэтэн уулларан силлиһиннэрии.)

Категория: Сварка

сварка дуговая в защитных газах

харыстыыр гааска дуганан сиэтии, сыбааркалааһын (иһэрдии ордук тупсаҕай буоллун диэн төлөнү уонна уулларыллар металы гааһынан үрдэрэ-үрдэрэ иһэрдии. Сороҕор сиэтии сиигин сойуор диэри салгыы эмиэ гааһынан үрдэрэллэр.)

Категория: Сварка

сварка дуговая в углекислом газе

углекислай гааска дуганан сиэтии, сыбааркалааһын (углекислай гааһы харыстыыр гаас быһыытынан туһанан иһэрдии.)

Категория: Сварка

сварка дуговая неплавящимся электродом

уул-лубат электрод дугатынан сиэтии, сыбааркалааһын (төлөҥҥө ууллубат электродунан туһанан сиэтии.)

Категория: Сварка

сварка дуговая плавящимся электродом

ууллар электродтаах дуганан сиэтии, сыбааркалааһын (ууллан, иһэрдиллэр сииккэ олорон хаалар металлаах электроду уонна электрическэй дуганы туһанан иһэрдэр ньыма.)

Категория: Сварка

сварка дуговая под флюсом

эбиилиги туһанан дуганан сиэтии, сыбааркалааһын (иһэрдии ордук үчүгэй, бигэ буоларын хааччыйар сыалтан сиэтиллэр металлааҕар түргэнник ууллар эбиилик (хлордаах цинкэ, хлордаах аммоний о. д. а.) кутан иһэрдээһин. Дуга талоне эбиилик алын өттүттэн тыган уулларыахтаах.)

Категория: Сварка

сварка дуговая покрытым электродом

хахтаах электрод дугатынан сиэтии (иһэрдиини тупсарар састааптаах хахтаах электродунан уулларан иһэрдии.)

Категория: Сварка

сварка дуговая порошковой проволокой

бороһуоктаах боробулуоха дугатынан сиэтии (иһэрдии сиигин харыстыырга уонна бөдергөтөргө анаан ортотугар ууллар бороЬуоктаах боробулуоханан сиэтии.)

Категория: Сварка

сварка каскадом

дьаптайан, халынатан сиэтии, сыбааркалааһын (металлары холбуу иһэрдэргэ сииги халыҥаттар халынатан, санаттан сана арананы бүрүйэ түһэдэр туһэрэн сиэтии.)

Категория: Сварка

сварка конденсаторная

конденсатортан сиэтии, сыбааркалааһын (коиденсаторнай батареяларга электрическэй эниэргийэни мунньан баран ол күүһүнэн кылгас бириэмэ иһигэр тэтимнээхтик иһэрдии ньымата.)

Категория: Сварка

сварка контактная

тиксиһиннэрэн сиэтии, сы-бааркалааһын (холбонор оноһуктары тиксиһэр сирдэ-рин маннай ититэн баран (уулларан эбэтэр уулларбакка) бэйэ-бэйэлэригэр хам баттаан сыһыарыы, силлиһиннэрии.)

Категория: Сварка

сварка кузнечная

уус ньыматынан сиэтии, сыбааркалааһын (холбонор металлары кыһаҕа кытардан баран балтанан таптайан эбэтэр баттыгынан (пресс) сыстыһыахтарыгар диэри ыга баттатан силлиһиннэрии.)

Категория: Сварка

сварка лазерным лучом

лазер сарданатыиан сиэтии, сыбааркалааһын (лазер сарданатын күүһүнэн уулларан силлиһиннэрэр ньыма.)

Категория: Сварка

сварка лежапщм электродом

сытыары элек-тродунан сиэтии, сыбааркалааһыи (холбуу иһэрдил-лиэхтээх металлар тиксиһэр сирдэригэр сытыары уурул-лубут ууллар анал хахтаах электродунан сиэтии. Электрод ууллубут метала иһэрдии түргэтииригэр көмөлөһөр.)

Категория: Сварка

сварка многодуговая

элбэх дугалаах сиэтии, сыбааркалааһын (тус-туспа электрическэй сүүрээннэ-ринэн үлэлиир үс эбэтэр онтон да элбэх электрическэй дугаларынаи тэннэ сиэтэн иһэрдии.)

Категория: Сварка

сварка многоточечная

элбэх туочуканан сиэтии, сыбааркалааһын (оноһуктар тиксиһэр сииктэрин хас эмэ сиринэн биирдэ сиэтэн силлиһиннэрэр, холбуур ньыма.)

Категория: Сварка

сварка многоэлектродная

элбэх электроду-нан сиэтии, сыбааркалааһын (биир кэмнэ биир уопсай электрическэй сүүрээҥҥэ холбоммут иккиттэн ордук ахсааннаах электродтар төлөннөрүнэн сиэтэн иһэрдии.)

Категория: Сварка

сварка монтажная

танар сиэтии, сыбаарка (тус-туспа дэтээллэртэн хомуллар оноһугу хомуйарга аналлаах сиэтэр үлэ.)

Категория: Сварка

сварка на весу

ыйаан туран сиэтии, сыбаарка-лааһын (металлар ыпсыыларыгар туту да хос туппакка эрэ анар өттүттэн ьшсыыларын көннөрү курдаттыы уулларан силлиЪиннэрэр ньыма.)

Категория: Сварка

сварка на подъем

дабатан сиэтии, сыбаарка-лааһын (иннэри балаһыанньалаах холбонор металлары аллараттан үөһэ хайысханан сыҕарыйан холбуу сиэтээһин.)

Категория: Сварка

сварка на проход

үргүлдьү сиэтии, сыбаарка-лааһын (сыҕарыйыы хайысхатын уларыппакка үлэлээн сиэтээЬин.)

Категория: Сварка

сварка на спуск

түһэрэн сиэтии, сыбаарка-лааһын (иннэри балаһыанвьалаах металлары үөһэттэн аллара таҥнары сыҕарыйан холбуу иһэрдээһин.)

Категория: Сварка

сварка наклонным электродом

иннэри электродунан сиэтии, сыбааркалааһын (холбонуохтаах металлар тиксиһэр сииктэрин сырса бурүөһүннээх иннэри тутуллубут электрод квмөтүнэн иһэрдин. Электрод бү-рүөһүнэ ууллаҕын аайы бэйэтин ыйааһынын эбэтэр анал куруһуна көмөтүнэн иһэрдиллэр сник устун сыста сиэтии дугатыныын дьүөрэлэһэн сыҕарыйар.)

Категория: Сварка

сварка неповоротных стыков

хамсаабат тиксиһиилэри сиэтии, сыбааркалааһын (хамсаабат оноһуктар тиксиһиилэрин хайа баҕарар өттүттэн сиэтэн иһэрдии.)

Категория: Сварка

сварка обратноступенчатая

төттерү сүһүвх-тээн сиэтии, сыбааркалааһын (сиэтээһин сиигин оноһуллан иһэр сүрүн хайысхатыгар утары хайысхалаах сүһүөх-сүһүөх кэрчиктэринэн иһэрдээһин.)

Категория: Сварка

сварка оплавлением

уулларыылаах сиэтии, сыбааркалааһын (металлар тиксиһэр сииктэрии уулларан бэйэ-бэйалэрин кытта холбуур иһэрдии, сил-лиһиннэрии.)

Категория: Сварка

сварка печная

оһоххо ититэн сиэтии, сыбаарка-лааһын (аналлаах оһоххо эбэтэр Kuhaga кытардан уонна холбуу ыпсары баттатан иһэрдии.)

Категория: Сварка

сварка ремонтная

өрөмүөннүүр сиэтии, сыбаарка (оиоһугу сыбаарка көмөтүнэн дьиэгин суох онорор, эбэтэр алдьаммытын чөлүгэр түһэрэр үлэ.)

Категория: Сварка

сварка стыковая

тиксиһиннэрэр сиэтии, сыбаарка (холбонор оноһуктар уһуктатынан тиксиһии-лэрин тилэри иһэрдээһин.)

Категория: Сварка

сварка термитная

термитинэн сиэтии, сыбаар-калааһын (термит (умайар бороһуок) булкааһа умайар төлөнүнэн сиэтэн иһэрдии.)

Категория: Сварка

сварка точечная

харахтааи сиэтии, сыбаарка-лааһын (холбонор оноһуктар тиксиһэр сииктэрин онон-манан көтө-көтө туочукаларынан эрэ иһэрдии.)

Категория: Сварка

сварка трением

аалсыынан сиэтии, сыбаарка-лааһын (холбонор оноһуктар тиксиһэр иэннэрин бэйэ-бэйэлэригэр аалсыһыннаран ититэн уонна хам ыл-сыахтарыгар диэри баттатан силлиһиннэрии.)

Категория: Сварка

сварка угольным электродом

чохтоох элек-тродунан сиэтии, сыбааркалааһын (иһэрдии биир туспа керүҥэ. Электрическэй дуга уонна чохтоох электрод туһаныллар. Сыбаарка сиигэ (сварной шов) сүрүн металлар (металл основной) бэйэлэрэ эрэ эбэтэр эбиилик металлаах (присадочный металл) ууллууларыттан тахсар.)

Категория: Сварка

сварка ультразвуком

ультра дорҕоонунан сиэтии, сыбааркалааһын (ультра дорҕоон көмөтүнэн сиэтэр ньыма. Улахан баттааһын уонна онтон үөскүүр итийии усулуобуйатыгар оноһуллар. Онон баттааһынынан сыбааркалааһын (сварка давлением) биир туспа көрүҥүнэн буолар.)

Категория: Сварка

сварка холодная

тымиыылыы, итиппэккэ сиэтии, сыбааркалааһыи (көр СВАРКА ДАВЛЕНИЕМ.)

Категория: Сварка

сварка электродуговая

электрическая дуганан сиэтии, сыбааркалааһын (электричество күүһүнэн үөскээбит дуга төлөнүнэн уулларан иһэрдии.)

Категория: Сварка

сварка электронно-лучевая

электрон сар-дакатынан сиэтии, сыбааркалааһын (электроннар күүстээх сүүмэх сарданаларын туһанан иһэрдэр ньыма. Бүтэй хаамыра иһигэр угуллубут дэтээллэр тиксиһэр ньуурдарын аналлаах электроннай бууска көмөтүнэн электрон сарданаларынан тыктаран уулларыллар а. э. иһэрдии сиигин оҥоһуллар. Итинник иһэрдэр ньыма улахан кыраадыска эрэ ууллар металлары эбэтэр халын уонна олус чараас (10 микронна тиийэ) дэтээллэри холбуу сиэтэргэ (иһэрдэргэ) туһаныллар.)

Категория: Сварка

давление

с. 1. баттааһын, ыгыы, ыга тутуу; атмосферное давление атмосфера баттааһына; кровяное давление физиол. хаан баттааһына; 2. перен. кыһарыйыы, күһэйии; оказывать давление кыһарый, күһэй; под давлением чего-л. туох эмэ кыһарыйан, күһэйэн.

холодный

прил
мүлүүн, мүлүрүйбүт

холодный

прил. 1. мүлүүн; холодный ветер мүлүүн тыал; 2. (плохо защищающий от холода) мүлүүн; холодное одеяло мүлүүн суорҕан; 3. (неотапливаемый) тымныы, оттуллубат; холодная дача оттуллубат даача; 4. (остывший) мүлүүн, сойбут; холодный чай мүлүүн чэй; 5. в знач. сущ. холодное с. мүлүүн ас; рыбное холодное мүлүүн балык; 6. (о климате) тымныы; холодный климат тымныы халлааннаах; 7. перен. (равнодушный) тоҥуй, кеһүүн; 8. перен. (хладнокровный, суровый) тоҥуй; холодный взгляд тоҥ хараҕынан көрүү; # холодная война уота суох сэрии (империалистический эргимтэлэр норуоттар икки ардыларынааҕы сыһыаннаһыыга тыҥааһыны үөскэтэр уонна саҥа сэриини күөртүүр агрессивной бэлиитикэлэрэ); холодное оружие биилээх, биилээх-уһуктаах (хол. ыстыык, саабыла уо.д.а.).

Еще переводы:

сыбаарка

сыбаарка (Якутский → Якутский)

аат. Тимири тимиргэ холбуу сиэтии. ☉ Сварка
Уус Миитэрэй эмиэ тимири, алтаны талбытынан иһэрдэр. Кини «тимири иһэртэххэ сыбааркатааҕар кытаанахтык ылар» диэччи. Далан
Сыбаарка кыымнара Кытыаста көтөрүн Түүн аайы аллара Тураммын көрөбүн. С. Дадаскинов

сиэтии

сиэтии (Якутский → Якутский)

I
сиэт I диэнтэн хай
аата. Икки хараҕым Им-балай буолан, сиэтиигэ сылдьыбыт киһи Сири-дойдуну билиэм дуо? ТТИГ КХКК. Бу сиэтиигэ үөрэммэтэх кунан этэ, үүрүүгэ эмиэ сүгүн барбат, куруутун кэннин хайыһа сылдьара. С. Сарыг-Оол (тылб.)
II
сиэт II диэнтэн хай
аата. Аһыы аһылыгы, көөнньөрбөнү сиэтии ынах төрүөн икки нэдиэлэ иннинэ тохтотуллар. ГНИ СҮөТ. Күһүн сүөһүгэ …… комбикорму эбии сиэтиини олохтуур наадалаах. Ыанньыксыт с.
III
аат. Кытардыллыбыт тимири, тимир оҥоһук чаастарын ыпсар өттүлэринэн уһааран холбооһун. ☉ Сварка
Ол сиэтиилэрин киһи хараҕынан көрөн булбат гына үчүгэйдик ыпсараллара. МАП ЧУу
Элэктэриичэстибэнэн сиэтиини кэнники да саҕалыахпыт. В. Ажаев (тылб.)

хапсыырдаах

хапсыырдаах (Якутский → Русский)

холодный, неблагоприятный (о погоде); хапсыырдаах саас холодная весна.

тоҥуй

тоҥуй (Якутский → Русский)

1) зябкий; тоҥуй киһи зябкий человек, мерзляк; 2) перен. очень сдержанный, холодный; тоҥуй көрсүһүү холодная встреча; тоҥуй сыһыан холодное отношение.

тымныы

тымныы (Якутский → Русский)

  1. холод, мороз II холодный, морозный || холодно, морозно; кыһыҥҥы тымныы зимний холод, мороз; бытарҕан тымныы трескучий мороз; тымныы дьиэ холодная квартира; тымныы климат холодный климат; таһырдьа олус тымныы на улице очень холодно; тымныы түстэ начались морозы, наступили холода; тымныыга тоҥмут, итиигэ буспут погов. он в морозы мёрз, в зной горел (соотв. прошёл огонь и воду); 2. 1) холодный; недостаточно горячий; тымныы чэй остывший чай; тымныы ас а) холодная пища; б) холодная закуска; 2) перен. холодный, равнодушный; хладнокровный; тымныы көрсүү холодный приём; тымныы сыһыан равнодушное отношение.
уораан

уораан (Якутский → Русский)

I прям., перен. отзвук, эхо; хаһыы уораана эхо крика; сэрии уораана эхо войны.
II холодный поток, холодная струя воздуха; прохлада; өрүс уораана речная прохлада; кыпын уораана суровое дыхание зимы.

тимир

тимир (Якутский → Якутский)

I
туохт.
1. Кыайан уйдарбакка туох эмэ иһигэр көстүбэт буола киирэн хаал (хол., ууга). ☉ Проваливаться во что-л., погружаться (напр., в воду), тонуть. Хаарга тимир
□ Ууга тимирбэт, уокка умайбат баар үһү (тааб.: муус)
Тимириэм диэн куттанан, илиитинэн-атаҕынан харса суох булумахтанна да, тимирбэтэ. И. Данилов
«Абырааҥ… өрүһүйүҥ!» — диэн дьахтар, тимирэ-тимирэ көбөн, ууга чачайа-чачайа, хаһыытыыра күүһүрэн истэ. Т. Сметанин
△ Ууга ыллар, уу анныгар буол. ☉ Оказаться под водой, затонуть
Өрүс уута таһымнаан, бүтүн уобалас тимирбит. Амма Аччыгыйа
2. көсп. Намтаан туох эмэ күлүгэр түс (хол., күнү этэргэ). ☉ Опускаться, садиться, прятаться (напр., о солнце)
Кэлтэгэй ый …… өрүс үрдүк арҕастаах таас хайатын кэтэҕэр киирэн, тимирэн хаалла. Эрилик Эристиин
Күн арҕаа тыа кэтэҕэр тимирбитэ син балачча буолла. С. Никифоров
Былыттар көтөллөр соҕуруу Күн былыт кэтэҕэр тимирдэ. Баал Хабырыыс
3. көсп., кэпс. Ханна эмэ баран баран өр буол, сүтэн хаал. ☉ Исчезнуть, пропасть неизвестно куда, запропаститься
Итиннэ дьөлө тимирэн туруоҥ дуо, муускун киллэрэн уулаамына? Эрилик Эристиин
Тоҕо Ньидьили түгэҕэр дьөлө тимирэн сыппытым буолуой? Ол саҕана бу да диэки сылдьыбыт буолбатахпыан. Н. Якутскай
Дэриэбинэҕэ тахсыаҥ да, тимирэн хаалыаҥ. В. Гаврильева
♦ Сирдээн тимириэҕин (тимириэн) сир кытаанах, <халлааннаан көтүөҕүн (көтүөн) халлаан ыраах> — барыахкэлиэх сирин булбата (хол., баай батталыттан). ☉ Не знать куда деваться (напр., от гнёта, гонений)
Аһын, харыһый, сирдээн тимириэхпин сир кытаанах, халлааннаан көтүөхпүн халлаан ыраах буолан олоробун. Эрилик Эристиин
Бардам баай батталыттан куотан сирдээн тимириэхтэрин — сир кытаанах, халлааннаан көтүөхтэрин — халлаан ыраах эбит. Софр. Данилов
Кинини көрөөт, кырдьыга, оҕонньор сирдээн тимириэн — сир кытаанах буолан биэрдэ. Д. Таас
Сиргэ (сирдээн) эрэ тимирбэтэ көр сир II. Ойох киһи истиэр Олус куһаҕаннык этитэн, Сирэйим саатан Сиргэ эрэ тимирбэтим. П. Ойуунускай
Хата ааранан мин саатан сирдээн эрэ тимирбэтим. «ХС». Таастыы тимирдэ — сураҕа суох сүттэ. ☉ соотв. как в воду кануть. Кулубаҕа барбыт үҥсүү эмиэ таастыы тимирдэ… Амма Аччыгыйа
Онтон баран таастыы тимирбитэ. Далан
Минпроска киирэн баран таастыы тимирбит. ФЕВ ДьС. Тэҥн. сирдээн тимирдэ [халлааннаан көттө]. Тимирэтимирэ күөрэйэр — үгүс эрэйи, кыһалҕаны төлө түһэн тиийэн кэл, киһи буол. ☉ Выжить, преодолев серьёзные испытания и лишения
Аны биирдэ дьүһүн кубулунан, Быста-быста салҕанан, тимирэ-тимирэ күөрэйэн, Өлө-өлө тиллэн көрүөҕүҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
ср. эвенк. тымирде-ми, тымир-ми ‘тонуть’
II
1. аат. Тиэхиньикэҕэ киэҥник туттуллар килбэчигэс сырдык дьүһүннээх кытаанах металл (күннээҕи олоххо чугуун, ыстаал суортарын тимир диибит). ☉ Железо
Харайбатахха, тимир да дьэбиннирэр (өс хоһ.). Аҕа дойду кырыктаах сэриитин бириэмэтигэр боруоҥҥа көмөҕө элбэх тимир наада буолбута. МАП ЧУу
Үгүс дэтээллэр чугуунтан уонна ыстаалтан оҥоһуллаллар. Кинилэр иккиэн — тимир уонна углерод холбоһуктара. ННС ЧАа
△ Маннык састааптаах химиичэскэй элэмиэн. ☉ Железо как химический элемент
Тимир хаан үөскүүрүгэр улахан суолталаах, хаан кыһыл эттиктэрин быстыспат сорҕото буолар. ТИиС
Тимир эккэ, оҕурсуга, биэ эмиийигэр, …… кыһыл хаппыыстаҕа элбэх. ФВН ТС
Сибиэһэй дьэдьэн отоно тимиринэн баай буолан, хаан ыарыытыгар туһалаах. ТКП ТДЭҮү
2. даҕ. суолт. Тимиртэн оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из железа, содержащий железо, железный
Ваня оҥоойук оҥостуммут тимир куруускатын болтуотун сиэбигэр симинэ оҕуста. Амма Аччыгыйа
[Глафира] таҥара дьиэтин тимир аҕыраадатыгар тиийиэхтэригэр диэри тугу да саҥарбата. Л. Попов
Тимир күрдьэҕинэн туой курдук чиҥ буору эһэн күөрэлдьиппитинэн бардылар. М. Доҕордуурап
♦ Тимир бэлэс кэпс. — олус улахан куоластаах; улаханнык саҥарар (ыллыыр, хаһыытыыр о. д. а.). ☉ соотв. лужёная глотка; медная глотка
«Аата, бу киһи, кыра оҕоҕо дылы сири-дойдуну аймаан тугун сүрэй, обургум күөмэйэ да бүппэтэ бэрт ээ, дьэ үчүгэй тимир бэлэс», — диирэ. НС ОК. Тимир дьиссипилиинэ калька. — кытаанах дьиссипилиинэ. ☉ Железная дисциплина
Тимир дьиссипилиинэ наадатын туһунан биһиэхэ хаста бэсиэдэ оҥордулар этэй? Толороргор тиийэҕин. И. Гоголев
Билигин биһиги бэйэ-бэйэбитин өйдөһөрбүт, биир санаалаах, тимир дьиссипилиинэлээх буоларбыт наада. Болот Боотур
Тимир дьиссипилиинэ — бу буолар Кыһыл Аармыйаҕа аан маҥнайгыттан туруоруллубут модьуйуу. ЯЕМ СБСБС. Тимир илии (ытыс) сөбүлээб. — күтүр, кэччэгэй киһи. ☉ Стремящийся любой ценой избежать расходов, чрезвычайно скупой
Тимир ытыс, олус да күтүргүн, бу дуо түөрт уон сааскар тиийэн баран эргэ барбытыҥ малааһына. А. Сыромятникова
Бу киһи кэргэнэ дьэ, кырдьык, дьиҥнээх тимир илии этэ. Табаны хамначчыкка биэрбэт туһугар эрэ, бииргэ төрөөбүт быраатын үлэлэппитэ. «Чолбон». Тимир курдук — кытаанах, халбаҥнаабат, бигэ. ☉ Непоколебимый, несгибаемый, стойкий
Кини хоодуот-хорсун быһыытыгар, тимир курдук күүстээх санаатыгар саарбаҕалаабат этилэр. К. Симонов (тылб.)
«Даа, табаарыс Сталин тимир курдук кытаанах, киэҥ көҕүстээх киһи буолбатаҕа буоллар, хайдах буолуох эбиппит буолла», — диэтэ Пикин. К. Симонов (тылб.). Тимир сиппииринэн (миинньигинэн) сиппий (миин- ньиктээ) — кими, тугу эмэ харыстаабакка суох оҥор, суох гын. ☉ соотв. выжигать калёным железом что-л. Күҥүл биһикки улааттахпытына эһигини тимир миинньигинэн миинньиктиэхпит! Сэрэниҥ, сиэхситтэр, сэрэниҥ! Суорун Омоллоон
Кинилэр биһиги сэссийэлиисимҥэ барар киэҥ айаммыт суолугар туора турар буоллахтарына, тимир сиппииринэн сир үрдүттэн сиппийиэх тустаахпыт. Болот Боотур
Күөх истэри, бурсуйдары өрө көрдөрбөккө самнары охсор, кинилэри тимир сиппииринэн сиппийэр иннигэр Саха уобалаһыгар …… өрөпкүөм диэн байыаннай диктатура өрөбөлүүссүйүөннэй суута тэриллэр. Бэс Дьарааһын. Тимир сүрэхтээх — аһыныгаһа суох, муус сүрэхтээх. ☉ соотв. каменное сердце
Соҕотох оҕоҕун кыайан иитиминэ холкуос хотонугар умса анньаҕын дуо? Дьэ, тимир сүрэхтээх аҕаҕын. М. Доҕордуурап
Тимир тириитин кэппит көр кэт. Эрэйдээх, эмиэ тимир тириигин кэтээхтээтиҥ. Туох буолбут өһөс, куруубай киһигиний? В. Яковлев
Урут кистэнэ, ньылбыйа сылдьыбыт өстөөхтөр былааһы ылаат да, тимир тириилэрин кэппиттэрэ. И. Федосеев
◊ Атыыр тимир — кытаанах хатарыылаах, хатан тимир (үксүгэр сүгэни оҥорорго эҥин тут-лар). ☉ Твёрдое, закалённое железо (подходящее для изготовления топора)
Сүгэни бии өттүн хатан, атыыр тимиринэн оҥороллор. МАП ЧУу. Тимири батыы (тимир батыыта) — болгуоттан араас тэрили оҥорорго анаан ыраас тимири, ыстаалы уулларан ылыы. ☉ Получение чистого железа, стали из железной болванки путём выплавки
Болгуоттан араас тэрил тахсар ыраас тимири, ыстаалы ыларга тимири батыы диэн сүрдээх эппиэттээх, элбэх сыраны ирдиир үлэ саҕаланара. МАП ЧУу
Уус тимир батыытыгар эрдэттэн бэлэмнэнэрэ. МАП ЧУу. Тимири сиэтии — тимири, тимир оҥоһук чаастарын ыпсар өттүлэринэн уһааран холбооһун. ☉ Соединение металлических частей, деталей чего-л. путём раскаливания и сплавления их соприкасающихся поверхностей, сварка
Тимири сиэтии аныгы сыбааркатааҕар ордук бөҕө, сиигэ көстүбэттик ыбылы сыстар. МАП ЧУу
Саха уустара тимири сиэтиини …… сатабыллаахтык оҥороллоро. МАП ЧУу. Тимири (тимир) уһаар — уруудаттан тимири уулларан ыл. ☉ Выплавлять из руды железо
Бастаан Буотама үрэҕэр тимир уһаарар, болгуо оҥорор нууччалары булбут, онно үлэлиир үһү диэн сурах иһиллибит. Күннүк Уурастыырап
Баахтыыр уус ХIХ үйэ иккис аҥаарыгар тимир уһаарбыт эбит. МАП ЧУу
Тимир уһаарарга оттук быһыытынан кураанах тиит мас чоҕо [көмөр] туттуллара. ИЕВ СУу. Тимири уһаарыы (тимир уһаарыыта) — уруудаттан тимири уулларан ылыы. ☉ Получение железа из руды путём плавки (плавления)
Сата уустара бэйэлэрин идэлэрин оҕолоругар көлүөнэттэн көлүөнэҕэ биэрэн испиттэрэ, онон тимири уһаарыы тохтоло суох барбыта. ИЕВ СУу
Тимир уһаарыытын үрэх уута түспүтүн кэннэ бэс ыйыттан саҕалыыллара. МАП ЧУу. Тимири хатарыы — болгуону аналлаах күөскэ, кыһаҕа ууллара-ууллара, тоҥоро-тоҥоро кытаатыннарыы. ☉ Придание сплаву большей твёрдости путём нагрева и быстрого охлаждения, закаливание
Кыра уус эрэйдээх тимири хатарыыны сааһыгар кыайбат: эбэтэр, ситэ хатарбакка күөх уйан гыныахтаах, эбэтэр, наһаа ыытан, тостор хатан оҥоруохтаах. Күннүк Уурастыырап
Тимири хатарыыга уус болгуоттан хатан ыстаал тахсарын сатаан арааран билиэхтээх. МАП ЧУу. Тимири эллээ — тугу эмэ оҥорон тимири кытардан баран таптай, балталаа. ☉ Ковать железо
[Балта] тимири эллииргэ, хаптатарга сынтарыйбат сындааһыннаах буолар. МАП ЧУу
Улахан балта уонча киилэ ыйааһыннаах. Тимири эллииргэ аналлаах, икки өттө түөрт муннук сирэйдээх. МАП ЧУу. Тимир ат кэпс. — бэлисипиэт. ☉ соотв. железный конь (велосипед)
Оройуоҥҥа аан бастакынан көстүбүт тимир аты [билиҥҥинэн бэлисипиэти] онно [сыырга] айааһаабыттара. Софр. Данилов
Дойдубар эрдэхпинэ, Дьокуускайга кэлэ сылдьыбыт дьонтон тимир ат [бэлисипиэт] туһунан истэрим. Н. Заболоцкай
Биһиги отууга Бэйэбит хонобут. Тимир ат тэбэннэр Дьиэлииллэр дьоннорбут. ГНА ТС. Тимир атах биол. — үксүн хотугу күөллэр сээннэригэр, үрэхтэргэ үөскүүр хатыы лапчааннардаах кыракый балык. ☉ Вид речной рыбы, девятииглая колюшка
Хата үрэххэ эрдэ уу кэлэн, тимир атах диэн бытархай балык тахсан, ону сиэн тыыннаах ордубуттара. Болот Боотур
Синньигэс талахтан оҥоһуллубут туулары сиэннэргэ тимир атах диэн кыра балыкка угара. Н. Босиков
Биэнсийэлээхтэр икки сүүс биэс уон сэнтиниэр «тимир атах» диэн балыгы бултаан күөх кырса дьонун үөртүлэр. ТССКС. Тимир бороҥ — сылгы дьүһүнэ: үрүҥэ, харата булкуйбут курдук тэҥ түүлээх. ☉ Сиво-серый, стальной (о масти лошади). Туох баар уопсай түүтэ булкуйбут курдук, үрүҥэ, харата тэҥ, харатыҥы дьүһүннээх буоллаҕына, уу бороҥ эбэтэр тимир бороҥ дииллэр. Сылгыһыт с. Тимир көлө олорон айанныыр тиэхиньикэ (хол., массыына). ☉ Транспортное средство, техника
Мин хоһуйуом этэ: Массыына бааҕыныырын, Собуот куугунуурун, Тимир көлө тигиниирин, Борохуот аал сурдургуурун. А. Софронов
Мин тимир көлөнөн тигинээн тиийиэҕим Килбиэннээх Киевкэ — күндэлэс баксаалга! Л. Попов. Тимир курдук — тутан көрдөххө сымнаҕаһа суох, кытаанах. ☉ Твёрдый как железо, жёсткий, затвердевший
Баттаҕар түстүм, умса баттаатым, абынатабына тимир курдук баттах дуомнаах эбит. П. Ойуунускай
Ылдьаа илиитэ, хара үлэҕэ үөрэммит баҕайы, тимир курдук этэ. Н. Заболоцкай
[Аҕыс атах] этэ үрүҥ, тутан көрдөххө тимир курдук, амтана буоллаҕына үрүҥ тэллэй амтаныгар маарынныыр. В. Арсеньев (тылб.)
Тимир сааҕа көр саах. Туртайа кытарбыт болгуоттан Тоҕо тимир сааҕа тула ыспат буолуоҕай. С. Васильев
Ылыллыбыт болгуо көпсөркөйө тимир сааҕынан [шлагынан], чох эмтэркэйинэн бүрүллэ сылдьар буолара. МАП ЧУу. Тимир суол — пуойас айанныырыгар аналлаах тимир ыллыктардаах суол. ☉ Железная дорога
Саха сиригэр бастакы Тимир суол ыстаансыйатын Тутуутун саҕалаатыбыт, «Нагорнай» диэн ааттаатыбыт. М. Ефимов
Тимир суол Дьокуускайга Амма өрүһү үрдүнэн кэлиэҕэ. В. Титов
Модун очуос таастары дьөлө үүттээн тимир суол тардыллар туннелларын оҥоруохтара. «Кыым». Тимир тааһа — дьэбин өҥүн курдук дьүһүннээх таас (уматан болгуону ылаллар). ☉ Бурый железняк, сферосидерит
Көмөр үрдүгэр биэдэрэ аҥаарын кэриҥэ кыраламмыт тимир тааһын тарҕата куталлара. МАП ЧУу
Умайбыт тимир тааһа бытарыйымтыа буолар. МАП ЧУу. Тимир уруудата — сиртэн хостонор туһалаах баай (чугууну, ыстаалы уһааран, уулларан ылаллар). ☉ Железная руда
Таас чох, тимир уруудата, таас барыта манна [Алдаҥҥа] баар. Хорсуттар с. [Тимир үйэ дьоно] тимир уруудатын хомуйан, үлтү сынньан …… уһааран, уулларан …… араас тимир сэптэри оҥорон барбыттара. МАП ЧУу
Тимир уруудатын сүдү суолталаах субуойустубата — ууллумтуо. МЛФ АҮө
Тимир ууһа көр уус. Көкөт Сэмэн, тимир ууһун курдук оһох чанчыгар олорон, уот өһөн бардаҕын аайы күөдьүтэн истэ. Эрилик Эристиин
Мин тимир ууһабын, Аармыйаҕа ол идэбинэн үлэлээбитим. С. Ефремов
Үрдүк Айыыларга саамай чугас дьонунан тимир уустара буолаллар. МАП ЧУу. Тимир үйэтэ археол. — киһи тимиртэн аан маҥнай сэп-сэбиргэл оҥостор буолбут кэмэ. ☉ Железный век
Тимир үйэ кэхтэр кэмэ, Тимир үйэ көтөр күнэ Син биир үтэн-үллэн кэлиэҕэ. П. Ойуунускай
Кэнэҕэс ити амтыын кырыыстар дэлэйдэхтэринэ, тимир үйэ кэлиэ. Р. Кулаковскай. Тимир эрбэһин биол. — дороххой уһун умнастаах, салбахтардаах сэбирдэхтээх биир сыллаах сыыс от. ☉ Дескурайния струйчатая (вид растения)
Сүөһүбүт халдьаайылар халтаҥ буордарыгар онон-манан абыр-табыр үүммүт тимир эрбэһиннэри кирэ сатыы сылдьар. Амма Аччыгыйа
Үс сайын устата халлаантан сиик түспэккэ, урукку быйаҥнаах бааһыналар …… тимир эрбэһининэн тэлгэммиттэрэ. ФСВ С
Саха сиригэр тарҕаммыт биир сыллаах сыыс отторунан тимир эрбэһин [дескурайния струйчатая], …… сытыган эрбэһин [полынь] уо. д. а. буолаллар. ПАК НТ. Тыһы тимир — сымнаҕас хатарыылаах үчүгэй хаачыстыбалаах тимир (быһах, кытаҕас эҥин оҥорорго тут-лар). ☉ Железо хорошего качества (самое подходящее для изготовления ножей, клещей)
Кытаҕаһы тыһы тимиринэн оҥороллоро. МАП ЧУу
Хаарбах тимир көр хаарбах. Оскуола үөрэнээччилэрэ күһүн-саас хаарбах тимири хомуйар үгэстээхтэр. «ББ»
Үөрэнээччилэри икки аҥаар туонна хаарбах тимири хомуйарга сорудахтаабыттар. ВНЯ М-4
ср. др.-тюрк., тюрк. темир, тимер, тимир

атмосфера

атмосфера (Якутский → Русский)

атмосфера || атмосферный; атмосфера баттааһына атмосферное давление.

баттааһын

баттааһын (Якутский → Якутский)

аат.
1. Ыйааһын, ыарахан көмөтүнэн дьайыы. ☉ Давление с помощью тяжести, веса
Арыыга бултааһын, муус баттааһына, өрүс эстиитэ – барыта түүл буолбутуттан Семен Иванович олус үөрдэ. Т. Сметанин
2. көсп. Баттал, дьону көлөһүннээһин. ☉ Угнетение кого-л., насилие над чьей-л. волей, эксплуатация
Оробуочайдары экономическай өттүнэн баттааһын …… маассаны өй-санаа уонна сиэр-майгы өттүнэн дьадатыы, хараҥардыы араас көрүҥнэрин үөскэтэн таһаарар. ЭБТ
◊ Илии баттааһын – тугу эмэ бигэргэтэн, туоһулаан докумуоҥҥа бэйэҥ кылгатыыгынан суруйан ааккын-суолгун хаалларыы. ☉ Подпись
Устудьуон Шаталов Покровскайы суукка биэрэргэ ыҥырар суруктаах кумааҕыга устудьуоннар илии баттааһыннарын хомуйа сылдьан тутуллубута. П. Филиппов
Сэтинньи сүүрбэ түөрт күнүгэр холбоһуктаах сэбиэскэй-американскай коммюникеҕа илии баттааһын буолла. «Кыым». Салгын баттааһына – салгыҥҥа убаҕастар уонна гаастар киэптээһиннэрин түмүгэр үөскүүр тыҥааһын. ☉ Атмосферное давление
Оннооҕор массыына күүһэ-уоҕа салгын баттааһыныттан, сиигиттэн, уматыгын састаабыттан эҥин тутулуктаах. Н. Лугинов
Ардах чугаһаатаҕына, салгын баттааһына улаатар, сиигэ элбиир. И. Сосин
Сылыйбыт салгын өрө тахсар, онон сир үрдүнэн салгын баттааһына намтыыр. СПН СЧГ. Хаан баттааһына – 1) ис уорганнар сорох ыарыыларыттан киһи тымыра тыҥыыр кэмигэр хаан хамсааһынын күүһэ. ☉ Артериальное давление
Сальсолин, протовератрин, серпантин диэн алкалоидтар тымырга хаан баттааһынын намтаталлар уонна гипертонияҕа улахан көдьүүстээхтэр. МАА ССКОЭҮү; 2) киһи тымырдара тыҥааһыннара, күүрүүтэ (хаан хамсааһынын күүһүрүүтүн түмүгэр үөскүүр ыарыы). ☉ Болезнь, связанная с повышенным артериальным давлением, гипертония
Билиҥҥи кэмҥэ хаан баттааһына эдэр дьоҥҥо олус чаастатык көстөр ыарыыга кубулуйда. — Үлэтин үгэнигэр, мунньахтыы баран иһэн сааһын тухары муҥнаабыт хаанын баттааһыныттан эмискэ өлбүтэ. «ХС»

тоҥ

тоҥ (Якутский → Русский)

I под р. звуку, возникающему от удара по резонирующему полому предмету; барабааны тоҥ-тоҥ оҕустулар ударили в барабан.
II 1) мёрзлый; мороженый || мерзлота; тоҥ үүт мёрзлое молоко; тоҥ балык мороженая рыба (нек-рые сорта употр. в пищу в мороженом виде); тоҥ күөс быстыҥа время, за которое может свариться мёрзлое мясо (около часа); тоҥугар диэри хас = копать до мерзлоты; 2) холодный; тоҥ хаһаа а) холодная конюшня; б) перен. очень холодная комната, квартира; тоҥ суолун тордоон погов. преследуя его по остывшему следу (т. е. преследуя неотступно, упорно); тоҥтон толлубат погов. он не отступится (и) перед мерзлотой (о бесстрашном молодце) # тоҥ көмүс чистое серебро; тоҥ нуучча разг. русский, совершенно не владеющий якутским языком.