с. 1. (соучастие, сотрудничество) кыттыы, кыттыпыы; 2. (сочувствие) аһыныы; проявить участие аһын.

возвр. от туой = воспевать (себя); кэп туон = а) уст. заниматься самобичеванием, самоуничижением, самоуничижаться (с целью вызвать сочувствие, жалость, расположение сильных духов); б) прибедняться.

сыһ. Кимтэн эмэ аһыннарыы көрдөөбүттүү. ☉ Словно испытывая чье-л. сочувствие, жалость
Буур табам аһыннарардыы, ааттаһардыы икки уулаах хараҕынан иччитин көрбүтэ. «ХС»

м. 1. (ответ на зов) хардарыы, харда саҥа; 2. перен. (сочувствие чему-л.) санаа, харда санаа; 3. отклики мн. (оценка) сэҥээрии; благоприятные отклики критики на книгу критика кинигэни биһирээн сэҥээриитэ.

I 1) связанный с трудом, усилиями; трудный; напряжённый; эрэйдээх үлэ трудная работа; 2) доставляющий хлопоты, беспокойство, беспокойный; эрэйдээх оҕо а) беспокойный ребёнок; б) трудный ребёнок; 3) причиняющий страдания, мучения, мучительный; эрэйдээх олох жизнь, полная страданий.
II частица модальная, выражает жалость, сочувствие: куобах эрэйдээх туохтан бары куттанар заяц, бедняга, боится всего на свете.

туохт. Ким, туох эмэ туһугар оҥорбут өҥөҕүн аах, ол эрэйгин төлөппөтөххүн эт. ☉ Выставлять, выпячивать свои заслуги, рассчитывая на сочувствие, понимание, вознаграждение
Дьиэ биэрбэтилэр диэн суҥхара иликпин! С. Дадаскинов
Абыланов икки сыллааҕыта күрээн барбыт сиригэр эрэйдээхтик сылдьыбытын суҥхара саҥарда. Эрилик Эристиин
Ууну омурдан баран, Кэбис, түөскүн охсунума! «Герой» буолбута буолан, Сымыйанан суҥхарыма! Баал Хабырыыс

даҕ. Кими эмэ харааһыннарар, долгутар. ☉ Вызывающий в ком-л. сочувствие, приводящий в умиление
Улаханнык таһылыннаҕына Саапка ытыы-ытыы ийэ сүрэҕин бааһырдар курдук, араас уйадытыылаах тыллары саҥарара. Д. Таас
Ньиэмэс улуу хампаһыытара Штраус айбыт ордук уйадытыылаах муусукатын истибит ынах үүтэ эбиллэр үһү эбээт! «Кыым»
Вера Иосифовна кэлэҥҥин эрэйбин-муҥмун чэпчэт диэн бырааска уйадытыылаах суругу суруйбут этэ. А. Чехов (тылб.)

I 1. ошибка, неверность || ошибочный; неверный, неправильный || ошибочно; неверно, неправильно; сыыһа өйдөбүл ошибочный взгляд на что-л.; боппуруоһу сыыһа туруоруу неправильная постановка вопроса; сыыһа иһитиннэрии неверная информация; сыыһа буруйдааһын несправедливое обвинение; сыыһаны көннөрүөххэ исправить ошибку; кини миигин сыыһа өйдөөбүт он понял меня неправильно; 2. мимо; невпопад; сыыһа бырах = бросить мимо; сыыһа саҥар = сказать что-л. невпопад; сыыһа үктээ = прям., перен. оступиться.
II 1) частица модальная, образует сущ. с уменьш. знач.: түннүк сыыһа окошечко; аҕыйах бэрэбинэ сыыһа наада нужно несколько брёвнышек; 2) образует сущ. с уменьш.-ласк. знач. и выражает ласку, жалость, сочувствие: оҕом сыыһа деточка моя; чыычааҕым сыыһа птенчик мой; эрэйдээҕим сыыһа бедняжка моя; сэгэрим сыыһа голубушка моя.

1. аат.
2. Кими, тугу эмэ аһыныы, харыһыйыы. ☉ Сочувствие, сострадание, проявление милосердия, жалость к кому-чему-л.
   Өлбөтөҕө Таптал саамай кэрэтэ — Саҥата суох харысхал сылаас хараҕа. А. Парникова
   Кырдьык, Василий Максимович тыйыс, Кини туруору, ардыгар харысхалы билбэт. В. Ажаев (тылб.)
3. Кутталлаах суолтан көмүскүүр, харыстыыр, туох эмэ. ☉ Защита, опора, заслон
   Олох хардыыта харысхала суох, дьэбир. Софр. Данилов
   Үгэс диэн омук бэйэтин олоҕун отуорун харысхала буолар. Хомус Уйбаан. Халыҥ хаххам, суон дурдам, Харысхал буолбут аҕам, Сүгүрүйүүм, эн ааккар — Сүдү нуучча саллаакка. А. Бродников
4. даҕ. суолт. Кими, тугу эмэ харыстыыр аналлаах. ☉ Бережный, заботливый
   Кини таптала омуннаах итии имэҥтэн хайдах эрэ уоҕа улам уҕарыйан, харысхал сыһыаҥҥа сыыйа сыҕарыйан иһэр курдук. Күрүлгэн
5. сыһ. суолт., буолб. ф-ҕа туттуллар. Аһынары билбэттик, харса суох, аһыммакка. ☉ Беспощадно, безжалостно
   «Бырастыылаһыы» — өстөөҕү утары харысхала суох кыргыһар кытаанах санааламмыт киһи кэриэс-хомуруос тыла. Софр. Данилов. Биирдэ Чолбон өлбүт суору тутан туран санаабыта: «Суору харысхала суох кыдыйар сөп үһү дуо?» И. Федосеев
   Гостиницаҕа ип-итии этэ, таһырдьа күн харысхала суох сырайара. «ХС»

I
1. даҕ. Сору-муҥу аҕалар, олус эрэйдээх. ☉ Причиняющий мучения, приносящий страдания, мучительный
Муҥнаах үлэ.  Муҥнаах оҕо төрөөн муҥнаан эрэҕин ээ, тугу этиэм баарай. Н. Неустроев
Ыалдьыы буолбатах, кырдьыы миигин ордук кыайда быһыылаах. Уонна бу бэйэтэ да муҥнаах атах. Амма Аччыгыйа
2. аат суолт. Эрэйи-муҥу көрө сылдьааччы, эрэйгэ түбэспит киһи. ☉ Человек, заслу живающий жалости, сострадания, мученик, страдалец
Микиитэ балыйтар даҕына эбэтэр кырдьыгын итэҕэттэрбэтэҕинэ кыайан саҥарбат муҥнаах. Ам ма Аччыгыйа. Уонна курус харахпынан Умнаһыттары көрөбүн, Ол муҥнаахтары аһына Саха буолбуппуттан үөрэбин. С. Данилов. Муҥнаах булугас, эрэйдээх этигэс диэччилэр дии, баҕар биһиги да ҕаны кэлиэхтээх киһибитин хайдах кө рөрү-истэри сүбэлэһэн көрүөхпүт. Ту марча
II
аат эб. Саҥарааччы аһынар иэйиитин көрдөрөр. ☉ Выражает жалость, сочувствие говорящего
Оҕо муҥнаах хайдах гыннаҕына үчүгэйин бэйэтэ да билбэтэ буолуо. Софр. Данилов
Сүрэҕим муҥнаах сэрэйбитэ! П. Тобуруокап
△ Хомойуу-аһыйыы дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок сожаления. Ким эрэ кө түттэ Мөһөөҕүм муҥнааҕы? П. Т обуруокап
△ Этиллэр санаа саҥарааччыга сыһыаннаах буоллаҕына, үҥсэргээһин, кэмиринии дэгэттэнэр. ☉ Если высказывание относится к говорящему, то имеет от тенок жалобы, сетования
Өлгөм үүнүүт тэн өлүүлэммэтэх, Соболоҥ бөҕөт төн солуйбут Уһун муҥнаах Мин баарбын. С. Зверев