метеор, осадки; сыллааҕы сөҥүү осадки за год; атмосфернай сөҥүү атмосферные осадки.

1) густой; плотный; сөҥ сүөгэй густые сливки; сөҥ былыт тяжёлые облака; 2) низкий (о звуке, голосе); сөҥ тыас гулкий звук; сөҥ саҥа густой, низкий голос; 3) перен. разг. веский; сөҥ тыл веское слово # сөҥөн олор = сидеть с задумчивым видом.

1) сгущаться; былыт сөҥмүт тучи сгустились; 2) отстаиваться; үүт сөҥмүт молоко отстоялось; иэдьэгэй сөҥөн эрэр творог отцеживается.

аат.
1. Сиргэ атмосфераттан түһэр сиик: хаар, самыыр. ☉ Атмосферные осадки в виде дождя, снега
Биһиэхэ сылга ортотунан сүүс сэттэ уон-икки сүүс эрэ сөҥүү түһэр. П. Егоров
[Монголияҕа] сөҥүү үксүн сайынын эрэ түһэр. И. Федосеев
Кыһын түспэтэх сөҥүү сааһыгар тутуу былдьаспыттыы саккыраата. «ХС»
2. Убаҕаска бүтүннүү суураллан хаалбакка эрэ аллара түһэн сөҥөр кытаанах эттиктэр. ☉ Твёрдые частицы в составе жидкости, оседающие на дне или на стенках сосуда, осадок
[Туустаах уу паара көттөҕүнэ] туус сөҥүүтэ сиргэ маҥан хомурах курдук олорон хаалара. И. Данилов
Күөл түгэҕэр киин ийэ туой буорун үрдүгэр мунньуллубут сөҥүүлэр бары былыык буолбаттара биллэр. СПА БСТЭА
Сууйарга ылыллыбыт уу, ордук мыылаланар буоллаҕына, сымнаҕас буолуохтаах. Биллэрин курдук, ууга араас сөҥүүлэр үөскүүллэр, онон таҥас тас көрүҥэ буорту буолар, өҥө уларыйар. Дьиэ к.
◊ Сөҥүү боруодалара геол. — сир үрүт араҥатын боруодалара (туой, кумах уонна сиртэн хостонор баайдар үгүс өттүлэрэ). ☉ Осадочные породы
Сөҥүү боруодалара араҥалаахтар, быыстардаахтар, кинилэргэ харамайдар уонна үүнээйилэр тобохторо көстөөччүлэр. МНА ФГ
Сөҥүү боруодалара бэрт киэҥ сири бүрүйэн сыталлар. КВА МГ

I
туохт.
1. Тугу эмэ кытта булкуһа сылдьан, сыыйа тимирэн аллара түгэҕэр түс, муһун. ☉ Опускаться слоем на дно, оседать
Көмүһү манна уунан сууйаллар Хаптаһын хоруудаҕа. Хорууда түгэҕэр сөҥөн хаалар Кыһыл көмүс кыырпаҕа. Баал Хабырыыс
Михаил Прокопьевич лотуок түгэҕэр сөҥөн хаалбыт маассаны ытыһар. И. Бочкарёв
Өтөрүнэн буора сөҥөн, уубут дьэҥкэрбитэ. КЗА АҮө
Хааны ытыйан баран алта-аҕыс чаас устата туруоруллар. Онтон өһөҕө сөҥмүтүн кэннэ, дьалкыппакка эрэ …… убаҕаһын баһан ылан атын иһиккэ кутуллар. Дьиэ к.
2. Ханна эмэ тохтоон муһун, мунньулун. ☉ Сойтись, сосредоточиться, скопиться в одном месте
Булт ааттааҕа барыта онно күрэнэн сөҥмүт эбит. Н. Заболоцкай
Өлүөнэ өрүс көмүстээх тайҕатыгар хостонор үгүс кыһыл көмүс манна [Иркутскайга] кэлэн сөҥөрө. Н. Якутскай
Кини үрэх уҥуор баар ходуһаттан түһэр быыкаа көҥүскэ тахсан, сөҥөн турар балыгы хостообутун истэн, дьон эбии сөҕөллөр. Н. Заболоцкай
3. көсп. Ааспат, умнуллубат өйдөбүлү, санааны хааллар. ☉ Произвести сильное, незабываемое впечатление, поселиться в чьей-л. душе
Бу киэһээҥҥи кэпсэтии Миша Бойтонов дууһатыгар өтөр умнуллубат гына сөҥнө. В. Яковлев
Эн суоххар миэхэ чугаскын, Мин өйбөр сөҥөн хаалбыккын, Өрүү сырдык өҥ буолаҥҥын, Өлбөт сырдыкка ыҥыраҥҥын. В. Потапова
Сүрэхпитигэр сөҥмүт ол үөрүү үрдүк өрөгөйө күн бүгүҥҥэ диэри өрүкүйэр. «Кыым»
♦ Сөҥөн олор — саҥата суох буол; хамсаабакка-имсээбэккэ ньим бар. ☉ Сидеть молча, неподвижно, погрузиться в молчание; застыть на месте
Кырдьаҕастар саҥата суох сөҥөн олороллоро. Н. Якутскай
Иккиэн уруккуну-хойуккуну өйдөөн санаарҕаабыт курдук балачча өр саҥата суох сөҥөн олорбохтообуттара. Далан
Аана уоһун сөрүү туттан, сөҥөн олорбохтоото. М. Доҕордуурап
◊ Сөҥө сырыт (сөҥөн сыт) — ханна, туохха эмэ үөскээн, мунньуллан баран чөл бэйэҕинэн баар буол (туох эмэ баайын, сыаналааҕы этэргэ). ☉ Скопиться где-л., в чём-л., оставаться до определённого времени нетронутым, в целости (о чём-л. ценном — напр., о полезных ископаемых)
Улахан баай-дуол Улахан эбэ сис хайаларыгар сөҥөн сыттаҕа. Саҥардыы ону булан эрэллэр. А. Фёдоров
Саха тылын баайа, күндүтэ олоҥхоҕо сөҥөн сытар. СЛ-8
Поэзиябытыгар төрөөбүт тылбыт саамай сүмэтэ, кэрэтэ сөҥөн сырыттаҕа. «Кыым»
ср. казах. шөк ‘осесть, оседать на дне, садиться’, ДТС чөк ‘опускаться, погружаться (в воду)’
II
даҕ.
1. Холку гынан баран модьу, күүстээх (үксүгэр киһи куолаһын туһунан). ☉ Густой, низкий, ровный и сильный (о голосе человека)
[Бөлүөхсэн турар дьон кэтэҕэр:] «Миэхэ суолла аҕалыҥ!» — диэн сөҥ саҥа иһилиннэ. Күннүк Уурастыырап
«Табаны ытыалааҥ!» — Кириилин сөҥ хаһыыта иһиллэр. Л. Попов
Кини [Кулаковскай] хоһооннорун сөҥ куолаһынан иҥнигэһэ суохтук, кудуххай соҕустук ааҕара. Н. Заболоцкай
Сөҥ куоластаах толуу киһи уһаат иһигэр саҥаран киҥкинэтэн эрэрдии бэйэтин билиһиннэрдэ. «Кыым»
2. Элбэҕэ суох гынан баран улахан ис хоһоонноох, өйдөөх, чиҥ (киһи тылын уонна тылынан айыллары этэргэ). ☉ Немногословный, но содержательный, умный, внушительный (о речи человека), веский (о слове)
Тыл арыт өһөскүн, Ыарахаҥҥын, сөҥҥүн, Тааскын, симилиэскин, Укулаат тимиргин. Баал Хабырыыс
«Умнуохпут суоҕа үтүө мөссүөҥҥүн, Уйаҕас ып-ыраас сүрэххин!» — диэтэ, бэргэһэтин уһулан, Сиидэрэп аҕыйах сөҥ тылынан. С. Васильев
Ийэ дойду көмүскэлэ — бу былыр былыргыттан ытык иэс буоларын туһунан сөҥ, күүстээх, ону сэргэ истиҥ иэйиилээх тыллар чугдаардылар. ВА
3. Аҕыйах саҥалаах, дьиппиэн, нүһэр. ☉ Немногословный, необщительный, суровый, замкнутый
[Дуолан Хара:] Миигин эрэй сөҥ, дьиппиэн оҥорбута, Уоммар диэри …… Кулун тэллэххэ либиир сыппытым. И. Гоголев
Кини тылгаөскө тииспэтэх, санаабытын таһыгар таһаарбат, бэрт аҕыйах саҥалаах сөҥ киһи. В. Яковлев
Сөҥ, кытаанах сэбэрэлээх дьон мэтириэттэрэ ыйанан тураллара. М. Горькай (тылб.)
4. фольк. Хойуу, иҥэмтэлээх (сүөгэйи этэргэ); өлгөм, баай. ☉ Густой, питательный (напр., о сметане); богатый, обильный. Сөҥ сүөгэй. Сөҥ сөгөлөөн
□ Мин сиэм этэ сөҥ сүөгэйи. Эллэй
Сөҥ сүөгэйинэн сөлөгөйдөөн Түһүлгэбит киинигэр Кэккэлэһэн олорон, Аһыыаһыы оонньуоҕуҥ. П. Ядрихинскай
Бултуйдаҕына …… малааһын, былыргылыынан эттэххэ, сөҥ сөгөлөөнү тэрийэр. Кэпсээннэр
5. эргэр. Улахан, сомоҕо, модьу. ☉ Громадный, массивный, тяжёлый
Төлөрүйбэт сөҥ сүлүгэскин Төлөрүтэн биэрдиҥ. П. Ойуунускай
Адаар бэстэр, сөҥ харыйалар Аргыый хамсыы нуоҕаһаллар. П. Тобуруокап
[Дудкин] Ыарахан, сөҥ балтанан, …… тимири Туой курдук эллээччи. С. Васильев
◊ Сөҥ түс — санааҕа ылларан, мунчааран саҥата-иҥэтэ суох буол, дьиппиэр. ☉ Стать молчаливым, угрюмым, помрачнеть
[Григорий] хайдах эрэ сөҥ түспүт курдуга. Д. Таас
[Алампа] сөҥ түспүтэ киһи хараҕар өтө көстөр эбит этэ. Р. Кулаковскай
Остуол икки өттүгэр бүрүө чилиэннэрэ аҕыс-сэттэ киһи сөҥ түһэн олороллор. В. Яковлев

сыһ. Модьу, күүстээх куоласкынан кытаанахтык, быһыта баттаталаан (саҥар). ☉ Низким, ровным и сильным голосом, отрывисто, внушительно, членораздельно, весомо (говорить)
[Судьуйа:] «Сокуон быһыытынан эһиги арахсаҕыт. Ойоҕуҥ чааһын арааран биэр», — диэтэ, көннөрү саҥарар куолаһын уларытан, сөҥ-сөҥнүк. А. Софронов
Ботурин бытааннык туран кэлбитэ, аа-дьуо сөҥ-сөҥнүк саҥарталаан барбыта. В. Яковлев
Булат Сергеевич сөҥ-сөҥнүк саҥаран баран, киэр хайыһан кэбистэ. С. Никифоров

a. thick (of cream), low (of voice); v. to settle to the bottom of a liquid

v. to precipitate