Якутские буквы:

Якутский → Якутский

суодал

даҕ.
1. Үрдүк, модьу-таҕа көрүҥнээх. Высокий, могучий
Суодал тиит күлүгэ Суолу туора түспүт. М. Ефимов. [Куралай Кустук] Мин өркөн өйүм күүһэ туох баар боһойдуур сор-муҥ суодал баҕаналарын тоҕута сиэлийэн суулларан, дьол-көҥүл сырдыгын уматыа дуо?! — дии санаат …… айаҥҥа турунна. Д. Апросимов
Суодал тииттэр Үрдүлэригэр Суор хаһыытыыр. Айталын
2. көсп. Амырыын, дьулаан. Страшный, грозный
Киһим суодал көрүҥүттэн маннык массыынаҕа айанныы үөрэммэтэх ньүкэн урааҥхай маҥнай улаханнык толло санаатым. С. Руфов
Өлүүнү кыайан, Түмүктэн, бу айан Суодал Суола. И. Федосеев
Онтон бииргэ үөскээбит доҕотторбут кыргыһыы толоонугар охтууларын туһунан суодал сурахтары истэн барбыппыт. «Кыым»

суос-суодал

аат.
1. Киһиэхэ суоһуур улахан куттал, алдьархай. Большая опасность, беда, грозящая человеку
Сэрии суоһа-суодала күн-түүн улаатар. И. Никифоров
Тымныы кутталын, айдаанын оннугар аны тутааччылары сааскы халаан уутун суоһа-суодала ыган киирэн барбыта. В. Яковлев
Сэрии буораҕын сытын, кини суоһунсуодалын кинигэни ааҕан, киинэни көрөн …… билэр саҥа көлүөнэ ыччат үүннэ. «Кыым»
2. Киһи кутун-сүрүн баттыыр уор, кырык. Жестокость, свирепость
Оҕонньор тугу даҕаны булан хардарбата. Эчи дьүһүнэ-бодото, суоһа-суодала да сүрдээх. Болот Боотур
Бу кыыс аҕата Дохсун кинээс соччо улахан да баай буолбатар, суоһа-суодала бэрт буолан киһи куттанар, дьулайар киһитэ этэ. Эрилик Эристиин
«Эһиги дьоннор суоскут-суодалгыт бэрт, Атын сирдэ ыйан абыраа, Онно аспын бэлэмнэтэн көр!» — диэн, Улуу-дьаалы көрдөһө турда. ТТИГ КХКК


Еще переводы:

суһут

суһут (Якутский → Якутский)

суһуй диэнтэн дьаһ
туһ. Суодал хара түүнү суһутарга Эн уоттаах сулус буолбутуҥ. Эллэй

багдалын

багдалын (Якутский → Якутский)

багдай диэнтэн бэй
туһ. Маппый оҕонньор урукку хамначчытын күрдьүөттээн, сүүһүн аннынан өҥүргэс курдук көрөн, суоһун-суодалын киллэринэн, өрө багдаллан турбут. Софр. Данилов
Иннигэр эргэ курусаала аар-баҕах балаҕаннарынан быһаҕастарыгар диэри сиргэ батары багдаллан турар эбит ээ! Н. Лугинов
Очуос анныгар өттүк баттанан Магдьали багдаллан турбута. «ХС»

сиилинэй

сиилинэй (Якутский → Якутский)

даҕ., фольк. Олус күүстээх (күүһүрдэн этэргэ тут-лар). Очень сильный (употр. для большей яркости, выразительности)
Сэбиэскэй дойду киэнэ Сиилинэй бухатыырдара Сидьиҥ өстөөҕү кытта Сэймэктэһэн барбыттара. Саха нар. ыр. III
Сиир симиэт бииһин Сиилинэй бэрдэ …… Соҕотох атахтаах Суодал Хара ат сылгыны …… Туора кыпчыйан кэбиспит. Күннүк Уурастыырап
Сир уйбат Сиилинэй бухатыырын, Дьиибэбинэн чиэрэстээн, Атын Арассыыйа Ааттаах бухатыырын Албаспынан баһыйан Аҕалан — таһааран иһэбин. ТТИГ КХКК

тыатааҕы

тыатааҕы (Якутский → Якутский)

харыс т. Эһэ. Медведь
Утаакы буолбата, саа тыаһаата да, тыатааҕы алаһатын аанын бүөлүү оҕутта. Далан
[Кириһээн] өйдөөн көрбүтэ: иннигэр уонча саһаан сиргэ тыатааҕы оҕонньор, икки баппаҕайынан сыгынах силиргэҕиттэн тайанан турар эбит. Д. Таас
Эһэ суоһа-суодала бэрт буолан, былыр итэҕэл баарын саҕана дьон …… эһэ диэбэккэ эрэ, «амакаан», «улахан аһыылаах», «баппаҕайдаах», «оҕонньор», «тыатааҕы» эҥин диэн ааттыыллара. ПАК ЭТ

боһойдоо

боһойдоо (Якутский → Якутский)

туохт., үрд. Туохха эмэ буом-харгыс буол; буомнаа, мэһэйдээ. Быть преградой, стоять поперек дороги кому-чему-л.
Араас бөдөҥ техниканы уунан чэпчэкитик аҕалары кини [Улахан Хаана харгы] туора түһэн боһойдуур.Суорун Омоллоон. Мин өркөн өйүм күүһэ, туох баар боһойдуур сормуҥ суодал баҕаналарын тоҕута сиэлийэн суулларан, дьол-көҥүл сырдыгын уматыа дуо?! Д. Апросимов
[Муустаах муора] Бу балары Булбакка туран, Бу курдук хомотон Боһойдообутун туһугар, Богдо үрүйэ, Буруйга тур! Өксөкүлээх Өлөксөй

бытырыыс

бытырыыс (Якутский → Якутский)

аат. Ханнык эмэ таҥас (хол., ойуун кыырар таҥаһын, былаат о. д. а.) кытыыларыгар кэккэлэччи тигиллибит намылыйа сылдьар быалар. Бахрома, кисти одежды
Айыы Умсуур удаҕан Дүҥүрүн туппутунан Быакайа эккирээн, Бытырыыһа дьиримнээн, Тигинээн-таҥынаан Тиийэн кэллэ. П. Ойуунускай
Сабырыкы ойуун баттаҕа ыһыллан, сирэйэ бүтүннүү бар түү буолан, кыырар таҥаһын бытырыыһа сабырыйан, суос-суодал, дьүһүн-бодо! Күннүк Уурастыырап
[Өлөөнө] былаатын бытырыыһа иилистэн хаалбытын көннөрөн тобугар ууран имигэс тарбахтарынан сыыйыта тарпахтаата. «ХС»

кырык

кырык (Якутский → Якутский)

I
аат. Сүөһү, кыыл эбэтэр киһи бэйэтиттэн атыҥҥа суоһа-суодала. Злость, жестокость, свирепость
Өстөөх кыыл биллин, ньургун дьоруойдар, Кырдьыкпыт иһин кырыкпыт бэрдин! Эллэй
Ыгым сордоохпун. Кыайардыы төрөппүт оҕобор кырыгым киирэр. Сэмээр Баһылай
Ыраахтааҕы ыар кырыгын Ыама-дьаама туолла. «ХС»
Сүлүөммүн кэттим, үҥүүбүн ылан туттум мин ыга, Сүрэҕим, хапса охсоору, сүрдээх этэ кырыга. Ш. Руставели (тылб.)
ср. др.-тюрк. хырук ‘погромщик, разрушитель’
II
көр кырлык. Күһүн. Оттон-мастан сэбирдэх Күрүлүү тохтор. Оо, элбэх! Ити кэмҥэ биир кэрэ кыталык Иннибэр ыллыыр: «Кырык!», «Кырык!» С. Дадаскинов

күлүмүрдээ

күлүмүрдээ (Якутский → Якутский)

туохт. Сып-сырдык уотунан умайан күлүмнээ. Блистать, сверкать, вспыхивать ярким светом
Уот умайаат, күөдьүйэн күллэ-салла, күлүмүрдээтэ. Суоһа-суодала сүрдэннэ. Суорун Омоллоон
Чаҕылҕан быһыта курбуулаан күлүмүрдээтэ, ол кэнниттэн сүллэр этиҥ халлаан уорҕатын устун лүһүгүрээтэ. В. Протодьяконов
Ламма дьиримниир долгунугар күн кыһыл көмүс кыырпаҕын кутар. Бары-барыта күлэрүөрэр, күлүмүрдүүр. М. Доҕордуурап
Чаҕылый, толбоннура оонньоо. Блистать, сверкать, искриться, переливаться ярким светом
Күн хайаан да күлүмүрдүөҕэ, хараҥа былыт уостуоҕа. Амма Аччыгыйа
Муоста лаахтаах кыраасканан күлүмүрдүүр. П. Аввакумов
Чоҥкуйа кырыарбыт куорат сэдэх мастара көмүс аалыытынан күлүмүрдүүллэр. И. Федосеев

ыйдаҥатааҕы

ыйдаҥатааҕы (Якутский → Якутский)

ыйдаҥатааҕы тэргэн тиит (харыйа) күлүгүн саҕа (курдук) фольк. — олус улахан, киһи саллыах улаатан, уһаан көстөр. Огромный, гигантский (букв. словно тень от исполинского дерева при лунном свете)
Ыйдаҥатааҕы тэргэн тиит күлүгүн саҕа эриэн үөн бөҕөлөр …… кинини тоһуйан үөлэс айахтарын көҥкөтөн, дириҥ куолайдара хараара чөҥөрүспүттэр. Д. Апросимов
— Оттон эн хайалара этиҥ? — Мин киһи буолбатахпын, абааһыбын, — диэтэ ыйдаҥатааҕы тиит күлүгүн курдук хара суодал киһи. Далан
Ыйдаҥатааҕы харыйа күлүгүн саҕа бэриҥнэспит тимир кураах дьоннор үөгүлэспитинэн өһөх буруо быыһынан үөһэ көтөн эрэргэ дылылара. Д. Апросимов
Миитэрэй көрө түспүтэ, ыйдаҥатааҕы тиит күлүгүн курдук киһи кэлэн, кинини үөһэттэн таҥнары өҥөйөн суодаллан турар эбит. «ХС»

дархан

дархан (Якутский → Якутский)

даҕ., эргэр.
1. Өс киирбэҕэ суох олус дьоһуннаах, нүһэр. Очень солидный, серьезный
Кини [Тыгын] улахан уолуттан улаҕалаах дириҥ өйдөөх түспэ дархан киһи тахсыа суоҕун кини билбитэ ыраатта. «Чолбон»
[Турок] улахан баай, тойон-хаан киэптээх, аҥныбыт дархан киһи. «ХС». Тэҥн. дьоһун, нүһэр
2. Дархамсык, дьоһумсуйа туттар. Высокомерный, напускающий на себя важность, надменный
Уус ойоҕо дархан, ойуун ойоҕо дьохтоох (өс хоһ.). Ол улуу Эбэ иччитэ дархан хотун быһыылааҕа. Биирдэ эмэтэ уу сэбин алгыы киирдэххэ, эчикийэ иҥиэттэн, «эй-ээх» диэн биэрбэтэ сүрдээх буолара. Болот Боотур
[Сыгаан] Дархан кырасаабыссаҕа Аалай былаат бэлэхтиир. И. Гоголев
3. поэт. Аарыма улахан, баараҕай (көстүүтүнэн, кээмэйинэн). Великий, громадный, огромный (по размерам, величине)
Дьиктикэҕин, дархан Ленам! Сиртэн дуу, халлаантан дуу, Төрдүҥ хантан саҕаланар? И. Гоголев
Биһиги дархан, суодал суорба таастар тэллэхтэригэр балааккабытын туруорбуппут. И. Гоголев
Халыма дархан хайалара Кини [тыраахтар] тыаһынан аар тайҕалара Күһүгүрүү күлэллэр. И. Эртюков
Аан дархан көр аан II
Баттаабыты баһын быһа, Иҥсэрбити илиитин кэрдэ туруохпут диэн, Аан дархан андаҕары Андаҕайдахпыт буоллун! Суорун Омоллоон
Фестиваль кыттыылаахтара бүттүүн туох кыаллары барытын оҥорорго аан дархан андаҕар биэрбиттэрэ. С. Тарасов
Көҥүл, дьол, таптал иһин …… оҕо дьоллоох мичээрин иһин ийэлэр сэргэхтик туруохпут диэн андаҕар аан дархан тылларын долгуйан этэҕит. И. Егоров
Дархан олох - улаханнык ытыктанар киһини, ыалдьыты олордорго аналлаах бочуоттаах миэстэ (үксүгэр саха балазаныгар биллэрик орон). Место, отведенное для почетных гостей (в якутской юрте обычно лавка, расположенная вдоль противоположной от входа стены)
Кыыс аанньал таҥара көтөҕүүлээх кыыстаах уол киирэннэр дархан олох үрдүнэн таҥара холоругар таҥараларын уурдулар уонна чүмэчи уматтылар. ИН ХБ
ср. тюрк. тархан, дархан 'привилегированное сословие'