сов. 1. (сделаться более скорым) түргэтээ; 2. (наступить быстрее) түргэтээ, эрдэлээ; отъезд его ускорился кини барара түргэтээтэ.

кэҥкэс гын = момент, от кэҥкэй = вдруг, внезапно сделаться просторным, свободным; киэҥ күөл кэҥкэс гынна вдруг открылся простор большого озера.

сов. 1. уст. (расшириться, сделаться обширнее) кэҥээ; 2. (о влиянии и т. п.) тарҕан, кэҥээ; 3. (об учении, идеях и т. п.) тарҕан; радостное известие быстро распространилось үөрүүлээх иһитиннэрии түргэнник тарҕанна; 4. (о запахе) тарҕан, тунуй.

туохт. Уолан чычааһыр (күөл, өрүс үрэх туһунан). ☉ Обмелеть, сделаться мелким (об озере, реке)
Тааттабыт дьаратыйбыт эбээт! ПЭК СЯЯ
Уомуллаах [күөл аата] дьаратыйбыт. Өрүс сүнньэ манан уларыйан, туонаҕа балык үөскээбит. Н. Габышев
Үгүстүк ахтыллар Амма үрэх синньээн, дьаратыйан, таастаах түгэҕэ дьэрэлийэн, уута эбии дьэҥкэрбиккэ, ырааһырбыкка дылы. В. Гольдеров

туохт. Э м и ск э и л и игин-атаххын босхо ыытан, нукаай курдук буол. ☉ Внезапно сделаться расслабленным, вялым, обмякнуть, ослабнуть
Кыыл налыс гына түһэр. Ону кэтэҕин аһыттан ылан Ньыкаан туора илгэр. М. Чооруоһап
Дүҥүр дьулаан ньиргиэ риттэн, …… Баһылай эрэйдээх харахтара быччайан таҕыстылар, атахтара-илиилэрэ былаат буолан налыс гынан хааллылар. «ХС»
Олус илистэн Кыысчаан уҥан налыс гынар. В. Лебедев (тылб.)

туохт. Кураанахтан, хапсый (хол., хааһаҕы, бэрэмэдэйи этэргэ). ☉ Быть, сделаться опустошённым, лишённым содержимого, плоским, сплющиться (напр., перемётная сума, сумка)
Лэгиэ, оскуолаттан кэлээт, элитэн кэбиспит кинигэлээх, тэтэрээттээх суумката ороҥҥо хаппалла сытарын көрөн ылла. В. Протодьяконов
Өйдөөн көрбүтүм, биһиги чабычахтаах арыыларбыт угуллан киирбит бэрэмэдэйэ кураанах хаппаллан сытара. «Чолбон»

туохт. Сииктээх сиргэ, итиигэ сытан кууллай, сытый. ☉ Гнить, тлеть от сырости, тепла, преть
Маннааҕы сахалар баайдар дии санаамаҥ, кинилэр үгүстэрэ ымыйбыт балык аһылыктаахтар, онтуктара да кэмчи, чэйи бэрт дэҥҥэ иһэллэр. И. Федосеев
Сааскыттан саҕалаан сайын устата ынах сааҕа сыыйа ымыйар, умайар, ол тухары сылааһы биэрэр. ЕАМ ББКП
ср. ног., телеут., лебед. йиби ‘мокнуть, намокать, размокать; сделаться мягким в воде’

туохт.
1. Ырааһыр, сырдаа, үчүгэйдик көстөр буол (хол., былыттаах халлааны, туманы, буруону этэргэ). ☉ Сделаться ясным, прояснеть, просветлеть (напр., о небе, очистившемся от облаков, тумана, дыма)
Былыттаах халлаан дьайҕаран, толору ый көһүннэ, ыйдаҥа сырдатта. Болот Боотур
Туман арыый дьайҕарбыкка дылы. Суорун Омоллоон
Табахтааһын тохтообута, салгын арыый дьайҕарбыта. Далан
Халлаан сырдаан, дьыбар күүһүрэн барда, илин диэки дьайҕарбыт чараас былыт сардаҥа уотунан кытара кыыста. Н. Заболоцкай
2. Сырдаа, сырдаан кэл (хол., хараҥа түүн кэнниттэн). ☉ Становиться светлым, светать (о наступлении утра)
Дьаҥха түүн дьайҕаран, Саабыла биитинии, Сарсыарда чаҕылыс гыммыта. Эллэй
Сааскы түүн барахсан, Дьайҕара сырдаата. Күннүк Уурастыырап
«Тохтоо! Ким иһэрий?»- өссө да ситэ дьайҕара илик борук-соруктан саҥа көбдьүөрдэ. Н. Кондаков
3. көсп. Дьэҥкэр, тарҕан, аас (киһи санаатын, утуйар уутун туһунан). ☉ Рассеиваться, становиться яснее, отчетливей, проясниться (обычно о мыслях, сознании, сне)
Томмот тойон уһугунна. Арааһа сарсыарда чугаһаабыт: уута дьайҕарбыт. Софр. Данилов
Настарыанньа маҥнай лүҥкүрэн баран, кэлин син дьайҕарда. Н. Лугинов
Бастакы ыксамар санаалар арыый дьайҕарбыттар. Далан

I
туохт. Өрө көт, өрүкүйэн таҕыс. ☉ Подняться, лететь (напр., о пыли)
Дохсун холорук түстэ, буор баттах бурҕайда, Куо дапсылҕан дапсыйда... Куйаар өлүү куорсуйда. П. Ойуунускай
ср. якут. куорсун ‘перо, маховые крылья’, монг. куурсу(м) ‘перо’
II
туохт.
1. Улаханнык куур, хатыччы хат. ☉ Засохнуть, иссушиться
Бэлэспит куорсуйа куурдаҕын ахан. Д. Апросимов
Куорсуйа хаппыт хатыҥынан сабыс-саҥа чаачар дугалары бэлэм оҥорор. «ХС»
2. Аанньа аһаабакка-сиэбэккэ ыр, хобдоҕур. ☉ Отощать (из-за плохого питания)
Оҕобун кытта нус-хас утуйуом, оҕом ийэтэ суох куорсуйдаҕа. Софр. Данилов
III
туохт. Дьайҕар, халын (халлаан туһунан). ☉ Проясниться (о небе), рассеиваться (об облаках). Халлаан куорсуйан эрэр
IV
1. Аһары өр күүт. ☉ Долго ждать, заждаться.
2. Сааһыҥ аарыматый. ☉ Заматереть с возрастом.
ср. тюрк. корчал ‘сделаться слишком большим; заматереть’

аат.
1. Соттоххо, бистэххэ, иҥэрдэххэ араас өҥү биэрэр бэссэстибэ. ☉ Краска (красящее вещество)
Күөх кырааска. Акварель кырааска. Кырааска харандаас. Муоста кырааската. Кыраасканан сот.  Үрүҥ кыраасканан сотуллубут өстүөкүлэ аан таһыгар оҕолор үмүөрүһэн тураллар. Н. Лугинов
△ Косметика арааһа. ☉ Косметика
Хос аана аһылынна. Начаалынньык сэкирэтээрэ Ада, бүтүннүү пуудара, кырааска сирэйэ ааҥҥа быган көһүннэ. В. Протодьяконов
2. Туох эмэ ураты өҥнөнөн көстүүтэ. ☉ Цвет кого-чего-л.
Оксана сирэйэ кыһыл кыраасканан тэтэр гына түспүтэ. Суорун Омоллоон
Дойдум сонуна, дойдум сыта Хоспор халыйа уһунна, Хойуу күөҕэ, кырааската — харахпар арылынна. Н. Босиков
Кырдал-кырдал иэнэ Кырааската ситтэ, Олбох курдук тэлгэнэ Оһуор сирэм үттэ. А. Кондратьев
△ нор. поэз. Кыһыл (кэрэ, чаҕылхай) өҥ. ☉ Красный (яркий, красивый) цвет
Кырааска атахтаах Кырыылаах тумустаах кылдьыылаах харахтаах Кынатын төбөтүгэр кыркахтаах кыталыктыыр кыылым. Саха нар. ыр. I
Туппутум туллугу: Кырааска тумустаах, Кырпахтаах кынаттаах Кылбаарар кыталык курдугу. П. Тобуруокап
3. көсп. Туох эмэ сүрүн көстүүттэн ураты дэгэтэ, толбоно. ☉ Оттенок, нюанс, колорит
Норуокка киэҥник биллэр драматическай артыыс бу сырыыга ырыаһыт быһыытынан көрөөччүлэргэ куолаһын эгэлгэ кырааскатын, …… баай кылыгырас кылыһаҕын өссө төгүл көрдөрдө. С. Тарасов. Сүүрбэһис-отутус сыллар кирбиилэригэр эдэр суруйааччы Суорун Омоллоон бэйэтин сорох кэпсээннэригэр эмиэ көр-күлүү, сатира кырааскатын туттара. ОГГ СМ
Тыл экспрессивнэй-эмоциональнай кырааската лексическэй суолтатыгар предметнэй суолтатын кытта компонент курдук киирсэр. «ХС»
4. харыс т. Хаан (үксүгэр дьахтар ыйданарын, хаана барарын туһунан). ☉ Кровь (обычно о менструации, маточном кровотечении)
Өлбүт оҕо түһэрин кытары Өлөксөөс кырааската өрүһүлтэтэ суох барда. Н. Түгүнүүрэп
♦ Күн кырааската — улахан суолтата, туһата суох, көрүнньүк (үксүгэр баай туһунан). ☉ Что-л. показное, преходящее, видимость чего-л., мишура (обычно о богатстве)
[Бүөтүр:] Баай — күн эрэйэ, күн кырааската ээ, чэ, ол хааллын. А. Софронов. Кырааската барбыт (хамсаабыт) харыс т. — хаана барбыт (үксүгэр дьахтар төрүүрүгэр хаана барарын этиигэ). ☉ Обильное кровотечение (напр., при родах)
Дьиэлээх хотун отуччалаах эрэ дьахтар. Налык диэн ааттаах. Оҕо куоттарар эбит. Оҕолонно да, кырааската барар. И. Гоголев. Кырааскатын хойуннар калька. — үлүннэр, эп-сап, сүрдээ-кэптээ (хол., тугу эрэ кэпсииргэ). ☉ Сгущать краски
Барытын ынырыктаан, кырааскатын хойуннаран кэпсээтим. Болот Боотур
Пал Палыч төһө даҕаны кырааскатын хойуннардар, сорох өттүн сөптөөхтүк сырдатта. ПН ДЫ
Кыраасканы олус хойуннарыы да буолбатах, баар балаһыанньаны үлүннэрэн көрдөрүү да буолбатах. «Кыым». Кырыылаах (кылыс) тимир кырааската буол (оҥор) фольк. — биилээх-уһуктаах сэптэн эмсэҕэлээ (өл); биилээх-уһуктаах сэбинэн (өстөөххүн) хаанын тох (өлөр) диэн этэр фольклор көһөр олуга. ☉ Пострадать от холодного оружия; ранить (убить) противника холодным оружием (букв. быть (сделаться) краской для железа с лезвием (клинка или сабли); фольк. формула)
Кылыс тимир Кырааската оҥордоҕум, Үөрбэ тимир Үөрэҕэһэ гыннаҕым. ТТИГ КХКК
Кытыан ыччат дьоммут Кырыылаах тимир Кырааската буолар Кырыыстаах күнэ тирээтэ. Саха нар. ыр. III. Тыл кырааскатыгар — эгэлгэлээн, киэргэтэн эбэтэр ордук кыһыылааҕы этээри. ☉ Для красного словца
Тыл кырааскатыгар этэн кэбиспитин кэмсинэ олордо. Абааһы оҕонньоро …… ханна эмэ тиэртэҕинэ да көҥүлэ. Айталын
◊ Кырааска балык түөлбэ. — кыһыллыҥы эттээх ойоҕосторугар кыһыл чуоҕурдаах күөл балыга. ☉ Зубатка (один из видов лососей).