көр көһөҥө
[Хатыҥ:] Көҥөс ыал Буор көһүйэтин саҕа Көҥөһө көмүс туораахтанным, Сэлиилээхий атым курдук Сэлибир көмүс сэбирдэхтэнним. Саха нар. ыр. I

сов. 1. (о почках, цветах) тылын, сэбирдэхтэн; 2. (развязаться, расплестись) сөлүн, өһүлүн; чулок распустился чулку өһүллүбүт; 3. перен. (перестать владеть собой) ыһыктынан кэбис, санааҕын түһэр; 4. разг. (стать непослушным) көҥүл бар, бэрээдэгэ су ох буол.

даҕ. Тэлибирэс, тэлибириир (хол., тыалга хамсыыр). ☉ Дрожащий, трепещущий (напр., на ветру)
[Хатыҥ:] Көҥөс ыал Буор көһүйэтин саҕа Көһөҥө көмүс туораахтанным, Сэлиилээхэй атым курдук Сэлибир көмүс сэбирдэхтэнним. Саха нар. ыр. I
Сэлибир-тэлибир Сэбирдэх ситтэ, Сүрэҕим илибир Сүрдээҕин мөҕүстэ. И. Федосеев

аат. Туох эмэ, үксүгэр таҥас, кыракый кырыллыбыт лоскуйа. ☉ Обрезок, лоскут
Кытай омук кыыһын Кыптыыйын кыраһынын ыламмын Кынат оҥостоммун, Кыпсык-хапсык дайбаатым. Саха фольк. Сэбирдэхтэн да атын, кыраһыҥҥа сууламмыт Сурук буолан соһутта. Т. Сметанин
Хара таҥастан эбэтэр өҥнөөх кумааҕыттан синньигэс кыраһыннарда ылыҥ. КВА Б

аат., зоол. Үксүн хаппыт маска үөскүүр кэбийэн сиэн үүнээйини буортулуур кытаанах хомурдуос. ☉ Жук-точильщик
Пиэрмэ ахсын үөнү-көйүүрү, сахсырҕаны, кэбийээччини уонна куйуктаны утары өрүүтүн охсуһуллуохтаах. ККСЭБ
Үөһээҥҥи сыҥаахтарын кырыылаах бүүрүктэринэн сэбирдэхтэн быһа ыстаан ылан, алын сыҥаахтарын кэрдиистээх бүүрүктэринэн илдьиритэр. Оннуктары кэбийээччилэр диэн ааттанар. ББЕ З

I
сырбаҥалаа диэнтэн холб. туһ. Күлтэн күөх төлөннөр сырбаҥалаһаллар. М. ТимофеевТерёшкин
II
даҕ. Араастаан эйэҥэлээн, имиллэҥнээн хамсыыр. ☉ Живой, лёгкий, быстрый в движениях; виляющий
Сэбирдэхтэн түһэр Сырбаҥалас күлүктэр Имэрийиэн баҕарар Ымсыы ытыс саҕалар. О. Сулейменов (тылб.)
[Ыттар] сирэйдэрэ-харахтара уоттаммыт, кутуруктара сырбаҥалас. «ХС»

аат., бот. Туспа силистэммэт, умнастаммат уонна сэбирдэхтэммэт, биир эбэтэр элбэх килиэккэлээх уу алын үүнээйилэрэ; олор уу үрдүгэр сымнаҕас, сынньылхай силбэх буола мунньуллубуттара (э. ахс. тутлар). ☉ Водоросли, скопление их на поверхности воды
Амёба …… уу салахайдарынан аһылыктанар. ББЕ З
Тиихэй акыйаан соҕуруу уонна Хотугу Америкатааҕы биэрэктэринэн, …… хас да уонунан, бэл, сүүһүнэн миэтэрэ уһуннаах аарыма салахайдар түбэһэллэр. КВА Б
Салахайдар атын үүнээйилэртэн улахан уратылаахтар. Тууһа суох үгүс уу түөлбэлэригэр салахайдар ньамаҕы үөскэтэллэр. СМН АҮө

дьүһ. туохт.
1. Тыаһа-ууһа суох түргэнник сүүрүгүр, уһун (үрэх, өрүс туһунан). ☉ Течь, струиться быстро, устремляться вперед без шума (о реке, речке)
Кини дьылыһыйа устар ыраас уулаах Алданы, …… киэһэ буоллар эрэ ыаллар түптэлэринэн унаарар Эбэ алааһын олус таптыыра. Д. Кустуров. Күн сири сылытар, Хаар оннугар туман уостар, Сиик-таммах сэбирдэхтэн сууллар - Ол аата Үрүйэ уута дьылыһыйа устар. Д. Васильев
2. Көбүс-көнөтүк, уһун синньигэс гына үүн. ☉ Расти прямо, стройно, высоко
Үрдүк үтүө мас киэнэ Дьоллоох тойон салаата …… Өндөл маҥан халлаан Үрүт өттүн диэки Өрө үүнэн дьылыһыйан Тахсан бара турбута эбитэ үһү. Күннүк Уурастыырап
Куула маһыныы дьылыһыйар Көнө уҥуоҕунан аатырар Милабыт өссө улаатта. Р. Баҕатаайыскай
Кыракый хатыҥчааннар быгыталаан …… дьылыһыйа үүнэн тахсаллар. ЕП МИ

аат.
1. От-мас умнаһыттан туора үүнэн тахсан сэбирдэхтэнэр эбэтэр мутукчаланар синньигэс салаа. ☉ Боковой отросток ствола или стебля растения, на котором вырастают листья или хвоя, ветвь, лоза
Тиит лабаата. Хатыҥ лабаата.  Алаас сыһыыттан биэс салаалаах бэрдьигэс оту түөрэн ылбыт, сил и һ и н д а , лабаатын да алдьатымына, хоонньугар уктубут. Саха фольк. Иирэ лабаатын тот да сүөһү минньиг эһиргэтэр. И. Данилов
2. Киһи илиилэрэ, атахтара, сүөһү, харамай атахтара. ☉ Руки и ноги (у человека), лапы или ноги (у животных), конечности
Киһи түөрт лабаата.  Б а ҕ а пааралыы лабаалара — илин уонна кэлин атахтара үчүгэйдик сайдыбыттар. ББЕ З
ср. эвенк. лава ‘ветвистый (о рогах оленя)’, монг. навч намаа ‘листва’, намага ‘ветка, ветвь’

1. аат. Чараас, хаптаҕай быһыылаах, сайынын үүнэн көҕөрөн тахсар үүнээйи сүрүн чааһа. ☉ Лист, листок (растения). Сибэкки сэбирдэҕэ. Хаппыыста сэбирдэҕэ
   □ Хатыҥнар хагдарыйбыт сэбирдэхтэрин тэлээрдэ оонньоотулар. М. Доҕордуурап
   Эһиил хатыҥ мас эмиэ саҥа сэбирдэхтэринэн симэниэҕэ, айылҕа — Сир ийэ күндү киэргэлэ буолан суугунуоҕа. С. Никифоров
2. көсп. Кинигэ, тэтэрээт лииһэ. ☉ Книжный, тетрадный лист
   Аҕыс уон сэбирдэхтэн тиһиллэн оҥоһуллубут кинигэтин арыйар. Н. Якутскай
   ◊ Сэбирдэх табах — улахан сэбирдэхтээх бөлөх уктаах от, никотиннааҕын иһин урут кинини хатаран баран мэлийэн, кумааҕыга эрийэн табах курдук тардаллар, сыҥсыйаллар эбэтэр ыстыыллар этэ. ☉ Травянистое растение, содержащее никотиновое вещество, листья которого высушивали, растирали и курили, листовой табак
   [Сиксики — Харытыаҥҥа:] Биир баайыы сэбирдэх табахта уонна биир кирпиис чэйдэ кулу. Л. Попов
   Билигин иккилии сэбирдэх табах биирдии арыы буолан турар. М. Доҕордуурап
   Мин дойдубуттан барбытым тухары сэбирдэх табаҕы даҕаны дэҥҥэ булан тардабын. Эрилик Эристиин
   ср. тюрк. йапрак, япырак, жапырак ‘лист, лепесток’