несов. кому-чему 1. (проявлять сострадание) аһын, аһына санаа; 2. (одобрять, поддерживать) үтүөнү санаа, сөбүлээ.

с. 1. (сострадание) апыныы; выражать своё сочувствие аһыныыгын биллэр; 2. (одобрение) үтүө санаа, сөбүлээһин; его проект встретил всеобщее сочувствие кини бырайыагын бука бары сөбүлээтилэр.

ж. аһыныы (сострадание); хомолто (сожаление); сделать что-л. из жалости к кому-л. кими эмэ аһынан оҥор; вызывать жалость аһыннар; смотреть с жалостью хомолтолоохтук көр; # какая жалость! тугун хо-молтотой!

даҕ. Аһыныгас санаалаах, тугу барытын чугастык ылынар. ☉ Сердобольный, проявляющий сострадание, жалостливый
Кырдьаҕас киһи илиитэ хатыылаах курдук буолтун иһин, сүрэҕэ уйаҕас, үтүөнү баҕарар. С. Васильев
Сүрдээх уйаҕас дууһалаах, сытар ынаҕы туруорбат сытыары сымнаҕас, үлэһит бөҕөтө киһи этэ буоллаҕа дии, биһиги Өлөксөйбүт. Багдарыын Сүлбэ
Элбэҕи тулуйбут саллаат сүрэҕэ кыраттан да оҕолуу үөрэр, уйаҕас, нарын-намчы. КНЗ ТС

1. даҕ. Киһиэхэ үчүгэйи эрэ саныыр, оҥорор, үтүө аһыныгас санаалаах. ☉ Сердобольный, сострадательный, отзывчивый
   Оһох итиитинээҕэр хоту дьон барахсаттар бэйэлэрин амарах, итии майгылара, ылбархай, үөрбүткөппүт кэпсэтиилэрэ эн сылайбыккын умуннарар, тоҥмуккун ириэрэр. Н. Заболоцкай
   Эн кинилэргэ [политсыылынайдарга] амарах сыһыаҥҥын умнубаттар. И. Федосеев
   Гошалаах Володя наһаа амарах убайдар. Балтыларын наһаа күндүтүк саныыллар. Н. Лугинов
   △ Ис киирбэх; аһыныгас. ☉ Симпатичный, обаятельный; ласковый, сердечный
   Уостарыгар уостубат амарах мичээрдээх оҕонньотторун мөҕүттэр оонньуулаахтар [саха эмээхситтэрэ]. С. Данилов
   Хобоо кимтэн эрэ амарах, сылаас тылы истиэн баҕарар. И. Гоголев
   Уулааҕынан-хаардааҕынан көрбүт амарах харахтар кини [Сөдүөт] сүрэҕин тэһэ үүттүүр курдуктар. Н. Кондаков
2. аат суолт. Киһиэхэ үчүгэйи эрэ оҥорор, үтүө аһыныгас санаа; аһыныгас уонна иһирэх сыһыан. ☉ Сердобольность, отзывчивость, сострадание
   [Ийэ дойдуом] Эн үчүгэйгин, эн амараххын билбитим, Эппэр-хааммар, сүрэхпэр иҥэрбитим. Л. Попов
   Өксүү барахсан амараҕа, аһыныгаһа, киэҥэ-холкута дэҥҥэ көстөр киһи. Н. Лугинов
   Муударай эмээхсин тугу барытын дириҥник өйдүүрэ бэрт буолан, онуоха эбии сүрэҕэ ырааһа, амараҕа бэрт буолан кыһаллыбат. И. Гоголев
   тюрк. амырак

I
туохт. Ким эмэ ыарахан, бөрүкүтэ суох балаһыанньалааҕын өйдөөн, кини эрэйдэнэрин чугастык ылын. ☉ Чувствовать сострадание к кому-л.; жалеть
Тыый, оҕуһа суох буоллахтарына, хайдах ыал буолан олоруохтарай! Аһын! П. Ойуунускай
Кыргыттар утарыта көрсө түһээт, уолу аһынан, хайдах уоскутуохтарын билбэккэ, кыҥначчы туттан, одуулаһан олордулар. Амма Аччыгыйа
Кини бу соҥуйан олорор кыысчаан барахсаны аһынан, билигин аҕай дьэбир тыллары эппитин кэмсинэ санаан кэллэ. Софр. Данилов
II
туохт. Тохтоон, уурайан хаал (хол., ардах, тыал уо. д. а. туһунан). ☉ Переставать, прекращаться (о дожде, ветре и т. п.)
Таһырдьа тахсыбытым, тыал астыбыт. А. Софронов
Халыҥ былыт уостан, чысхаан тыал астан, күн бэрдэ күлүмүрдүү көрөн турарын курдук этэ. Амма Аччыгыйа
Утуйар-утуйбат икки ардынан сытан иһиттэҕинэ, ардах сэллиир, тыал астар. Н. Якутскай
Ыкса киэһэ ардах астан, былыт арҕааттан көтөҕүлүннэ. М. Доҕордуурап

1. аат.
2. Кими, тугу эмэ аһыныы, харыһыйыы. ☉ Сочувствие, сострадание, проявление милосердия, жалость к кому-чему-л.
   Өлбөтөҕө Таптал саамай кэрэтэ — Саҥата суох харысхал сылаас хараҕа. А. Парникова
   Кырдьык, Василий Максимович тыйыс, Кини туруору, ардыгар харысхалы билбэт. В. Ажаев (тылб.)
3. Кутталлаах суолтан көмүскүүр, харыстыыр, туох эмэ. ☉ Защита, опора, заслон
   Олох хардыыта харысхала суох, дьэбир. Софр. Данилов
   Үгэс диэн омук бэйэтин олоҕун отуорун харысхала буолар. Хомус Уйбаан. Халыҥ хаххам, суон дурдам, Харысхал буолбут аҕам, Сүгүрүйүүм, эн ааккар — Сүдү нуучча саллаакка. А. Бродников
4. даҕ. суолт. Кими, тугу эмэ харыстыыр аналлаах. ☉ Бережный, заботливый
   Кини таптала омуннаах итии имэҥтэн хайдах эрэ уоҕа улам уҕарыйан, харысхал сыһыаҥҥа сыыйа сыҕарыйан иһэр курдук. Күрүлгэн
5. сыһ. суолт., буолб. ф-ҕа туттуллар. Аһынары билбэттик, харса суох, аһыммакка. ☉ Беспощадно, безжалостно
   «Бырастыылаһыы» — өстөөҕү утары харысхала суох кыргыһар кытаанах санааламмыт киһи кэриэс-хомуруос тыла. Софр. Данилов. Биирдэ Чолбон өлбүт суору тутан туран санаабыта: «Суору харысхала суох кыдыйар сөп үһү дуо?» И. Федосеев
   Гостиницаҕа ип-итии этэ, таһырдьа күн харысхала суох сырайара. «ХС»

туохт.
1. Кимиэхэ эмэ тугу эмэ биэрэргин кэрэйэ санаа, туттун. ☉ Неохотно расставаться с кем-чем-л., жалеть, скупиться
Оҕоҥ туһугар бүтүн баайгын туран биэриэх буоларыҥ. Ол сэттэ сүөһүнү харыһыйыма. Софр. Данилов
[Сылгыһыт Сүөдэр:] Хайыахпыный. Биир сыарҕа оту харыһыйыам дуо! И. Гоголев
Харчыгын харыһыйа олороҕун дуо? Сүөһүнү туттарбар тиийэбин. А. Николаев
2. Кими эмэ аһын-абыраа, амарах санаалан, ким эмэ туһугар кыһан, кыһалын. ☉ Жалеть кого-л., чувствовать жалость, сострадание к кому-л.
Тула өттө тула барыта туора дьон киһини аһыныах, харыһыйыах быһыылара биллибэт. Н. Якутскай
Аһыныгас санаалаах артыалым дьоно, истэн харыһыйыҥ. М. Доҕордуурап
Бэйэлээх бэйэҥ оҕоҕун аһын, харыһый, ууга-уокка анньыма. ФЕВ УТУ
3. Кими, тугу эмэ көмүскээ, араҥаччылаа (хол., ханнык эмэ күөмчүлүүр күүстэн). ☉ Защищать, заступаться за кого-что-л., покровительствовать комучему-л.
Хаарыан эдэр саастаах Хабырыыс Паабылап Хаан-уруу дойдутун харыһыйа, Хара суордары хампарыта хайҕаллаах Кыһыл Аармыйаҕа ханыылаһан барбыта. Саха нар. ыр. III
«Таҥара барыбытын көрөр, барыбыт кыһалҕабытын билэр уонна харыһыйар», — диэбитэ Николка. Ойуку
Бухатыырдар [олонхоҕо] бэйэлэрин аймахтарын уонна бары күн сирин дьонун харыһыйар иннигэр сылдьаллар. ССЛИО

даҕ.
1. Ситэ модьута, уйуга суох, намчы, кэбирэх. ☉ Некрепкий, непрочный, хрупкий (о чём-л). Уйан оҥоһуулаах устуул. Маннык уйан мас өһүөҕэ барбат
□ Чоочо баай тойон абаҕам Уйан уҥуохтаах, Улдьаҕай саастаах эрдэхпинэ, Муҥ бөҕөнү состорон, Муҥур тиит дойдулаабыта. С. Зверев. Уйан уҥуохтааҕы Уһаарар күнүм буолла, Уйуллаах кутуруктааҕы Утаарар күнүм буолла. Саха фольк.
2. Ситэ хатарыыта суох, сымнаҕас (тимири этэргэ). ☉ Мягкий, незакалённый (о железе)
Кыра уус эрэйдээх тимири хатарыыны сааһыгар кыайбат: эбэтэр, ситэ хатарбакка, күөх уйан гыныахтаах, эбэтэр, наһаа ыытан, тостор хатан оҥоруохтаах. Күннүк Уурастыырап
Хатарыыга уйан хотууру күүскэ ититэн баран, олус түргэнник сойутуллар. ПАЕ ОСС. Сымнаҕас, уйан быһах балыгы эттииргэ ордук. Доҕордоһуу т.
3. көсп. Тулуура суох, кэбирэх, эмсэҕэ (киһини этэргэ). ☉ Мягкий, нежный, ранимый (о человеке)
Хорсун кыһыл комиссардар Арыт уйан да буоллаллар, Дьон курдук дьон эрээрилэр Саамай хатан ыстааллар Кинилэр баар этилэр. И. Гоголев
Кыратык да муҥатыйар, мунчаарар санааны барытын утары сабыта охсон иһиэххэ. Киһи мөлтөх, уйан өттө баһыйдар эрэ киһи бүтэр. СТЫМ
4. көсп. Аһыныгас, чараас сүрэхтээх. ☉ Отзывчивый, чуткий, проявляющий сострадание
Настя хоту дойду тыйыс олоҕор мускуллан, эр киһи курдук булчут буола үөрэнэн, кини сүрэҕэ аһынымтыа, уйан. Н. Якутскай
Ийэ оҕотугар таптала, ийэ уйан уйулҕата, киһиэхэ да, сүөһүгэ да биир курдук. С. Федотов
Кыра бырааппыт Митя үһүгэр-биэһигэр диэри наһаа уйан, аһыныык оҕо этэ. «Козлик» диэн ырыаны ытамньыйбакка эрэ ситэри ыллаан бүтэрбэт буолара. УАИ ИОЭОС
♦ Уйан сирин таарыттарда кэпс. — сөбүлээбэт, кыбыстар суолун этиттэ. ☉ Быть задетым за живое, быть уязвлённым, обидеться
Мэйбэриис Сааба уйан сирин таарыттаран олус кыыһырда, ойоҕун охсоору хаста да далайан баран уоскуйда. Д. Очинскай. Уйан си- рэ — ким, туох эмэ кэбирэх, эмсэҕэ миэстэтэ, өрүтэ. ☉ Уязвимое место когочего-л.
Киһим эмиэ, мин уйан сирбин таба тайанан, хаадьылаахтык хараҕа симириктээн, тартаҕар таныыта ордук кэтирээтэ. Н. Абыйчанин
ср. орд. уйан ‘мягкий’

I
туохт. Тугу эмэ киэр ас, тугунан эмэ утары саай. ☉ Оттолкнуть, отпихнуть кого-что-л., ударить когочто-л. чем-л., нанести встречный удар
Наһаар кинини саа луоһунан охсон, тиэрэ кэбэн түһэрдэ. Суорун Омоллоон
Бойуот …… умса кэбэн кэбиспитигэр, Хачыкаат баҕаны бырахпыт курдук, палк гына умса баран түһэр. Р. Кулаковскай
Хабырыыс иннин диэки хаамта, күүстээх тыал түөскэ кэптэ. И. Гоголев
♦ Кэлиилии кэп көр кэлии I
[Дьаамнаах:] Тугу да эттиннэр, Ким да сылдьыбата, кими да көрбөтүм диэн кэлиилии кэбэ тураар. С. Ефремов
«Онон эһиги ханна барыах санаалааххытый?» — айан киһитэ кэлиилии кэбэ турда. Эрилик Эристиин. Өрө кэп — өрө баран, өссө ордук тэтимирэн, омуннуран саҥар-иҥэр. ☉ Говорить наперекор, возражать горячо, запальчиво
Уол буоллаҕына истибэтэх, эбии өрө кэппит: «Абааһы суох да суох, сымыйа». Далан
Дириэктэри кытта туох диэн өрө кэбэн саҥара туруомуй — сурдурҕаабытынан кэбиниэттэн таҕыстаҕым дии. Р. Баҕатаайыскай
Эппитин кубулуппат үгэстээх. Ону үлэһиттэрэ билэллэр: өрө кэбэ, мөккүһэ барааччылара суох. М. Попов
◊ Ситэ кэп — ситэ баттаа диэн курдук (көр сит)
Маппыр дьахтары ситэ кэбэн ылбыт уонна хаарга охторон түһэрбит. Л. Попов
Эһэ субу салбаммытынан ситэ кэбэн ылла. Н. Заболоцкай
Субу ситэ кэбэн ылыахча буолабуола, туой дубук туттан иһэр. С. Федотов
II
1. аат., эргэр. Киһи олоҕун оҥоруута, дьылҕата (куһаҕан өрүттээх буоллаҕына). ☉ Участь, рок, судьба (несчастливая) человека
[Алааппыйа:] Оһоҕостоох буоллуҥ дуо?!.. Бу алдьархайы, сааты-сууту оҥоһуннаххын көр эрэ! Ол туох кэбин кэбилэнниҥ? А. Софронов
[Сүөкүлэ:] Быстах туох өлүүтэ түбүлээн, бу кэппитин кэбилээтэҕиҥ буолуой? С. Ефремов
Уотунан оонньообуттар уоттан охтуохтара, — Гитлер кэбин кинилэр кэбилэниэхтэрэ, Самурай суолун кинилэр суолланыахтара. А. Абаҕыыныскай
2. даҕ. суолт. Ынырык, дьулаан. ☉ Страшный, ужасный. Һуу, бу тугуй! Мин баайбын-дуолбун, мүһэ силиитин курдук, собурҕаччы оборон, таһы мэлитэр сэттээх-сэлээннээх кэп кыыла кэлбит быһыылаах… Д. Апросимов
Уокка буспут, баралыыс муҥнаабыт, Удьуор кэп дьүһүннээх итэҕэстэр Квазимодо уонна Дьэгэ-бааба Кинилэргэ [мааскаларга] холооно суох эбиттэр! Чэчир-72
Ама бараммыт буоллаҕай — Биир кэп тыл, биир бөҕө андаҕар? М. Лермонтов (тылб.)
3. сыһ. суолт. (тут. түһүк ф-гар хайа ыйыт. солб. ааты кытта) мөлтөх, кыаҕа суох буолан баран, хайа кыаххынан. ☉ Будучи слабым, не имея возможности для чего-л.
Хайа кэппитинэн, кимнээх буолан, муустаах буолуохпутуй. Бүгүн бу киһилиин-сүөһүлүүн уулаабакка өрөөтөхпүт. Суорун Омоллоон
Микииппэрэп кинээс киэҥ олугун хайа кэппинэн ситиэмий? М. Доҕордуурап. «Бэйэтигэр дойҕохтоор, — Кыыс Хотун тура эккирээтэ. — Ол эрээри, хайа кэпкинэн киниэхэ этиэххиний?» А. Сыромятникова
♦ Кэбин кэт — кимниин эмэ биир кыһалҕаҕа түбэс, ким эмэ ыар дьылҕатын курдук дьылҕалан. ☉ Разделить с кем-л. (или чью-л.) тяжелую участь
[Даайыс:] Мин сордоох эмиэ эн кэпкин кэтэрим чугаһаан сылдьар, ол эрээри, хайдах да буолтун иһин, хааммын хамнатыам суоҕа. А. Софронов
Ийэм эрэйдээҕи билигин дьэ өйдөөтүм. Мин кини кэбин кэтэ сылдьабын. И. Гоголев
Ыал элбэх оҕолооҕо — дьол. Бары биһиги кэппитин кэппэтиннэр. «ХС». Кэп туон — 1) эргэр. муҥҥун-соргун, кыһалҕаҕын кутуран эт, сулан (ойуун үрдүк айыылартан, иччилэртэн аһыннараары көрдөһөр туома). ☉ Вещать, причитать о своих мучениях, страданиях, нуждах; каяться в чем-л. с целью вызвать сочувствие, жалость, расположение сильных духов (о шаманском ритуале). Ойуун отуутун иннигэр, хара аас тэллэххэ аҥаар атаҕынан илин диэки тобуктаан, дүҥүрүн тайанан туран, кэп туонар. П. Ойуунускай. Кыһыл Ойуун кэп туонар эбэтэр түүлүн кэпсиир ыар ньаҥсык тыллара дорҕооннуун туспалар, оттон кини Кутурҕан Куолуун кэлэр кэскил туһунан ыллыыр үөрүүлээх ырыата адьаһын атын. П. Ойуунускай. Ойуун да кутурар, кэп туонар Иччилээх тойугар киирэрэ Оччоҕо «абааһы ыар тыынын Ол тааска иҥэрдэ» — дииллэрэ. С. Данилов; 2) кэмсинэн саҥар-иҥэр, муҥатый. ☉ Раскаиваться в чем-л.; сетовать, жаловаться на свою судьбу, участь
Өлөөрү сытар киһи тылын, кини кэп туонарын эт сүрэхтээх эрэ, кырдьыга, тулуйуох буолбатах этэ. Н. Якутскай
Ханна эрэ сир уһугар көскө баран эрэр киһилии итиччэ дириҥник кэп туонара сүрүкэтин! Эрчимэн
Дьиктитэ диэн баар — атыттардыы кэп туона сылдьыахтааҕар, хом даҕаны түспэппин. «ХС». Кэп туонуу — 1) эргэр. эрэйдэнэргин, муҥҥунсоргун, кыһалҕаҕын кутуран этии, суланыы (ойуун үрдүк айыылартан, иччилэртэн аһыннараары көрдөһөр туома). ☉ Горестный напев, причитания о собственных страданиях, мучениях; покаяние в чем-л. с целью вызвать сочувствие, сострадание, жалость, расположение сильных духов (о шаманском ритуале)
[Кыһыл ойуун:] (кэп туонуута). Хааннаах далай ытыспынан Хара норуот хараҕын аһан, Көрбөт хараҕын көрдөрөн Көҥүлүн уотун уматыам дуо?! П. Ойуунускай
Муҥур уһугар тиийбит Куосча Ханидуо хабарҕатын муҥунан хаһыытыгар иһиллэр кэп туонууттан ханнык да бэйэлээх кытаанах санаалаах киһи сүрэҕэ хайдыах айылааҕа. С. Курилов (тылб.); 2) кэмсинэн саҥарыы, муҥатыйыы. ☉ Раскаяние в чем-л., сетование на свою судьбу
Нууччалыы романс — таптал үтүөтүн-мөкүтүн, аһыытын-ньулуунун барытын билбит, элбэхтэ албыннаппыт-албыннаабыт киһи кэп туонуута. Софр. Данилов
Кини ити саҥатыгар баар дуо кэп туонуу, Кырыыстаах дьылҕаттан кэмсилгэн? М. Ефимов
Эдэр поэттар бэйэлэрин айымньыларыгар үгүс санаарҕабылы, кэп туонууну, була сатыы-сатыы муунтуйууну киллэрэллэрэ адьас табыллыбат. «ХС»