I
тас I диэнтэн бэй
туһ. Мас таһыналлара дьэ кэлбит үһү. Н. Ефремов
Оччолорго сыарҕаны сатаан оҥостубат этибит, уучаҕынан сылдьарбыт, таһынарбыт. Н. Абыйчанин
II
1.
таһый I диэнтэн бэй. туһ. Тоҕус туруйа баһа Тоһута сытыйда диэн, Өттүгүн таһынан Өрүтэ мөҕө олордо. П. Ойуунускай
Оҕонньор соһуйан-өмүрэн өттүгүн таһына түстэ. «ХС»
Кыһын суунар минньигэһин — Баанньыкка паарданаллар, Бэйэ бааммыт миинньигинэн Дьон дэлби таһыналлар. А. Твардовскай (тылб.)
2. Сөбүлүүргүн, биһирииргин биллэрэн ытыскын ытыскар охсуолаа. ☉ Хлопать в ладоши в знак одобрения, аплодировать
Оҕолор ытыстарын таһына-таһына бары эккирээмэхтээтилэр. И. Гоголев
«Ураа!», «Уруй!» хаһыытаатылар, Ыга киирэн тула мустан Ытыстарын таһыннылар. С. Васильев
Соҕотох илиигинэн Ытыскын таһыммаккын, Бэйэҕин арбаан эн Ырааҕы барбаккын. «ХС»
♦ Ытыс таһынар <ыас> хараҥа — туох да көстүбэт хараҥата, ыас хараҥа. ☉ соотв. кромешная тьма, хоть глаз выколи
Ытыс таһынар хараҥаҕа айан суолун устун бардар баран иһэбин. Амма Аччыгыйа
Түүн үөһэ буолара чугаһаата, халлааны ыаһырбыт хара былыт бүрүйдэ, ытыс таһынар ыас хараҥа буолла. И. Никифоров
Им-дьим Ытыс таһынар хараҥа. А. Фёдоров

I
туохт. Тугу эмэ биир сиртэн атын сиргэ илт, тириэрт. ☉ Перемещать, доставлять что-л. куда-л. Сааланан уонна сохсобуттан куобахтаан хаһааммытым ордугун дьоммор таһабын. Эрилик Эристиин
Куораттан кинилэргэ суругу-бичиги, ол-бу сээкэйи таһар. И. Федосеев
Кэргэнэ Настаа ас таһан аһатта. М. Доҕордуурап
Холкуос икки бырысыаптаах массыыната сыгынахтары таһаллар. А. Фёдоров
♦ Хоро тас сөбүлээб. — элбэхтик, өлгөмнүк, хаста да төхтүрүйэн уор, уоран бараа. ☉ Воровать, тащить в большом количестве
«Онон судаарыстыба малын-баайын хоро таста диэри гынаҕын дуо?» — дириэктэр сымарынар. И. Бочкарёв
[Лебедева:] Кинилэргэ биир куомуннаах, хантан баҕарар хоро таһар күтүөт наада. Эн оннук күтүөт буолбатаххын. В. Протодьяконов
«Эһиги, атыыһыттар, …… аскытын-үөлгүтүн үс бүк сыанаҕа туруоран судаарыстыба хаассатыгар киириэхтээх көмүһү хоро таһаары, буорга көмөөрү», — диэн кыларыйан турар кырдьыгы эттэ. И. Никифоров
ср. др.-тюрк., тюрк. таш, ташу ‘носить, таскать, возить’
II
1. аат.
1. Туох эмэ көстөр, үрүт өттө (ис өттө буолбатах). ☉ Внешняя, обращённая наружу сторона, внешний вид, лицевая часть чего-л.
Таһа сыгынньах, иһэ түүлээх (тааб.: чаҥкычах). Сүүнэ улахан кур от таһа хара хоруо буолан, буруолуу олорорун дьон мустаннар тас хоруотун сууллардахтарына, [уот] дьэ күүһүрэн, кытыастан тахсар үһү. МНН
Илдьирийэн хаалбыт сиидэс тастаах куобах суорҕаны бүрүнэн биир оҕо киһи утуйа сытар. Р. Кулаковскай
Таһа — киһи хараҕа ымсыырар кырааска, иһэ — киһи доруобуйатыгар туһалаах мэлигир, буортулаах консервант элбэх. «Кыым»
2. Туох эмэ (хол., кинигэ) хаҕа. ☉ Обложка, переплёт (книги)
Петя «саҥа олоҕу айабыт» диэн улахан баҕайы, үгүс ойуулаах, кыһыл тастаах кинигэни булан, оҕолорго көрдөрө аҕалбыт. Суорун Омоллоон
Хара килэйээҥки тастаах тэтэрээти эмээхсин хараҕар сыһыары тутан көрүөлээтэ. Амма Аччыгыйа
Оҕо үтүлүгүн, бэргэһэтин устаат, соннуун, суумкалыын туран, аҕалбыт кинигэтин халыҥ таһын арыйбыта. Н. Заболоцкай
3. Сүөһү, булт этин тас сыата. ☉ Наружный, подкожный жир (убоины)
Илии тастаах икки улахан бууту арааран ылан, эр-биир ыараҥнатан көрдө. Тумарча
Эмис кыыл түбэспитэ, таһа тутум кэриҥэ баара. В. Яковлев. Эриэхэҕэ уойбут эһэ кырата икки-үс илии, улахана нохоотунан (кутуругун төрдүнэн) биир тутум, суор холото халыҥнаах тас сыаланар. А. Пахомов
2. даҕ.
1. Туох эмэ көстөр өттүгэр баар. ☉ Внешний, наружный, обращённый наружу
Дьадаҥы, тулаайах эбэтэр туох эмэ тас бодоҥноох оҕо олус өһүргэс, хоргус да буолар. Амма Аччыгыйа. Сайабылыанньатын ылан көрдө уонна тас сиэбигэр угунна. М. Доҕордуурап
[Ыт] тас кылаан түүтэ кытаанах уонна туруору буолар. АФС БЫ
2. Туох эмэ бүтэһик чэрчитэ, кытыыта буолар эбэтэр онно баар. ☉ Являющийся краем или находящийся, расположенный по краю чего-л., на крайней, внешней стороне чего-л.
Тас пуоска Гоша Егоров анаммыта. Н. Якутскай
Танялаах утуйа сыттахтарына бөөлүүн тас ааны күүскэ тоҥсуйбуттара. Л. Попов
Мүрү эбэ хотуну тас иитинэн эргийэ барбыппыт. Р. Кулаковскай
3. Омук дойдуларын кытта сибээстэһиилэргэ сыһыаннаах эбэтэр омук дойдуларын киэнэ. ☉ Относящийся к сношениям с другими государствами, внешний (напр., о политике)
Билигин кэмбинээт бородууксуйатын отут бырыһыана тас эргиэҥҥэ барар. И. Федосеев
Бырабыыталыстыба ис, тас бэлиитикэтин тута суолталаах боппуруостарынан ордук интэриэһиргиир буоллулар. «Ленин с.». Тыйаатыр кэлэктиибин чилиэннэрин барыларын хабан политүөрэҕи тэрийэллэрэ — дойду ис уонна тас балаһыанньатын …… билиһиннэрэллэрэ. АҮ
4. Сүрүн буолбатах, ойоҕос, салаа буолар (хол., өрүс салаата). ☉ Боковой, побочный, не основной (напр., приток реки)
Тас үөс уута киһи тобугун ааһар буолбут быһыылаах. Н. Заболоцкай
Киин, улахан үөс улам чычааһаан иһэр. Ол оннугар уонунан ааҕыллар тас өрүстэр үөскээтилэр. Багдарыын Сүлбэ
Өрүс тас салаата, тоҥолохтоон тахсан суолга чугаһаан баран, талах уонна хахыйах кылдьыыланан, илин диэки иэҕиллэн түһэ турда. «ХС»
3. сыһ. суолт. Ис өттүттэн буолбатах, атын өттүттэн, атын, туора сиртэн (таһ. түһүк ф-гар). ☉ Извне, со стороны, снаружи (в ф. исх. п.)
Тастан киһи киирбит тыаһа иһилиннэ. Амма Аччыгыйа
Тастан көмө күүтэр сир суох. Н. Габышев
Тастан киирэр Талыыр күүскэ — Фашист баанда бииһигэр Хабараан харда бэлэм! А. Абаҕыыныскай
△ кэпс. Кэтэхтэн (үөрэн). ☉ Заочно (учиться)
Кини Петербурга художествалар Академияларын үрдүкү художественнай училищетыгар тастан үөрэммит. «ХС»
Бэйэтэ тастан үөрэнэн түөрт кылаастаах куорат училищетын бүтэрбитэ. «ХС»
♦ Сиэри таһынан (сиэрэ суөх, сиэргэ баппат) көр сиэр I
Бэҕэһээ ытан бараннар, «халлаан булчуттара» [сааны] соппотохтор. Ити кини, булчут киһи санаатыгар ханнык да чанчарык, ханнык да халы-мааргы быһыыга тэҥнэспэт, сиэри таһынан куһаҕан кэмэлдьи этэ. Т. Сметанин
Мин ол урууга сылдьыбытым, Биэс күн кэнники ыалдьыбытым. Сиэри таһынан аһааммын, Сиэппэр, ханныбар хааланным. Дьуон Дьаҥылы
Тас иэнинэн (уорҕатынан) барда — тас (таас) иэнинэн барда <тиэрэ таһылла түстэ> диэн курдук (көр иэн I). Сахаар хойомуннаммыт эһэни ытта да, эһэтэ тас уорҕатынан барда. Д. Таас
Тустан хачыгыраһан иһэн биирдэрэ утарылаһааччытын атаҕыттан ылан өрө көтөҕөн силигирэтэн таһааран тас иэнинэн бырахта. НЕ ТАО. Таһыгар таһаарбат (быктар- бат) — иһигэр тутар, көрдөрбөт-биллэрбэт, кэпсээбэт. ☉ Держать в себе, не проявлять (свои чувства, эмоции), не раскрываться
Иһиттэн өрө киэптиир үөрүүтүн таһыгар таһаарбат гына дьиппинийэ соҕус тутунна. Н. Лугинов
Биһиги киниэхэ истиҥник махтана санаабыппыт да, таска таһаарбатахпыт, бүтэйдии үөрэ истибиппит. С. Дадаскинов
Пирожков мин сэмэлээбиппиттэн өһүргэннэ быһыылаах… Ол эрээри онтукатын таһыгар таһаарбата. «ХС»
Тириитин таһынан көр тирии. Кини ити этиини барытын тириитин таһынан аһарда. А. Сыромятникова
Аҕыйах сыллааҕыга диэри «оҕонньор» диэтэхтэринэ тириитин таһынан истэрэ, «дьик» гынарга дылыта. «ХС»
◊ Илиитин таһынан көр илии
Онно аараттан куйуурун ийэтигэр эһэ кэлэн хатаннаҕына, илиитин таһынан тиэрэ ол курдук хаһыйан кэбиспитэ онно өлөр. Саха фольк. «Сергеев сийиэһинэн быыбардамматах киһи, онон кинини, бөх чабычаҕын курдук, илии таһынан илгиэхпит», — Семёнов төбөтүн хамсатан кэҕилдьийдэ. М. Доҕордуурап
Тас биэрэр — тэс биэрэр диэн курдук (көр тэс II). «Сыллыый, хайдах, кимниин кэллиҥ? Оҕом тоҥноҕо. Кэл итин!» Уола тас биэрэр аҕатыгар. «ХС»
Киирэн, таҥараҕа үҥэн тоҥхоҥностулар, ураһа иһинээҕилэри кытта тас биэрэн дорооболостулар. П. Ламутскай (тылб.). Тас көрүҥ — киһи көстөр дьүһүннүүн, быһыылыын-таһаалыын, таҥастыын-саптыын уопсай көстүүтэ. ☉ Внешний вид
Бу ырыаны санаатахпына, мин кинини айбыт ол саха кыыһын тас көрүҥүн, мөссүөнүн харахпар аҕала сатааччыбын. Суорун Омоллоон
Кэтит сарыннаах, курбайбыт уһун синньигэс уҥуохтаах, хойуу арбаҕар баттахтаах, хара бараан — тас көрүҥүнэн киһи хараҕа халтарыйар киһитэ — Платон Алексеевич иннигэр чиккэллэн турбута. Н. Заболоцкай
Ньукулаас билигин да, бэйэтэ бэйэтигэр сөрү-сөп эттээхсииннээх, көннөрү сырыттаҕына накылдьыйан хаамар, тас көрүҥүттэн көрдөххө, саас эрэ ортолоох курдук киһи. С. Никифоров. Тас таҥас — ис таҥас үрдүнэн кэтиллэр таҥас. ☉ Верхняя одежда
Тас таҥаһын устан баран, эҥкилэ суох өтүүктээх үрүҥ халаатын кэтэн иһирдьэ ааста. Н. Лугинов
Отчуттар …… тас таҥастарын устуталаан, аҥаардас ырбаахынан эрэ кылбаҥнастылар. А. Бэрияк
Өлөксөй оҕонньор …… тас таҥаһын эмээхсинигэр көмөлөһүннэрэн уһулан, олоппоско сыыһа-халты быраҕаттаан баран, оронун диэки салҕаластаата. П. Аввакумов
ср. др.-тюрк., тюрк. таш ‘внешняя сторона’

биирдэм тыас туохт. Кылгастык, кураанахтык иһиллэр тыаһы таһаар (туох эмэ тостуутуттан, алдьаныытыттан, хайа барыытыттан, о. д. а.). ☉ Издать резкий сухой звук, треск, хруст (о ломающихся, разрываемых и т. п. предметах)
Арай өр буолабуола дабархайдаах хардаҕас тас гынар. А. Софронов
Тыаҕа мутуктар, булгурута тоҥор тыастара, эрчимнээх айа элбэрээгин тыаһыныы, тас гына түһэллэр. Эрилик Эристиин
Петруся сүүһүн ытыһын тилэҕинэн тас гына оҕуста. М. Доҕордуурап
казах., монг., эвенк. тас

тыаһы үт. туохт. Туох эмэ улаханнык тыһырҕаан, утум-ситим тостор, быһа барар тыаһын таһаар. ☉ Подражать громкому треску, потрескиванию, шуму (напр., от ломающихся сухих сучьев)
Илийбит мас сыыгынаан-сааҕынаан, балай да тыс-тас тыаһаан баран, сыыйа тигинэччи умайбыта. П. Аввакумов
Таба сэгээнин тыаһа хараҥаҕа «тыс-тас, тыс-тас» гынан сүтэн хаалла. Т. Сметанин
Ойуурга мас тостон тыс-тас гынара, мас хайа хаппытын тыал куһуурдара эрэ иһиллэр. Н. Түгүнүүрэп

тас гын = однокр. подр. выстрелу, резкому щёлкающему звуку; тыаҕа мас тыаһа тас гынна в лесу раздался треск ломающегося дерева.
1. 1) внешний; наружный || внешность; наружность || внешне, снаружи, извне; тас көрүҥ внешний вид; тас өттө наружная сторона; тас өттүттэн с внешней стороны; тас ыал сосед; кинигэ таһа переплёт книги; тас таҥас верхняя одежда; дьиэ таһа двор; таһым дьалкыйан , иһим иирэн олорор погов. снаружи у меня всё взволновалось, внутри у меня всё взбушевалось (т. е. я очень расстроен); 2) внешний; тас политика внешняя политика; тас дьыала министерствота министерство иностранных дел; 3) наружный, подкожный жир (у скота); илии тас жир в один палец; икки илии тас жир в два пальца (как мера упитанности скота); 2. в роли служебного имени: таһыгар около, возле; у; мин таспар около меня; күрүө таһыгар у изгороди; дьиэ таһыгар возле дома; таһыттан из-за; куорат таһыттан из-за города; таһынан а) мимо, рядом, возле, у, около; ыалбыт таһынан мимо соседей; б) сверх, помимо; былаан таһынан сверх плана; сокуон таһынан вне закона # ити тас өттүнэн или ити таһынан сверх того, кроме того; тастан киирбит таас уллуҥах фольк. чужой, чуждый (букв. вошедшая извне каменная стопа); тириим таһынан киирэр мне очень не нравятся (его слова и поведение).

внешний долг

носить; возить; уута тас = носить воду; массыынанан тас = перевозить что-л. на машине.

I возвр. от тас=; кыһын оттор мастарын таһыммыттар они навозили себе дров на зиму.
II 1) возвр. от таһый= I; өттүгүн таһынна он ударил себя по бёдрам (от удивления); 2) рукоплескать; аплодировать # ытыс таһынар ыас хараҥа соотв. (темно) хоть глаз выколи.

n. exterior, outside; тастыҥ a. outer; тастыҥ убай n. cousin

v. to clap, applaud