м. факел (тутаах мас төбөтүгэр илдьэ сылдьан сырдатынар у от).

аат. Чараас гына тыырыллыбыт мас тырыыҥката (урут уматан чүмэчи оннугар сырдатынарга, оттон билигин уоту күөдьүтэргэ эбэтэр атыҥҥа тут-лар). ☉ Лучина (в старину использовалась в помещении вместо свечи)
Уйбаан, саҥата суох оронуттан туран, уоттаах чохторун хардаҕас төбөтүнэн арыйа-арыйа, уот оттон, тымтыгынан күөдьүтэн, үрэн сирилэттэ. А. Софронов
Көмүлүөк уонна тымтык уотунан киэһэ-сарсыарда дьиэлэрин уонна хотоннорун иһин сырдаталлара. Н. Якутскай
Тымтык уотунан сырдатынан Эһэлэрбит үөрэммиттэр. В. Чиряев
ср. др.-тюрк. тамдух, тамтух ‘огонь, пламя’

туохт. Банаардаах буол; банаарынан сырдатын. ☉ Обзавестись фонарем; освещать фонарем
Киэһэ хараҥаҕа банаарданар ордук. Ньургун саҥа банаардаммытыттан олус үөрбүтэ. —Күн үтүөтүн үлүмнэһэн сүүрүүнэн бултаабыттара, түүн бултаан төннөллөрүгэр ыйынан, сулуһунан банаардаммытара. «ХС»
[Худуоһунньук] Кырааска араас кэрэтин Киистэтигэр бистэ Уонна күнү банаарданан, Халлаан иэнин суруйда. Чэчир-76

туохт. Сорох сырдатар эбэтэр ититэр малларга, уматарга анаан быанан, тэрэпиискэнэн үөстэ оҥор. ☉ Сделать фитиль
Куолайы ортотунан битииллээн, ынах хоргунун кутан чүмэчи оҥостоллор. АНП ССХТ
Чааскыга сыа арыытын кутан, тэрэпиискэнэн битииллээн оҥоһуллубут чүмэчи имик-самык уотунан сырдатынан, салгыҥҥа хатарыллыбыт балыгы сии олордулар. В. Протодьяконов

сыһ. Кылаҥныы, чыпчылыҥныы, элэгэлдьийэ, долгуннура. ☉ Мигая, сверкая, вспыхивая, переливаясь
Хас саас ахсын, ыам ыйын кыайыылаах күлүмүрдэс күнүн сылаас, сырдык сарыаллара оҕонньор көмүллүбүт буорун үрдүгэр кыһыл көмүс кыырпах тохто турарын курдук дьиримнии умайаллар. П. Ойуунускай
Алаас хочо сиксиктэригэр дьэргэлгэн дьиримнии үҥкүүлүүр, күрүөлэргэ илим курдук иилистэр. Амма Аччыгыйа
Ол курдук көмүлүөк дьиримнии эккириир уотунан сырдатынан, сырдык-хараҥа былдьаһыгар аһаан-сиэн бүдүлээн бүтэбит. Р. Кулаковскай

туохт.
1. Туох эмэ тугун-ханныгын чопчу билээри сирийэн, болҕойон көр-иһит. ☉ Внимательно, очень подробно вникать, чтобы узнать суть чего-л.
Истэ билгэлии, Көрө бүдүүлүү, Көрүү көрүүлэнэ олордохпуна. Өксөкүлээх Өлөксөй
Көрө бүдүүлүү сырыттахпына, араас бэйэлээх күндүл хаҥыллары сүүстэригэр сүгэлэнэн баран …… ыстыы-ыстыы ыйыстыбытынан баралларын элбэҕи билэбин. М. Доҕордуурап. Тэҥн. бүдүй II
2. көсп. Аһаа-сиэ; өлөр-өһөр. ☉ Есть, кушать, жрать; убивать, кончать кого-л.
Ол курдук көмүлүөк дьиримнии эккириир уотунан сырдатынан, сырдык-хараҥа былдьаһыгар аһаан-сиэн бүдүүлээн бүтэбит. Р. Кулаковскай
Бассабыык миигинэн бүппэтэх Өлөрөн, хотуҥҥун күндүлээ! Түөкүннээн эрэйи билбэтэх Хара ыт, чэ, миигин бүдүүлээ! Эрилик Эристиин

I
аат. Табаҕа холбонор чэпчэки, кыра сыарҕа. ☉ Нарты
Сирдьит табаларын тохтотор, туркуларыттан түһэллэр. Н. Якутскай
Туркубар холбоммут көтөллөр Атара сэлиинэн көтөллөр. Н. Дьяконов
[Булчут] Сыыдам туркутун урбачытан Хаардаах дуолунан айанныыр. А. Михайлов (тылб.)
ср. эвенк. тууркин, турки, турку ‘нарты (собачьи, оленьи)’
II
аат.
1. Өрт ыытарга туттуллар төбөтө тырыыҥкаламмыт мас. ☉ Расщеплённый кол, употребляемый при пускании пала. Эһэм түргэн үлүгэрдик хас да турку оҥордо
2. түөлбэ. Хараҥаҕа балыктыырга тыы тумсугар туруору анньан уматар тымтык түрдьэтэ. ☉ Горящий пучок лучинок на носу лодки при ночном лове рыбы. Түүн балыгы атаралыырга туркунан сырдатыналлар. Тэҥн. уктаа III 1

туохт. Тымтыгынан сырдатын. ☉ Освещать лучиной
Наука туһугар үлэлиибин дии саныыра, ол кини тулууругар көмөлөһөрө. Онто билигин күннээххэ тымтыктаммыттан ордуга суох. Н. Лугинов
[Никифор] сотору буола-буола тымтыктанан, эргиллэн олгуйдаах эти булкуйан биэрэр. «ХС»
Хараҥа сабардаан муннарыа диэбиттии, Халлааммыт ыйынан тымтыктанна. П. Ламутскай (тылб.)
♦ Тымтыктанан да булбаккын — букатын булбаккын. ☉ соотв. днём с огнём не сыщешь
Дьөгүөр курдук иккис биригэдьиири тымтыктанан да булуоҥ суоҕа. В. Гаврильева
Кимиэхэ эмэ аҕыйах куул уотурбаны, иһэр мууһу тиэнэр наада буоллаҕына, ат көлөнү тымтыктанан да булбаккын. «Кыым»
Сопхуос пиэрмэлэригэр кэлэн үлэлиэх айылаах ыччаты тымтыктанан да булбаккын. «ЭК». Тымтыктанан көрбүт суох — иннигэр туох буолуоҕун билбэккин. ☉ Не угадаешь свою судьбу (букв. не было (такого), чтобы (судьбу) пытались осветить лучиной)
Иннин тымтыктанан көрбүт суох (өс хоһ.). Аналлааҕыам, Тапталлааҕыам, Орто туруу дойдуга Олохпут төһө уһунун, кылгаһын Тымтыктанан көрбүт суох. С. Гольдерова
Олох олоруу диэн, остуол ньуурун курдук, тэбис-тэҥ буолбатах, иннин тымтыктанан көрбүт суох. Г. Борисов
◊ Тымтык кугас көр кугас
Тымтык кугаһы сорохтор чүмэчи араҕас диэн эмиэ этээччилэр. ОМГ ЭСС

1. уоттаа диэнтэн бэй., атын. туһ. Уолаттар …… испиискэлэрэ да, чокуурдара да суох буолан сатаан уоттанан аһаабакка сылдьыбыттар. Саха фольк. Сэриигэ, өлүүгэ Дьонноруҥ баранна, Алаһаҥ алдьанна, Уоругуҥ уоттанна. П. Ойуунускай
   Дьөгүөрдээннээх отууларын ыкса айаҕар уоттаннылар. Амма Аччыгыйа
2. Уоттаах буол; сырдатын, сырдатылын. ☉ Загораться; освещаться
   Аал уотун аһатта, кыынньыбыт кымыһынан ыһыах ыһан, сүүнэ улахан былаайаҕа бэйэтэ сандаар уоттанарга дылы гынна. Н. Босиков
   Чүмэчинэн, лаампанан уоттанан олорор тыа ыала, күндьыл ааһарын чаһынан кэмнээбэккэ, халлаан сырдаатаҕына саҥа күн үүннэ, хараҥа буоллаҕына күн бүттэ диэн барыллаан сылдьаллар. «ХС»
3. Сырдаа, чаҕылый (халлаан эттиктэрин туһунан). ☉ Сиять, светить (о небесных светилах)
   Сарсыарда күн уоттаммытын кэннэ тиритэн уһуктаҕын. Далан
   Күн уоттаммыт. Ытыскын сараттаххына, бэл, сылааһа биллэргэ дылы. Н. Лугинов
   Ый тахсан уоттанан эрэр. В. Миронов
   Кыһын сулустар уоттаннахтарына тымныы буолар. ВСС ППУОЯ
4. көсп. Өрө көтөҕүлүн, көхтөн, күүрээннэн. ☉ Воодушевляться, загораться, зажигаться
   Мин санаам уохтанна, Мин тылым уоттанна. Күннүк Уурастыырап
   Олохпут тубуста, Тапталбыт уоттанна. А. Абаҕыыныскай
   [Оҕолор] куттаммыттара ааһан, сүрэхтэрэ үөрүүнэн уоттанан лааҕырдарыгар долгуһа турдулар. Дьүөгэ Ааныстыырап
   ♦ Хараҕа уоттанна (умайда) — олус долгуйбута, өрө көтөҕүллүбүтэ сирэйигэрхараҕар билиннэ. ☉ соотв. глаза горят (загорелись) у кого-л.
   Уйбааскы хараҕа уоттанан, сирэйэ кытаран баран, охсуох киһи курдук Арамааҥҥа чугаһаан кэллэ. Амма Аччыгыйа
   Семён Иванович, туох эрэ үчүгэйтэн, үөрүүлээхтэн сэргээбит курдук күлэн-үөрэн, харахтара уоттанан барда. Т. Сметанин
   Булчут киһи булду көрөн, хараҕа уоттанна, быһаҕын туппахтанна. КФА СБ

туохт., кэпс.
1. Көр, көрөр буол, ким, туох эмэ көмөтүнэн сырдатынан сырыт. ☉ Прозреть, стать зрячим; использовать что-л. для улучшения зрения или видимости
Оҕонньор саҥа ачыкытын кэтэн, букатын харахтанан хаалла. Н. Заболоцкай
[Кыыллар] сонно харахтанан кэлэн, куҥнананэттэнэн, түүлэрэ мөлбөйө толбоннуран, Куралай Кустукка быардарынан сыыллан, атаҕын салыы, хаптаһан сыттылар. Д. Апросимов
Хайыахпытый, чүмэчинэн харахтанарга күһэллэбит. А. Кривошапкин (тылб.)
2. Тугунан эмэ олус үлүһүй, дьарыктан, онон эрэ олор. ☉ Слишком увлекаться чем-л.; жить чем-л. одним
Ол үөрэммэтэх аньыыбар хаартынан харахтанным. П. Ойуунускай
Хайҕаллаахха ханыыласпакка, Харчы эрэ харахтаннахпытына, …… Үп эрэ өйдөннөхпүтүнэ, …… Иэнигийэр ийэ куппут Иҥнэри үктэннин! Р. Баҕатаайыскай
Ол мин, үөрэҕэтаймата суох, ити көрөр табаларым курдук хара тыаны харахтанан үөскээбит киһи, ханна туруорсуомуй? ВВ ЫСЫ
♦ <Хараҥа> түүнү харахтан көр түүн II
Бу хосхо, түүнү харахтанан, Өр олорон ааҕарым. Н. Босиков. Ийэм дьиибэргиир: «Ким кэллэ, тыый, Хара түүнү харахатанан!» Баал Хабырыыс
Биһиги …… ыас хараҥаны харахтанан, сүрдээх бытааннык баран истибит. И. Сосин
Хохту хараҕа (хараҕын) харахтанар, <кус уҥуоҕа (уҥуоҕун) уҥуохтанар> — кус уҥуоҕун уҥуохтанар диэн курдук (көр кус I). Биир тылынан эттэххэ: хохту хараҕа харахтанар, кус уҥуоҕа уҥуохтанар — уҥуохтаах тириитэ эрэ хаалар. Н. Якутскай