туохт. Хайа эмэ диэки иҥнэх гын эбэтэр биирдэ атыллаан сыҕарыс гын. ☉ Наклониться или отодвинуться на один шаг в сторону
Эмэгэт Илин диэки иҥнэх гынна, Хоту диэки куодьас гынна, Соҕуруу диэки суодьас гынна, Арҕаа диэки аадьас гынна. П. Ойуунускай

сыһ. Сөрүөччү, ханньары-инньэри (тутун, хол., сирэйгин). ☉ Криво, с ужимками, гримасами (о выражении лица)
Миша Тэхтээрэп кыратык сыҕарыс гынна уонна сирэйин мунньары туттан ылла. А. Софронов
Иван уус чороонноох кымыһы күөрэччи анньан ылаттаата уонна аһыырҕатан сирэйин мунньары тутунна. М. Доҕордуурап. Начаалынньык абатыттан сирэйэ мунньары тардымахтыыр. А. Ф ёдоров. Тэҥн. ханньары

туохт. Олус түргэнник оннугуттан сыҕарыс гын. ☉ Мгновенно, одним движением сдвинуться
[Үөлэн Хардааччы] Хаҥаһынан охсунан Халбас гынан Аһаран биэрэр идэлээх кыыл эбит. С. Васильев
[Оҥочолоро] уҥа өттүнэн халбас гынан ойоҕоһунан долгун төбөтүттэн ыстаҥалыыр. «ХС»
Хаайтарыах бэйэлээх буолуо дуо, халбас гынаат, харсыбытынан барда. АаНА СТОТ

I
халтарыҥнаа диэнтэн холб. туһ. Халтарыҥнаһан кэлэр хардаҕастартан сыҕарыс гынан, оҕонньор чугаһыырын кытта, Маайыс ойон туран уотугар саҥа мастары уурталаабытынан барда. Амма Аччыгыйа
Өлөксөй дьоно саккыраһан, мууска халтарыҥнаһан иһэллэрин көрөөт, ис-иһиттэн имэҥирэн күлбүтэ. «Чолбон»
II
даҕ. Халтарыйа сылдьар. ☉ Лёгкий, скользкий
Халтарыҥнас тоҥ хаар кэтит хайыһар көхсүгэр дьапталҕаламмакка халтарыйдар да, хаамарга ыарахан. Н. Борисов

дьүһ. туохт. Көнүөххүнэн көнөн, төбөҕүн өрө тутта сырыт (үрдүк уҥуохтаах киһини этэргэ). ☉ Напряжённо выпрямляться, вытягиваться в высоту (о рослом человеке)
Үс-түөрт мүһэ-хары уҥуоҕа тутуурдаах Күүстээх Күөнчэ хончойон иһэр эбит. Күннүк Уурастыырап
Хончойбут үрдүк киһи сөҥ күөмэйинэн: «Кэл, нохой, манна олор», — диэт хаптаһын ороҥҥо миэстэ биэрэрдии сыҕарыс гынна. Болот Боотур
♦ Хоруоба хончойдо көр хоруоп
Аар-дьаалы! Аар-татай! Оҕонньор барахсан Хоруоба хончойон, Хоҥуруута көстөн, Өлбүт, өлбүт курдук, Өлөн сытар этэ. П. Ойуунускай
[Акыым] Ээ, били алтан болууска, Түптүр Хара киһи хоруоба хончойдоҕо буолуо. Суорун Омоллоон
ср. монг. гонзойх ‘быть продолговатым, овальным, удлинённым, вытянутым’

аат.
1. Олорор сиргэ уурар, тэлгиир сымнаҕас тэллэх (хол., тирии, таҥас). ☉ Подстилка для сиденья (напр., из кожи, шкуры)
Уот иннигэр эһэ олбох уурдулар. П. Ойуунускай
Кээтии олбох уһугар сыҕарыс гынна. Софр. Данилов
Василий Иванович кэнники олбоххо кэккэлэһэ олорон иһэр. И. Егоров
△ Түү, сымнаҕас уйа. ☉ Гнездо (из пуха, перьев)
Тииҥ олбоҕун көбүтүнэр. И. Федосеев
Хоптолорго үлтүркэй тааһынан олбох оҥордулар. М. Доҕордуурап
2. түөлбэ. Өрүс, үрэх хаата, сүнньэ. ☉ Русло реки, речки
Үчүгэй үрэҕэ таас олбоҕор сүүрүгүрэн кылбаһыйар. Н. Заболоцкай
◊ Аас олбох этногр. — улаханнык ытыктанар ыалдьыкка анаан тэлгэнэр (хол., эһэ, үрүҥ сылгы тириитэ) олбох. ☉ Подстилка (из медвежьей шкуры или шкуры лошади белой масти), предназначенная для почётного гостя
Дьиэлээхтэр аал уоттарын иннигэр аас олбоҕу тэлгииллэр. Л. Попов. Ойуун аас олбоҕун иннигэр аргынньахтаан олорор. «ХС»
ср. тюрк. олбук, олпок ‘тюфяк, матрац, сиденье’, монг., бур. олбог ‘тюфяк, подстилка для сиденья’

аат.
1. Сорох от үүнээйи сир аннынааҕы умнаһын төрдө. ☉ Подземный стебель травянистых растений, корневище
Силиргэх хаарыйар от, ача диэн сыыс отторго …… баар. КВА Б
Эмкэ манчаары силиргэҕэ туттуллар. МАА ССКОЭҮү
Сылгы хаары хаһан үүнээйи умнаһын төрдүнээҕи силиргэҕин сиир. АНП СЭЭ
2. Мас үүнээйи умнаһа буолан тахсар сүрүн модьу-таҕа силиһэ. ☉ Основной, главный корень дерева, являющийся продолжением ствола
Иннигэр уонча саһаан сиргэ тыатааҕы оҕонньор, икки баппаҕайынан сыгынах силиргэҕиттэн тайанан турар эбит. Д. Таас
[Кулун Куллустуур уонна абааһы] Тимир харыйа мастарын, Силиргэхтэри турута тыытан ылан, Баалкы оҥостоннор, Бас-баска саайсыбытынан бардылар. ТТИГ КХКК
♦ Силиргэх курдук — кыра уҥуохтаах, кэтит сарыннаах, киппэ көрүҥнээх. ☉ Крепкого телосложения, невысокий и широкоплечий
Мин кинини үчүгэйдик өйдүүбүн: силиргэх курдук, аҕыйах саҥалаах, дьиҥнээх нуучча мастеровойа. «ХС»
Леонид Тывунум — кыра соҕус уҥуохтаах буолан баран, силиргэх курдук модьу-таҕа. «ХС». Уокка туох эрэ буһа турар, ол аттыгар силиргэх курдук хара киһи олорор. Сарыг-Оол (тылб.)
◊ Силиргэхтээх мас — силистэри баҕастары бүтүннүү түөрүллүбүт эбэтэр сууллубут мас. ☉ Дерево, вырванное с корневищем
[Эһэ] киһини тииккэ хаайдаҕына, силиргэхтээх маһы туура тардан ылан кэтэһэн турар үһү. Далан
[Сайсары:] Кумалааҥҥа силиргэхтээх мас бүөлүү анньыллыбыт буолуоҕа. Дьэ, ону бултаһан көрүҥ. Суорун Омоллоон
Кини уот кытыытыгар силиргэхтээх мас үрдүгэр сэргэстэһэ олорбут Ыстапааҥҥа сыҕарыс гынна. И. Никифоров

1. сыһ.
2. Охтон түһэр биитэр түҥнэстэр гына. ☉ Так, чтобы упало или опрокинулось
   Тогойкин сулбу тардан ылаары, куруускатын түҥнэри охсон кэбистэ. Амма Аччыгыйа
   Күүстээх Кулааһынньык биир уолу кулгаах тааска биэрэн, түҥнэри охсон кэбистэ. Н. Павлов
   Киниттэн чугас көтөн иһэр куһу түҥнэри ытан түһэрдэ. П. Филиппов
   Бурхалей Эрбантейы түҥнэри сөрөөн түһэрдэ. Эрилик Эристиин
3. Умсары, түгэх өттүн үөһэ гына (хол., тугу эмэ уур). ☉ Вверх дном, опрокидывая (напр., ставить что-л.)
   Сири, кырсын түҥнэри эргитэн, кырыытынан кыстыы уурбутум. М. Доҕордуурап
   Толору уулаах бытыылканы уу анныгар түҥнэри тутуллар. ДНА СХБКК
   △ Тугу барытын түөрэ сүргэйэн. ☉ Разбушевавшись, крутясь вихрем
   Түҥнэри холоруктуу олорор таллан тараах таас уораҕай дьиэтин үрдүгэр соҕотохто тиийэммин үктэнэ түһүөм. Ньургун Боотур
   Түҥнэри ытыллан, Илистэ-эккирии олорор Идэмэрдээх илиэһэй тумулун Уһуктаах төбөтүгэр, Уоттаах ньууругар Үс харыйа Эриллэ сыталлар. П. Ойуунускай
4. Төттөрү, төттөрү диэки өттүгэр. ☉ В обратную, противоположную сторону
   Фокин чахчы кэлэйэн, түҥнэри хайыһан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
   Эһээ, мунан түҥнэри баран эрэбит дии. М. Доҕордуурап
5. даҕ. суолт. Төттөрү, утары өттүн диэки оҥоһуулаах. ☉ Обращённый, направленный в обратную, противоположную сторону
   Ол туолуутугар оройунан харахтаах, уолугунан айахтаах, төттөрү хайыылаах, түҥнэри сүргүөхтээх өлүү бидьий балыгын төрөтүөхтээхпин. Күннүк Уурастыырап
   Түҥнэри өттүнэн ааннаах, сиргэ иҥнэри түспүт эргэ балаҕан. Амма Аччыгыйа
   △ Туохха эмэ сөп түбэспэт, утары. ☉ Не соответствующий чему-л., противоположный
   Абааһы санаалаахха, Түҥнэри өйдөөххө, Үөдэн сүрэхтээххэ Хатан харахтан, Хабараан майгылан, Сытыы-кылыс тыллан! Өксөкүлээх Өлөксөй
   Тулуйдум араас түктэри, Түҥнэри да түгэннэри. Р. Баҕатаайыскай
   ◊ Түҥнэри көр — сүүһүҥ аннынан, өһөспүттүү умсары көр. ☉ Смотреть исподлобья, упрямо
   Сирэйэ даҥ курдук үллүбүт, ыга кыыһырбыт, уоһа ханньастыбыт, хараҕын өҥүргэһинэн түҥнэри көрбүт. В. Протодьяконов
   Ньыкыы уоһун боллоччу туттан, хараҕын сүүһүн аннынан түҥнэри көрөн олордо. Болот Боотур
   Түҥнэри соҕус көрбүт өһөс харахтаах, кырыылаах хоппоҕор муннулаах, быһа ньимийбит халыҥ уостаах. А. Данилов. Түҥнэри көт — ааһан иһэн, анньан охтор. ☉ Свалить, опрокинуть кого-что-л., толкнув на ходу
   [Муҥха дьоно] тойону балык үрдүгэр түҥнэри көтөн кэбиспиттэр да, балыгы былдьаһан барбыттар. Эрилик Эристиин
   Көлөпүнэ кыайан сыҕарыс гынан биэрбэтэ, оҕус түҥнэри көтөн, кутуруга өрө хоройо турда. Н. Заболоцкай

I
аат. Сис тоноҕоһун икки өттө; киһи сиһин сороҕо: биилтэн хоҥхочох уҥуоҕар диэри. ☉ Продольная середина спины; нижняя часть спины (от поясницы до крестца)
[Симэхсин эмээхсин] иҥнэн умса баран түһэн, атаҕа чороҥолоон, этэрбэһин быата иэнин таһыйан саллырҕата, күрдьэҕэ мүччү ыстанан сэлэ ортотугар түстэ. П. Ойуунускай
Кымньыы тыаһа биир кэм кууһурҕас буолла. Чүөчээски иэнэ начаас үлүгэр сиикэй эт буолан таҕыста. Суорун Омоллоон
Уолаттар оҕустары кытта хаххата суох сиргэ ардах анныгар олордулар, иэннэригэр тымныы уу, тыймыыт курдук, сүүрдэ. Бэс Дьарааһын
△ Кыыл, сүөһү сиһин уҥуоҕун тулата. ☉ Хребтовая часть тела животного
Сүөһү иэнин иҥиирэ. ПЭК СЯЯ
Тыһы хахай кыылым Тыыллар иэнин иҥиирин Тыыра баттаан ылан, Иирэр илбис иҥиэрчэлэммит, Идэмэрдээх илбистэммит [муос саа]. П. Ойуунускай
♦ Иэнин тарт көр иэнин хастаа
Иэҥҥин тарда иликпинэ этэ тарт! Н. Неустроев
Хаан Дьаргыстай Ытык Кыйбырдааны иэнин тардан кууһуннарбытынан, барда. ХИА КОВО
«Нохоо-оо, моһуораҕын көннөрүм, иэҥҥин тардыам ээт! Эмиэ үүтү булкуйда ээ, быһыыта!» - холумтантан тымтыгы эһэ охсон ылан өрө уунна. «ХС»
Иэнин тириитин сүл (уһул) көр иэнин хастаа. Ыстаапка илдьэн иэниҥ тириитин сүллэххэ, буруйгун этиэҥ. Эрилик Эристиин
Иэнин тириитин устан туран билиннэриллиэ, мэлдьэһэн, олбу буолума. Эрилик Эристиин. Иэнин хастаа - ээҕин этитэр, иннин ылар, кэһэйэр гына таһый. ☉ Наказать розгами, плетью кого-л. (соотв. спустить шкуру с кого-л.)
[Ыстапаан:] Бу дьон ортотугар иэҥҥин хастыы иликпинэ, ыл ити эриҥ атаҕар үҥэн көрдөс, ол кэннэ барыах! А. Софронов
Ыстараабын төлөөмөөрү ити киэбирэр, баран хатыһынан иэнин хастаабыт киһи баар ини. Күндэ. Чыпчахайынан иэнин харса суох хастаабытынан барар. Эвен фольк. Иэн иҥиирин курдук эрис - араабараа тардыалас, киирис. ☉ Состязаться в чем-л., будучи почти наравне с соперником; оказывать достойное и упорное, равное по силе сопротивление кому-л.
Эйигин кытта иэн иҥиирин курдук эрийсэр, мас хайдыбытын курдук туруулаһар оҕо көстүбүт. Н. Неустроев. Иэнэ (иэнин иҥиирэ) кэдэҥниир (тымныйталыыр) - бүтэйдии дьиксинэр, саллар; тугу эмэ гыныан куттанар. ☉ Опасаться, бояться кого-чего-л.; передергиваться (от страха); не решаться на что-л. Тиийбитэ уола хайыы-үйэҕэ хамсаабат буолбут этэ
Манна эрэ Гоша ханнык куттал суоһаабытын билбитэ, иэнэ кэдэҥнээбитэ. Далан
Микиитэ оһох чанчыгар кинигэ ааҕа олорон иэнэ тымныйталыы түһэр, хотуурдаах киһи уҥуоҕа кэлэн далайан эрэрэ буолаарай диэххэ айылаах, оһох кэннинээҕи хараҥа диэки хайыһан көрөн баран бэттэх сыҕарыс гынар. Амма Аччыгыйа
Биир дьахтар тоҕо эрэ күрүө тоһоҕотун ылан тайахтанна. Тээллэриис иэнэ тымныйталаата, атахха биллэрээри, кэннин хайыста. И. Гоголев
Тойон киһи иэнэ кэдэҥнии-кэдэҥнии ойуун таҥаһын уокка симтэ. «ХС». Тас (таас) иэнинэн барда <тиэрэ таһылла түстэ> - тиэрэ баран, көхсүнэн түстэ. ☉ Упасть навзничь, растянуться
Тэбээри, охсоору гыммытым, муус чэҥҥэ таба тирэммэккэ, тас иэмминэн лас гына тиэрэ таһылла түстүм. П. Ойуунускай
Микиитэ кэлэн киниэхэ кэтиллэ биэрдэ да таас иэнинэн барда. Амма Аччыгыйа
[Эһэ] икки кэлин атаҕынан кыайан туттубакка, тутуурун [оҕотун] кытта бэйэтэ эмиэ тас иэнинэн барда. Н. Заболоцкай
Абырҕалтан иҥнэн таас иэнинэн барбыт. Н. Босиков
Хаарты иэҥҥинэн таралый (оҕун) көр тас (таас) иэнинэн барда. Аны, иҥнэн охторуҥ, дубук хардыылаан аҥхалаакка түһэриҥ, халты тэбинэн хаарты иэҥҥинэн таралыйарыҥ - ити барыта лааҥкы ортотунан икки-үс тайах барчалаан иһэрин курдук тыас-уус буолуохтааҕа эбээт. Р. Кулаковскай
Оҕонньору үтүрүйэн кэбиспиттэрэ, хаарты иэнинэн охтон түстэ. А. Сыромятникова
ср. др.-тюрк. эгин 'плечо'
II
аат.
1. Туох эмэ кэтитэ, тайаан сытар киэҥэ, киэлитэ. ☉ Ширина, широта чего-л.
Бу таҥас иэнэ төһөнүй?  Саас кэлэн, хара тыа көҕөрбүт, киэҥ толоон устатын тухары иэнэ биллибэт күөх дьэрэкээн солко таҥаһы тиирэ тардан кэбиспит курдук буолбут. Н. Неустроев
Төрөөбүт Ийэ дойдубут иэнэ кэтит, арҕаһа үрдүк, баайа-быйаҥа дэлэгэй, айылҕата кэрэ да буолар эбит. Суорун Омоллоон
Тумул хайа оройуттан алыы киэҥ иэнэ уонна ыраах нэлэйэ тэлгэнэр ньуурдара даҕаны олус бэркэ көстөр. Л. Попов
2. Туох эмэ (хол., уу, сир) ньуура. ☉ Поверхность (воды, равнины и т. п.)
Уу иэнэ килэччи тоҥон кытааппыт курдук. Амма Аччыгыйа
Уонна соччо өр бу орто дойду иэнин бааһыртым диэн санаммакка олоробун. Софр. Данилов
Киэҥ өрүс мэндээркэй, ол гынан баран хамсыы долгуйа устар иэнин одуулууллар. М. Попов
3. Туох эмэ (хол., туттар сэп) кэтит, хаптаҕай өттө. ☉ Плоская, широкая часть чего-л. (косы, кинжала)
Сааскы сандал маҥан күнүм Саабылаан батас иэнин курдук Сардаҥара ойон тахсар. П. Ойуунускай
Туруору хара сыыр анныгар хойдубукка дылы бөлүөҕэн көстөр бороххой ууга үрүҥ балык өрөҕөтө, кынчаал иэнин курдук, кылбас гынаат, сүтэн хаалар. Л. Попов
Ити кэнниттэн «буускап» хотуур сырдык иэнэ күн уотугар биирдэ-иккитэ килбэс гынан ылла. Н. Заболоцкай
4. Туох эмэ сыалга анаан туттуллар дэхси, хаптаҕай сир, миэстэ. ☉ Площадь, участок земли (или место в помещении), отведенный под что-л. Сад учаастагын устата аҕыс уон алта миэтэрэ, оттон туората отут тоҕус миэтэрэ
Ити учаастак периметрин уонна иэнин булуҥ. ВНЯ М-4
Үлэ саҕаламмыта биэс күнүн устатыгар таҥастаныахтаах иэн түөрт-биэс бырыһыаныгар эрэ сиик саптарыыта ыытыллыыта аһара аҕыйах. «Кыым». Куораттарга уонна оробуочай бөһүөлэктэргэ түөрт уон аҕыс мөлүйүөн кыбадыраатынай миэтэрэттэн ордук олорор иэн туһаҕа киллэрилиннэ. «Ленин с.»
5. Киһи хараҕын далыгар баппат киэҥ сир, куйаар. ☉ Обширное пространство, простор
Төрөөбүт кыраайгыт киэҥ иэнин Эһиги [былыттар] өҥсүтэр сыаллааххыт, Сынньана түспэккэ ол иһин, Үчүгэй эһиги аналгыт. И. Гоголев
Атынан, табанан айаннаан, Арыт уунан устан, Салгынынан даҕаны көтөн, Сатыы эмиэ сылдьан, Сылаас астан араҕан, Сылбай ууну быраҕан, Сибиир киэҥ иэнин кэрийдибит. С. Зверев
Таптыыбын Ийэ дойдум киэҥ иэнин, Таптыыбын Эриэккэс кэрэ сибэккитин. Кини Бухатыыр норуотун, Кини Бу эдэр ыччатын! С. Васильев
тюрк. ен