гнать, прогонять; отправлять; сылгыны хоту утаардылар лошадей погнали на север.

сов. кого-что ыыт, утаар, дьүгэлит; услать далеко на север ыраах хоту ыыт.

туохт. Хоту бар, айаннаа. ☉ Отправляться на север
Сырсан куоттарар дьолбун тутаары, Сарсын эрдэ дойдубар хотулуом. Чэчир-72

употр. со словами, обозначающими стороны света прямо, точно; чыҥха хоту прямо на север; чыҥха хотуттан тыалырда ветер подул точно с севера # чыҥха атын совсем другой, иной.

I север || северный; хоту оройуон северный район; хоту барбыта он двинулся на север.
II 1. послелог, упр. осн. п. по; согласно; сүүрүк хоту по течению; тыал хоту по ветру; баҕатын хоту по своему желанию, соответственно своему желанию; кини ыйыытын хоту согласно его указанию; 2. в роли союза согласно тому, что.... по тому, что...; салайааччы тугу диирин хоту сылдьааччы он обычно действует согласно указаниям руководителя # иннин хоту вперёд; сирэйин хоту прямо; ээх хоту сылдьар со всем согласный.

прил. 1. (находящийся на краю) уһук, бүтэһик; крайний дом уһук дьиэ; 2. (отдалённый) уһук, ыраах; крайний север уһук хоту; 3. (предельный) уһук, тиһэх; крайний срок уһук болдьох; 4. (исключительный) наһаа, муҥутуур; крайняя усталость наһаа сылайыы; крайний реакционер мунгутуур ре-, акционер; # крайние меры уһук миэрэлэр; в крайнем случае муҥур уһукка тиийдэххэ; по крайней мере муҥ сатаатар, муҥар тиийдэххэ; крайняя необходимость мүлчүрүйбэт кыһалҕа.

севернее; к северу; мантан хотулуу олороллор они живут севернее; хотулуу арҕаа а) северо-запад; б) северо-западный; хотулуу илин а) северо-восток; б) северо-восточный.

коэффициент; туһалаах үлэ коэффициена коэффициент полезного действия; хамнас коэффициена коэффициент к (основной) зарплате (установленная для севера СССР дополнительная оплата).

ж. 1. народность; народности Севера Хоту дойду народностара; 2. (национальный характер) народнай буолуу; на-роднайа, норуокка чугапа; народность поэзии Пушкина Пушкин поэзиятын народна йа.

аат. Тыал типпит халыҥ хаара. ☉ Наметённая ветром большая куча снега, а также снежный занос, сугроб
Кыһыны быһа сытыы тыал быһыта кымньыылаабыт от үрэҕин хомураҕа хайыһардаах киһини холкутук уйара. В. Титов
Тыалтан уонна күн уотуттан чиҥээбит хомурахтарынан наарталар чэпчэкитик элээрэллэрэ. Далан
Халыма тоҥ хомураҕа, ытыллар буурҕата бу куугунуу сытар. С. Васильев
◊ Хомурах кумаара түөлбэ. — тоҥот бырдаҕа. ☉ Ранний комар, долгоножка. Хомурах хонор (хоммот) сирэ — тыал үрэр хайысхатынан хаар мунньуллан халыҥыыр сирэ. ☉ Место, где ветром наметает сугроб, снежный занос
Хомурах хоммотох сирэ суох, кыыл сылдьыбатах симилэҕэ суох (өс хоһ.). Бары тыһы эһэлэр үгэстэринэн, ийэлэрэ арҕаҕын томтор хоту өттүгэр, тибии тибэр, хомурах хонор сиригэр ааннаабыт этэ. Р. Кулаковскай. Хомурах хоҥоро — саас харалдьык тахсыыта кэлэр, хара бороҥ дьүһүннээх саамай улахан хаас. ☉ Самый большой гусь, прилетающий на Север ранней весной, когда начинают появляться первые проталины.
ср. бур. хүнгэрэг, монг. хунгар ‘сугроб, снежный занос’