нареч. вниз; внизу; аллара түс = спускаться вниз; аллара тур = стоять внизу; аллараттан снизу; алларанан понизу; низом.

нареч. попеременно, по очереди; один за другим; олбу-солбу түс = спускаться откуда-л. по очереди.

1) засучивать кому-л. (рукава, брюки); 2) спускаться гармошкой; этэрбэһэ ньыппарыйан түспүт торбаса у него спустились гармошкой.

1) возвр. от ыыт = опускаться, спускаться; ыытынан кэбис = спуститься, опуститься (напр. с горы на лыжах); 2) разг. нестись, пускаться бегом.

туохт., кэпс. Үөрүнэн кэлэн ууга түс (кустары этэргэ). ☉ Спускаться, садиться на воду большими стаями, кучей (об утках)
Бэҕэһээ, бүгүн кус хойуутук ааста, үөһүрүйдүлэр даҕаны. «Чолбон»

1) свешиваться, спускаться; сиринэн намылыиар солко ырбаахы шёлковое платье до пят; 2) медленно двигаться; лениво выступать; аттаахтар аллара намылыйан түстүлэр всадники медленно спустились с пригорка; 3) перен. плыть (о звуках, запахе); өрүс кытылынан ырыа намылыиар над рекой медленно плывёт песня.

1) ходить, идти пешком; быть пешим; мин сатыылаатым я пошёл пешком; 2) нисходить, спускаться (на землю); айыы аймаҕа сатыылаата фольк. низошли добрые духи; 3) терять способность летать (о птицах); улахан ардахтан кус сатыылыыр из-за сильного дождя (некоторые) утки теряют способность летать.

ыытынан кэбис — 1) ыһыктынан кэбис диэн курдук (көр ыһыктын)
Вера Дмитриевна ыытынан кэбиспэккэ, бэйэтин ыраастык, чэбэрдик туттан сылдьарын сөбүлүүр. Далан
Егор Килович былдьаһыктаах кэмҥэ эрчимэ оргуйан кэлэр, онтон эмиэ онуоха-маныаха диэри ыытынан кэбиһэр. Н. Лугинов
Ыстаарсай мэхээньикпит ирдэбил мөлтөөбүтүнэн туһанан, кэнникинэн олох ыытынан кэбистэ. П. Степанов; 2) үөһэттэн ыстанан түс (хол., ууга); аллара диэки сырылаа (хол., сыыртан). ☉ Прыгать (напр., в воду); спускаться (напр., с горки)
Уолаттар икки илиилэрин өрө уунан, турбутунан чүөмпэҕэ ыытынан кэбиһэллэрэ. В. Иванов
Дүлүҥ [киһи аата] эмиэ ыытынан кэбиспит да, киһитин сыыр ортотугар тиийэн, ситэн ааспыт. Саха фольк. Эһэ оҕото төбөтүн оройунан хойуостанан ылаат, эмпэрэттэн аллара диэки имигэстик ыытынан кэбиспитэ. «Чолбон»

туохт.
1. Көлөттөн, тырааныспартан түһэн атаххынан бар, хаамп. ☉ Слезая с лошади, транспорта, идти пешком
Дьэ, баабыскаа, Харыйалаахтан иһэн массыынабыт алдьанан, сатыылаан тоҥуу бөҕөнү тоҥон иһэбит. «ХС»
[Аттар] сэниэлэрэ эстэн үгүстүк турунан кэбиһэллэрэ. Оччоҕо дьоннор сыарҕаларыттан түһэн, аттарын үүннэриттэн ылан сатыылыыллара. А. Кривошапкин (тылб.)
2. Кыайан көппөт буол (кыната тостубут көтөрү этиллэр). ☉ Терять возможность летать (сломав крыло, крылья)
Сааһыттартан сатыылаан соҕотоҕун хаалбыт чөркөйү тутан, дьонум күө-дьаа буолбуттара. Далан
Сатыылаабыт анды күөл ортотугар буруйан киирдэ. Н. Заболоцкай
3. Көтө сылдьан аллара халаатаа, намтаа. ☉ Снижаться в полёте, спускаться, опускаться низко
Ураанай кус, көлүччэ диэки эргийэ көтөн, таҥнары сатыылаан ааһар. Суорун Омоллоон
Үөһэ көрбүтүм — үрэх силээнин таҥнаран, сүүрбэччэ үөрдээх моонньоҕоттор аллара диэки сатыылаан эрэллэр эбит. И. Сосин
Хотуттан кыра тыаллаах буолан, буруо таҥнары сатыылаата. А. Фёдоров
Өстөөх саҥаттан саҥа сөмөлүөттэрэ, таҥнары сатыылааннар, өлөрүүлээх-алдьатыылаах ындыыларын биһиги сэриилэрбит үрдүлэригэр саккыратан, байыастарбыт ыраас хааннарын тоҕоллор. ССС
4. үрд. Ханна эмэ кэлэн тохтоо, түһүүлээ, саба көт; түс, буол (үксүгэр айылҕа көстүүлэрин туһунан). ☉ Спускаться на землю, нисходить, разразиться (большей частью о явлениях природы)
Үс сүүс сылы мэлдьи Үктэбиллээх үйэ үлтүрүйдэ, Саас тухары сатыылаабыт Самнарыылаах дьаһал сарбылынна. А. Софронов
Аҕыс уон айыыһыт сатыылаан ааһар Аан дайдытыгар арҕаҕырбыт курдук санаабытым. Суорун Омоллоон
Аптаах мастар хоҥкуллан, Аар холорук сатыылыыр. Күннүк Уурастыырап
Эһиилгитигэр сут-кураан ордук суостаахтык сатыылаабыта. В. Протодьяконов

туохт.
1. Атахтаргын тобуктарынан күүскэ бокутан (буутуҥ сотоҕун таарыйыар диэри), аллара диэки түһэн олор. ☉ Сидеть на корточках
Оҕонньор чохчойон олорон ыт оҕолорун биирдии-биирдии ылыталаан, имэрийэимэрийэ, ымманыйда. Амма Аччыгыйа
[Кыысчаан] чохчойон олорон, чэчигирэччи күлэр уонна ытыһынан ууну сомсон күн диэки ыһан күдээритэр. Н. Лугинов
Ааныска чохчойон олорон, сибэкки быыһыгар үтүрүһэ үүммүт сыыс оту үргэтэлээтэ. Күрүлгэн
2. харыс т. Тахсан киир, хойуулаа (үксүгэр оҕону этэргэ). ☉ Испражняться (обычно о ребёнке)
Биир киһи талахтар кэннилэригэр чохчойон олорор. Н. Якутскай
Уон икки хонук тухары Хойуум кэллэ диэн [Күн Толомон Ньургустай] Чохчойбута көстүбэтэ. ТТИГ КХКК. Ыарыы үөһүрдэр уонна хотуолатар буоллаҕына оҕо …… сууккаҕа хас төгүл хойуунан чохчойбутун …… суруйан иһиллиэхтээх. ИБГ ДЬОЫа
♦ Чохчойон баран, кэннин хайыһан көрөр киһи — кэччэгэй, күтүр киһи. ☉ Скупец, скряга (букв. испражнившись, оглядывается — не воспользовалась ли собака). Ыалбыт, чохчойон баран, кэннин хайыһан көрөр киһи
ср. др.-тюрк., тюрк. чөк ‘спускаться’, кирг. токчой ‘плотно сжаться в комочек’, кум. чекмек ‘приседать, садиться на корточки’