ж. 1. (смелость) хорсун санаалаах буолуу, кытаанах буолуу; 2. (категоричность) булгуччулааҕа, бүтэһиктээҕэ.

проявлять бойкость, смелость, решительность; кини онно ордук дьорҕойбут в этом он проявил особую бойкость.

ж. 1. (грубость, наглость) бала-мата; баламат быһыы; говорить дерзости ба-ламаты саҥар, баламаттык тыллас; 2. (смелость) чобуота, хорсуна, дохсуна.

проявлять смелость, решительность; өргөйөн тур = приступать к решительным действиям (с новым приливом сил, в приподнятом настроении, напр. после подавленного состояния).

1) смелость, храбрость || смелый, храбрый; хоодуоппун киллэрэн набравшись храбрости; хоодуот уол смелый юноша; 2) уст. бодрый; расторопный; хоодуот оҕонньор бодрый старик; хоодуот киһи расторопный человек.

туохт., кэпс. Туохха эмэ дьорҕооттук, хорсуннук быһыылан. ☉ Вести себя молодцевато, проявляя в чем-л. смелость
Никола харса суох ытыалаан, кимтэн да инники сүүрэлээн бэрт дьорҕооттук бөтөстөнөн, сытыытык сэриилэстэ. «ХС»

аат. Хайааһын төһө түргэнник буолара; туох эмэ барар, ыытыллар тиэмпэтэ. ☉ Темп; скорость. Үлэ тэтимэ бытаарда
□ Сүүрэрин тэтимин эптэр эбэн, туох баар күүһүн муҥунан үс мас үүт бүтэйгэ кэтиллэ биэрбитэ. Күннүк Уурастыырап
Биһиги теплохоппут баран иһэр тэтимин намыраппат. Н. Якутскай
Тутуу тэтимин түргэтэтии — барыбыт дьыалабыт. «Кыым»
ср. тюрк. тидим ‘смелость, отважность’

I
аат. Күөлгэ үүнэр, оруосабай сибэккилээх, биэс-алта күөрчэх ытыгыныы олорбут сэбирдэхтээх уон-отут см уһуннаах элбэх сыллаах от. ☉ Водяное многолетнее растение, достигающее длины до десяти – тридцати сантиметров, с листьями по пять-шесть в мутовке, с розовыми цветками, уруть мутовчатая
Сайынын төрдүнэн уолар буолан, үрэхпит сүүрүгэ суох эбит. Харба от хото соҕус үүммүт. Н. Габышев
Тээллэрик харба отунан саба үүммүт ууга курданарыгар диэри кэһэн киирдэ. «ХС»
Былыык уонна харба от бааһынаҕа бэртээхэй уоҕурдуу буолаллар. А. Чехов (тылб.)
ср. алт. карма ‘зацелять, захватывать, ловить’
II
аат. Харамайдар ис уорганнарын холбуу аата (ис, куртах). ☉ Внутренности, желудок человека и животных.
ср. п.-монг. харбиҥ ‘отвислое брюхо’
III
аат. Ол-бу кыра, малсал, бөх-сах. ☉ Имущество, скарб, барахло. Оҕонньор утуйар таҥаһын, харбатын барытын хомуйан көһөн күккүрээн дьиэҕэ киирдэ
♦ Харбатын (харбатыгар) тэбинэр эргэр., түөлбэ. — көмүскэтэрдээҕэр эбэтэр туох эмэ тирэхтээҕэр эрэнэн, наһаа харса суохтук туттар. ☉ Проявлять большую смелость или дерзость, имея за спиной сильного защитника.

1. даҕ.
2. Саллан-толлон турбат, хорсун. ☉ Смелый, храбрый, отважный
   Сир көрүүтүгэр дьокутааттары кыра-дьадаҥы интэриэһигэр турар, куттаҕаһа суох, хоодуот дьонтон, холобура, бу Иван Друзьянов курдуктартан, талыахтаахпыт. М. Доҕордуурап
   Ол курдук өлөртөн куттаммат өрүөллэр, хорсун, хоодуот сэрииһиттэр хайҕалга тураннар, өлбөт-сүппэт үрдүк ааттара туругурбуттара эбитэ үһү. П. Ойуунускай
3. Быһаарыылаах-сорунуулаах; эр санаалаах. ☉ Решительный; обладающий мужеством; мужественный
   Староватов күүрээннээх тыллара сүрэхтэрин эппэҥнэтэр, түөстэригэр кынаттаах хоодуот санаалары көмүөллүү кутар. А. Фёдоров
   Маша хараҕар Александр хоодуот мөссүөнэ күлүм гынан ааста. М. Доҕордуурап
   «Көмүс солону көмүөхпүт!» курдук ис-иһиттэн… өрөгөйдөөх тыллар, төһөлөөх хоодуот санаалаахтары атаҕастабылы утары охсуһууга туруорбуттарын ким аахпыта баарай! «ХС»
4. аат суолт. Хорсун быһыы, эрдээх майгы. ☉ Смелость, храбрость. Хоодуотун киллэрэн дьону ууттан быыһаатаҕа
   □ Ытынан, тыраахтарынан (Хайата хаһан көстөрүнэн) Ханна баҕарар айанныыллар, Хата, хотугу хоодуоттарыҥ. Күннүк Уурастыырап
   ср. др.-тюрк. ходы ‘сильный’

I
1.
ыл диэнтэн бэй. туһ. Сытала суох улахан Сыарҕатын иһигэр, Ыпсыыта биллибэт элбэх Ындыытын ылынна, табыла биллибэт элбэх Таһаҕаһы хааланна. Өксөкүлээх Өлөксөй
Эмээхсин сөтөллөн, хахсайан, Умнастаах хамсатын ылынна. Күннүк Уурастыырап
Куоратчыттар ас-үөл ылынан дойдуларын диэки суолларын көннөрдүлэр. «ХС»
2. Тугу эмэ бэйэҥ оҥор, бэйэҥ сүк (хол., атыттарга кыаллыа суоҕу). ☉ Принимать, брать на себя что-л. (напр., ответственность)
Луха оҕолору көмүскээн, буруйу барытын бэйэтигэр ылына сатыыр. Амма Аччыгыйа
Мин бэйэм тэрийэр оонньуум, Айыытын-харатын бэйэбэр ылынабын. И. Гоголев
Болот хамначчыт дьахтары олус диэн аһына санаата уонна буруйу бэйэтигэр ылынарга сананна. Н. Заболоцкай
3. Ким эмэ этиитин, тылын, быһаарыытын кытта сөбүлэс. ☉ Соглашаться с кем-л., принимать чьё-л. решение, предложение
Мунньах биир санаанан Ананий Золотовскай этиитин ылынна. М. Доҕордуурап
Тоҕус уоннаах оҕонньор уолун тылын ылынна. Эллэй
Дьиэлээх киһи этиппэт даҕаны, барытын даллайбытынан сөбүлэнэн, ылынан истэ. Н. Заболоцкай
4. Халбаҥнаабат курдук гына, туохха эмэ бигэтик быһаарын. ☉ Твёрдо решиться на что-л., взять на себя смелость в чём-л.
Оботтоох баайдарга сыстыбат, Кытаанах санааны ылынаар. Эрилик Эристиин
Онтон кытаанах санааны ылынан таастан тэбинэн сиксиринэ-сиксиринэ тартым. Т. Сметанин
Үгүстүк толкуйдааһын, бары өттүнэн ыараҥнатан көрүү кэнниттэн, кини чахчы кытаанах быһаарыныыны ылынан, дириэктэр хоһугар көтөн түстэ. Н. Лугинов
ср. др.-тюрк. алын ‘брать себе (для пользования)’
II
туохт. Икки аҥыы бар, ыыра бар, хайдан, арахсан хаал. ☉ Разъединяться, разрываться, отрываться, выпадать
Үтүлүктээх бэргэһэлэрин ыйаары гыммыта көхөлөрө ыллан түспүт. ПЭК ОНЛЯ II
Эрбэҕим ыллан дуу, ууллан дуу хаалбата буоллар, ынаҕы сатаан ыах эбиппин. М. Доҕордуурап
Эбэтэ Оппуруоһа эмээхсин наһаа кырдьаҕас, үлэни-хамнаһы кыайбат, дьааһыйдаҕына сыҥааҕа ыллан түһэн хаала сылдьар. «Кыым»