даҕ. Хобдох, соппоҥ, соччо иҥэмтэтэ суох. ☉ Бедноватый, скудный, не очень питательный (о траве)
От быйыл куомай буолсу. ПЭК СЯЯ
ср. саг., телеут. комай ‘гадкий, негодный, слабый’ < халх. гоомээ ‘недостаточно крепкий, ненадежный’

туохт. Аһыытын суох оҥор, амтанын тупсар (ас туһунан). ☉ Делать более пресным что-л. острое, кислое, солёное (о еде)
Тума буоларга туһааннаахпыт, Сымсаҕы минньитэр кыахтаахпыт, Соппоҥу тупсарар кыахтаахпыт, Аһыыны ньулутар кыахтаахпыт. К. Туйаарыскай
[Кымыс] көөнньүбүтүн кэннэ туспа хаппахтаах, биитэр бүөлээх иһиккэ мунньаллар, онно кыратык сүөгэй кутан ньулута түһэллэр. Саха сэһ. 1977

I
көтөх диэнтэн дьаһ
туһ. Күөх баттахтаах, Күөкэгэр моойдоох Көҕөн көтөр Көй салгыҥҥа көтөхтөрөн Көҥүл босхо көтөн испитэ. А. Софронов
[Уйбаан:] Бастаан сахалыы быһыынан эдэрдэрбитигэр көтөхтөрдөхпүт дии. А. Софронов
Дьон өйүн-санаатын дьонунан бэйэтинэн көтөхтөрүөххэ, дьонунан бэйэтинэн күөдьүттэриэххэ. Амма Аччыгыйа
II
туохт. Урукку туруккуттан биллэ-көстө ыр, дьүдьэй. ☉ Заметно отощать, похудеть
Кыһыны быһа үрэх соппоҥ отугар турбут Харачаас ынах уонна Кугастаайы кунан сааһыгар олус көтөхтөрөн тиийдилэр. Амма Аччыгыйа
Бүөр сыатын курдук бөкүнүччү уойбут били мааҥы бэйэлээх эһэ оннооҕор көтөхтөрөн, ыксаан арҕаҕыттан тахсара. Далан
Балбаара эрэйдээх көтөхтөрбүтэ, дьүдьэйбитэ сүр баҕайы, кырдьан да буорайбыт. Эрилик Эристиин

даҕ.
1. Киһи айаҕын куурдар амтаннаах. ☉ Терпкий, вяжущий (вкус)
[Биэ] аҕырыа көмүс эмиийиттэн аһыы курас амтаннаах аарах айыллар аналлаах эбит. Саха нар. ыр. I
Отон курас амтана айаҕын хам ылла. М. Доҕордуурап
2. Амтана, сүмэтэ суох, соппоҥ ас. ☉ Непитательная, невкусная пища. Курас ас
3. көсп. Куурбут-хаппыт дьүһүннээх, кубархай, куураҕас. ☉ Истощенный (от недоедания). Курас хааннаах-сииннээх киһи
4. көсп. Тыаллаах, тымныы (күн-дьыл туһунан этэргэ). ☉ Ветреный, холодный, суровый
Киһини этин сааһын сайа охсор курас тыаллаах, тымныы, силбик күһүн тиийэн кэллэ. Н. Якутскай
Курас тымныы салгын иэдэһин таарыйбахтаан ааһар. М. Попов
ср. др.-тюрк. хор ‘закваска для приготовления кислого молока или кумыса; убыток, ущерб’, кирг. кор, туркм. гор ‘закваска’

туохт.
1. Аанньа аһаабакка аччыктаан, хоргуйан быһа түс, ыйааһыҥҥын сүтэр, дьүдьэй. ☉ Худеть, тощать
Өлөөнө соҕотох ынахтааҕа, саас ото суох буолан, аччыктаан охтуох курдук дьүүкэрэн ырбыта. П. Аввакумов
Ото соппоҥ буолан сүөһүлэр ыраллар, сороҕор өлүөхтэрин да сөп. И. Сосин
Түөһэ кырыыланан, ыран, уҥуохтаах тириитэ эрэ хаалбыт. Сэмээр Баһылай
2. көсп. Күүстээх үлэҕэ, ыраах айаҥҥа сэниэҕин эс, сылай, сындалый. ☉ Изматываться, притомляться, уставать, утомляться (напр., от работы, езды)
Оо, бары дьон дууһалара Ытык сэргэ буоллаллар, Айан ырбыт аттара Тохтоон, сэниэ ыллаллар! И. Гоголев
Көлүнэн иһэр табалара улаханнык ырбыт этилэр. Н. Якутскай
Яков төттөрү-таары тиэстэригэр букатын ыран хаалла, куйаас да илиһиннэрдэ, утаппыта да сүрдээх. Н. Заболоцкай
ср. др.-тюрк., тюрк. ар ‘тощать, худеть, отощать; утомляться’

аат. Инники туох эмэ буолуохтааҕын таайтарар, биллэрэр, кэрэһэлиир бэлиэ, чинчи, сибики. ☉ Предчувствие, предзнаменование, примета
[Дьэбдьиэ] дьиэ иһигэр ол-бу бити итэҕэйэр курдуга. Н. Габышев
Урут, хаһан да дьиэ таһыгар чугаһаабат хабдьы көтөрдөр тэлгэһэ иһигэр, күрүө үрдүгэр түһэр буолбуттара. Мыычаан оҕонньорго бу эмиэ биир бит этэ. Кини тойоннуурунан, быйыл мас көтөрө сутуур, соппоҥ дьыла турара. Н. Якутскай
Балаайа куһаҕан битэ — хаҥас иҥэ быһыта тыыппыта, кырдьык, мэнээккэ буолбатаҕа: сотору «Хантаайап массыыната куорат суолун ортолоон иһэн, суол ханаабатыгар түһэн турар, аттыгар киһи баара биллибэт» — диэн сурах иһиллибитэ. Далан
ср. тюрк. бүт, пүт ‘верить’
◊ Куһаҕан биккэ дылы кэпс. — туох эмэ куһаҕан буолуохтааҕын биттэммиккэ дылы. ☉ Как дурная примета
Аата куһаҕан биккэ дылы. Болот Боотур
Ол иһин, куһаҕан биккэ дылы, бөлүүн балыктыы сылдьан кинини ахтыбыта ээ санаатыгар. Софр. Данилов
«Бэйи, ити куһаҕан биккэ дылы, тоҕо ыралыыр күтүрүй?» — Сөдүөччүйэ чаанньыгын үөһэ тардан кэбистэ. Амма Аччыгыйа

аат.
1. Уу (өрүс, күөл о. д. а.) кытыытынааҕы кураанах сир; уу кытыыта, биэрэк. ☉ Берег, побережье
Маайыс Талба кытылыгар …… туран хаалла. Амма Аччыгыйа
Бүлүү саамай кэрэтэ — кумахтаах кытыла. Л. Попов. Саас өрүс эстэрин көрөөрү, нэһилиэк дьоно үксэ кытылга киирэллэр. А. Федоров
2. Өрүс, үрэх чугаһыгар сытар сыһыы сир, хочо. ☉ Береговая долина; заливной луг
Күһүөрү сайын аҕабын кытта Амма кытылыгар оттуу сырыттыбыт. Амма Аччыгыйа
Хочо, кытыл аайы дойду үллэстээччилэр туолан кэбистилэр. М. Доҕордуурап
Оҕуруоту үүннэриигэ ордук табыгастааҕынан Өлүөнэ өрүс кытыла буолар. КММ ОК
3. көсп. Туох эмэ кытыыта, кэриитэ, саҕата. ☉ Край, кромка, окраина чего-л.
Валерий Иванович бөһүөлэк кытылыгар ардах тохтообутун кэннэ адьас ньылбы сытыйан тигистэ. Л. Попов
Киэҥ ыраас хонуу кытылыгар хахыйах ойуур күөгэйэ хамсыы турар. М. Доҕордуурап
◊ Кытыл ото — уу ылар сирин ото, соппоҥ от. ☉ Травостой поймы реки (считается непитательным)
Кыра сүөһүлэрбитин наар кытыл отунан аһатаммыт, үөһүрээри гыннылар. Р. Кулаковскай

1. даҕ.
2. Тиийиммэттүгэммэт, кыһалҕалаах олохтоох, дьадаҥы. ☉ Бедный, неимущий, несчастный
   Кыаммат дьон чэй, табах, таҥас булунаары муспут, аһаабакка-сиэбэккэ ууруммут эттэрин, арыыларын …… барытын буор босхону эрэ үрдүнэн хомуйан ылар. Н. Якутскай
   Кыһыллаай эрэйдээх кыаммат ыал оҕотун дьылҕата дьылҕаламмыт. Л. Попов
   Кыаммат кыра норуот ыраах тыа баһыгар үүрүллэн, дойду киэнэ куһаҕанын, сир киэнэ соппоҥун тутан олорор этэ. Күндэ
3. Ыарытыйар, сэниэтэ суох, бэйэтин харанар кыаҕа суох. ☉ Нездоровый, хворый, слабый, физически немощный
   Кыаммат кырдьаҕас даҕаны Баар буоллаҕына — Биэрдин сүбэни-аманы Үтүө тылынан. Эллэй
   Миитэрэйим, мин доҕорум, Били кыаммат, сытар бэйэтэ Пионердарга тиийэн кэлбит. С. Тарасов
   Чэ, һыллыай, улахан-улахан баһыыба буоллун! Кырдьаҕас киһини абыраатыҥ, бэйэм соҕотоҕун адьас кыаммат суолбун оҥорон биэрдиҥ. «ХС»
4. аат суолт. Бэйэтин бэйэтэ ииттинэр кыаҕа суох, тиийиммэт-түгэммэт быстар дьадаҥы киһи. ☉ Крайне бедный человек, который не в состоянии обеспечить собственное содержание, бедняк
   Миигин кытта куоракка барсыҥ! Онно эһиги саҕа тулаайахтар, кыамматтар булан иитиллэн киһи буолбут сирдэрэ. Эрилик Эристиин
   Истэҕин дуо, гражданка, мин кыамматтары хааччыйар салаа үлэһитэ буолбатахпын. Софр. Данилов
   Сотору харчы кэлиэ, онуоха диэри арыыга, түүлээххэ, көмүскэ уонна букатын кыамматтарга иэс биэриэххэ сөп. Н. Якутскай

аат.
1. Уҥуох көҥдөйүгэр баар арыытыҥы сыа. ☉ Костный мозг
Нухарыйдаххына, уот өһөн барар, силиигиттэн, сиһиҥ үөһүттэн соппоҥ тымныы оборор. Амма Аччыгыйа
[Хаххан:] Эчикийэ тааҕын эрэйдэнэн кэллим, дабыдалым силиитин таах ууллардым. Суорун Омоллоон
Эмискэ хаҥас атаҕа үөһэттэн аллара силиитин устун ньиргийэн ылла да, хараҕа хараҥара түһэр. Кустук
2. Олус сытыы, минньигэс амтаннаах аһылык (сиикэйдии да, буһарыллан да сиэниллэр). ☉ Очень вкусное, лакомое блюдо из костного мозга некоторых животных (употр. в сыром и варёном виде)
Дьэ, сылаас таба силиитэ минньигэһэ бэрт буолар эбит. А. Софронов
Биһиэхэ биир күндү аһылыгынан силии буолар. ТИИ ЭОСА
♦ Силиитэ быстыбыт — улаханнык эстибит, быста ырбыт. ☉ Крайне истощиться, обессилеть
Майаат омуктар тутайан өлөр улуу сут дьылларыгар аҕам отут ураһа киһини биир оҕунан иитэн кыстаппыта. Ол онно силиитэ быстан эһиэхэ ситтэрдэҕэ. Далан
[Эһэ:] Мин кыһыны үксүн маннык сытан, утуйан туоруубун. Ол иһин саас күөх от үүнүөр диэри силиим быстан, сыккырыыр тыыным эрэ ордон тиийээччибин. П. Ламутскай (тылб.). Силиитигэр тиийэ тоҥно — олус күүскэ, уҥуохтара дьаралыйыар диэри тоҥно. ☉ Промёрзнуть до костей
Ньылбы сытыйан, титирээн, силиитигэр диэри тоҥон, Чүөчээски, салҕаластыы-салҕаластыы, сиэбиттэн испиискэтин сулбу тардан ылла. Суорун Омоллоон
Бэл кинилэр, эдэр дьон, уҥуохтарын силиитигэр тиийэ ыбылы тоҥнулар дии. Софр. Данилов. Тымныы уу киһи силиитигэр тиийэр да, Маша түргэнник хамсанан ону аһарына сатаата. А. Козак (тылб.)
◊ Силии тарбахтар — олус нарын, имигэс синньигэс тарбахтар. ☉ Очень нежные, гибкие и тонкие пальцы. Эмискэ итий-итий гыммыт иэдэстэрин …… силии тарбахтардаах ытысчааннарын сыыһынан саба туттан, Катя туран хаалла… Э. Соколов
Сардаана силиинарын тарбахтарынан ыарыһах уол эргэ кыраабыл тииһин курдук тарбахтарын ыга тутта. С. Федотов. Эйэҕэс хара хараххар — Эмиэ үөрүү… Эмиэ күүтүү… Имигэс силии тарбаххар Илийэр былаат, үс бүктүү… Чэчир-72
тув. чилиг ‘костный мозг’, алт. дьилик ‘мозг (костный)’

I
1. аат., эргэр. Быһа охсорго, дьөлө кэйэргэ аналлаах быһах курдук эрээри уһун тимирдээх, уктаах былыргы саха сэриитин сэбиргэлэ. ☉ Старинное якутское холодное оружие с односторонней заточкой, похожее на нож, но большее по размеру, разновидность палаша
Онно Бэрт Хараны кэнниттэн ситэн кэлэн ат күөнүнэн түҥнэри астаран, баһын кылыһынан быһа охсон өлөрүөхтээх эбитэ үһү. Саха фольк. Аҕатын тэллэҕин анныттан сытыы кылыһы сулбу тардан ылан, икки бухатыыры бастарын быһыта кэрдэттиир. Саха ост. II
Былыргы саха саабыла курдук кылыс диэн бэрт сытыы быһахтаах буолара үһү. НСА ПШЯП
2. даҕ. суолт.
1. Эт-сиин өттүнэн сайдыылаах, тэтиэнэх, сытыы. ☉ Физически развитый, сильный, ловкий
Кылыыһыт бэрдэ Кылыс дыгый оҕо миэхэ баар. П. Ойуунускай
Вася уон алталаах дьороччу улаатан эрэр бэрт сытыы, кылыс уол буолла. Д. Токоосоп
Эрэ, наһаа кылыс киһи, бултуу сылдьан, бааһырбыт лөкөй тайах муоһуттан өлбүтэ. Н. Түгүнүүрэп
△ Кимтэн-туохтан да чаҕыйбат чобуо, сытыы-хотуу. ☉ Весьма бойкий, шустрый, не робеющий ни перед кем-чем-л.
Бүгэн сыппыт бүтэй Бүлүү Кындыа, кылыс кыргыттарын кыталыкка тэҥнээн өрүү Соҕуруубун умнабын. В. Сивцев
Кылыс кыыс кылыкын Күлүүтэ, саҥата… Омун уол ордоотун Дуорааннаах сатата. В. Миронов
2. көсп. Сытыытык, бэргэнник этиллибит (тыл туһунан). ☉ Острый, остроумный (о слове)
[Даарыйа эмээхсин] сытыы кылыс өс хоһооннорунан, тыл дэгэттэринэн икки атахтаах араас дьиэктэрин курбуулаталыыр. Амма Аччыгыйа
[Күн Дьирибинэ] мэнээк өрө күүркэйбэккэ эрэ тугу эмэ сөбүлүү истибэтэҕинэ биир эмэ кылыс тылынан саба охсон кэбиһэрэ. «ХС»
Болгар омуктар, көрдөххө син дьон курдук дьон эрээри, сытыы кылыс тыллара, элэктэрэ-хаадьылара аан дойдуга туохха да холооно суох диэн буолар. «ХС»
3. көсп. Сытыы, олус күүстээх (үксүн тыал туһунан). ☉ Резкий, пронзительный (обычно о ветре)
Сааскылыы хатан дьыбардаах түүн буолла, кылыс тыал сирэйбин быһыта кырбыыра. В. Чиряев
Кылыс тыал уот буруотун эрийэн сирэйбин саба үрэр. Нэртэ. Тымныы кылыс тыал [саллааттар] саҕаларыгар, ырбаахыларыгар хаары симэр. С. Алексеев (тылб.)
ср. др.-тюрк. кылыч ‘однолезвийный меч, палаш’, тюрк. ‘сабля’
II
аат., бот.
1. Бурдук куолаһыгар сиэмэ аайыттан киистэ кылын курдук тахсар хатыы; бурдук кыла. ☉ Ость
Куоластаммыт дьэһимиэни кылыстары сиэтэҕинэ сүөһү айаҕа бааһырар. САБСБ
Баһыкка хаҥас ытыһын хаптаҕайынан куоластар өрө дьөрбөлөспүт кылыстарын имэрийэн эрэрдии таарыйан, үүммүт бурдугу ойоҕолоон истэ. «ХС»
◊ Кылыс ас — үүнэн сит, кылыстан (үксүн туораахтаах культуралар тустарынан). ☉ Поспевать, созревать, прорастать (об ости злаковых растений)
Дьара хочотугар киһи чугас эргининэн көрбөтөх үчүгэй бурдуга тахсан, саҥа кылыс анньан эрэрэ. Н. Якутскай
Хартыына түгэх өттүгэр …… кылыс аспыт сэлиэһинэй бурдук бааһынатын сорҕото уонна хотон таһыгар бөдөҥ эбириэн ынахтар көстөллөр. А. Фадеев (тылб.). Кылыс от бот. — биир умнастан уһуктаах төбөлөөх сытыы кырыылардаах уһун хаптаҕай сулумах сэбирдэхтэрдээх, бадарааҥҥа, сииктээх сиргэ үүнэр, сүөһү аһылыга буолар от. ☉ Осока
[Сылгылар] аһылыктара манна [туундараҕа] саамай үүнүүлээх бэрдьигэс диэн уу ото уонна салаата суох, хаптаҕай, икки өттө биилээх кылыс от. Н. Заболоцкай
Ити эн кыыллыыр Омоон ийэтин ууһун дьадаҥылара соппоҥ, кылыс оттоох Харыйа үрэҕэр үүрүллүбүттэрэ. Күндэ
Кумах сиргэ үөскээбит күөллэр оннуларыгар куурбут алаастарга үксүн сөкү, кылыс оттор үүнэллэр, сирэ дулҕаланар. ПАЕ ОС. Кылыс түү — үүтүнэн иитээччилэр уһун дороххой уонна бөҕө түүлэрэ. ☉ Длинный и жесткий волос в шерсти млекопитающих
Дороххой уонна бөҕө кылыс түү кырпа түүнү уонна тириини харыстыыр. ББЕ З. Кылыс хараҥаччы зоол. — Саха сиригэр дэҥҥэ көстөр барабыайдыҥылар этэрээттэригэр киирсэр хараҥаччы биир көрүҥэ (атыннык «дэриэбинэ хараҥаччыта» диэн ааттыыллар). ☉ Касатка (редко встречающийся в Якутии вид ласточки из семейства воробьиных). Кылыс хараҥаччы куолаҕар уонна түөһүгэр туора харатыҥы дьураалаах буолар