Якутские буквы:

Якутский → Якутский

тайанар

аат. Тутуһар сыҥаһа (кирилиэскэ), тоҕоноҕу уурарга оҥоһук (кириэһилэҕэ). ☉ Перила; подлокотник (напр., у кресла)
Чуокааннаах дуга өйөнөрдөөх, Тэрээк сүгэ ныкыркай уга Тоҕонох уурар тайанардаах, Толомон киппэ кириэһилэни Тоҕо эрэ, тоҕо эрэ дьэ кини, Дьон көрүүтүгэр син туруорара. М. Тимофеев
Кирилиэс тайанарын устун сырылаан түһэн, аҕатын кэбиниэтин аана сэгэйэн турарынан өҥөйөн көрдө. НН ЛОС
Хоско аллараа мэндиэмэнтэн кэтит тайанардаах мас кирилиэс тахсар. НМВ ССРСИ

тайан

туохт.
1. Илиигинэн туохтан эмэ өйөн. ☉ Опереться руками на что-л. Семён Васильевич олорор остуолун сирэйиттэн ыараханнык тайанан түөһүллэн турда. Н. Лугинов
Илистибит кырдьаҕас киһи икки ньилбэгиттэн ыараханнык тайанан, аргыый туран кэллэ. Амма Аччыгыйа
2. көсп. Туохха эмэ тирэн. ☉ Упереться во что-л. Айылҕа утаҕын ханнаран Ардахпыт ах баран уурайда, Саҕахтан саҕахха тайанан Халлааҥҥа өҥ кустук алаарда. Күннүк Уурастыырап
Эргэ курусаала аар-баҕах баҕаналарынан быһаҕастарыгар диэри сиргэ батары тайанан багдаллан турар эбит ээ! Н. Лугинов
Куурай, чачайа-чачайа, мээнэ далбаатанан булумахтана сылдьан, атаҕа сири билэн, туох эрэ ньылбырхайдарга тайанан өрө тарбачыспыта. П. Аввакумов
3. көсп. Ыардык дьай, содуллаах буол (хол., киһи олоҕор ыар моһол туһунан). ☉ Действовать угнетающе, лечь тяжёлым грузом на кого-л. (обычно о невзгодах, лишениях)
Сыллар да сыллар! Ыар сыллар Ынчыктата, ардыгар Ыардык тайанан аастылар Кини сааһырбыт санныгар. С. Данилов
Күүс-сэниэ эһиннэ… Муҥум-сорум Көхсүбэр ыараханнык тайанна. И. Егоров
Дьулааннаах күннэр санныбытыгар Ынырыктык тайаммыттара, Улуу сэрии ыган кэлбитигэр Оҕо дьон саллаат буолбуттара. И. Эртюков
Сэрии чымаан сыллара кини [кыысчаан] дьарамай санныгар ыардык тайанан ааспыттар быһыылаах. Айталын
♦ Кэдэрги тайан — байан-тайан дьону аанньа ахтыбат буол, киэбир, улахамсый. ☉ Имея высокое положение, богатство, вести себя надменно и отвратить от себя людей
Икки аҥыы кэдэрги тайаммыттара сүрэ бэрт. Күтүрдэр, дьонсэргэ сиилиэ-одуулуо да диэн кыбыстыбаттар. И. Семёнов
[Үс быраатым] кинээстэр кэдэрги тайаммыттарын кэҕиннэриэх биһиги баарбыт диэн турбуттарыгар, сиртэн-халлаантан ыйаахтаах дьону утардахтара диэн сэмэлиирим. Эрилик Эристиин
◊ Таба тайан — туох эрэ наадалааҕы чопчу булан ыл; сөптөөх суолу тал; баартаах, сорсуннаах, табыллымтыа буол (хол., булка). ☉ Удачно находить что-л. необходимое; находить единственно правильное решение; быть удачливым, фартовым (напр., на охоте)
[Таптыыр соҕотох идэҕин тыһыынчанан араас идэттэн] сыыһа түстэххинэ олоҕуҥ устата кэмсиниэҥ-хомурунуоҥ, таба тайаннаххына үйэҥ тухары дьоллоох буолуоҥ. Е. Неймохов
Дьоллоох уол оҕо эбиккин, дьолгор таба тайаммыккын, Суордаайаптары тутус, ытыгылаа. В. Протодьяконов
Таба тайанан бардаҕына, мантан балтараа көс сир буолуохтааҕа. М. Доҕордуурап
Тайалҕаннаах тайҕам булдун Таба тайанан сылдьарга, Өрүүтүн илии тутуурдаах, Өттүк харалаах буоларга. Баал Хабырыыс
Тайҕа баһын тайан көр тайҕа. Тэрэнтэйдээх Балааҕыйа ити курдук тайҕа баһын тайанар, өтөхтөрүттэн үүрүллэр ыар дьылҕаламмыттара. Л. Попов
Тайҕа баһын тайаммытым, Үрэх баһын өҥөйбүтүм; Хайыһарынан хаампытым, Туркунан сүүрпүтүм. Л. Попов
Эдэрбэр үрэх баһын өҥөйөн, тайҕа баһын тайанан, дьонтонсэргэттэн туспа дугуйданан сылдьыбыт баҕайыбын. И. Федосеев
ср. др.-тюрк., тюрк. тайан ‘опираться, прислоняться, облокачиваться; полагаться, доверяться’

Еще переводы:

рычаг

рычаг (Русский → Якутский)

төһүү (биир тирэнэр (тайанар) туочукалаах биир уһугун баттаатахха атын уһугунан туту эмэ хамсатар дэтээл.)

Категория: Машиностроение
маслоотражатель

маслоотражатель (Русский → Якутский)

арыы тэйитэр (массыына арыыта массыына үлэлээтэҕинэ киинтэн тэйэр (центробежный) күүс дьайыытынан, баал куорпуска курдаттыы тайанар о. д. а. сирдэринэн, быыһылаан тахсарын мэһэйдиир, төттөрү тэйитэр оноһук.)

Категория: Машиностроение
алдьархайын

алдьархайын (Якутский → Якутский)

сыһ., кэпс. Сүрдээхтик, наһаатык, дьиктитик. ☉ Здо ´рово, сильно, ужасно, бешено
Атаһыам, арыт кырдьык Ыарыылаахтык тайанар, Сиикэй бааска туус курдук Алдьархайын аһытар. С. Данилов
Оок, дьэ, алдьархайын да ытан эрэллэр. Кырдьык даҕаны: сир-халлаан титириир, от-мас дьигиһийэр. Т. Сметанин

дугалыы

дугалыы (Якутский → Якутский)

сыһ. Дуга курдук. ☉ Дугообразно
Дьахтар хааһын хара кыраасканан синньигэстик дугалыы өҕүлүннэри тарта. М. Попов. Кустук хаста дугалыы тайанарын өрүсүһэ-өрүсүһэ ааҕаҕын. С. Васильев
Индигиир өрүс дугалыы өҕүллэн ылар сиригэр, Зашиверскай диэн куорат тура сылдьыбыта. БИГ ӨҮөС

сыра

сыра (Якутский → Якутский)

аат. Киһи-сүөһү үлэлиир сэниэтэ, үлэҕэ тулуура. ☉ Сила (физическая, мускульная), мощь, энергия. Сыраҕын быһыма
□ Үлэҕэ сыратын биэрбит сордоох. Н. Лугинов
Поэзия — халбас хара, Таба тайанар ыарахан. Сүүстэ сыыһа харбаан баран, Сыраҕынан кыайаҕын. С. Данилов
Хачыгыр …… мууһун сыра бөҕөнөн көтөҕөн, хаҥас диэки остуолга илдьэн уурда. Эрилик Эристиин
ср. алт. шыра ‘мука, мучение, страдание’

дьылҕалан

дьылҕалан (Якутский → Якутский)

  1. дьылҕалаа диэнтэн бэй. туһ. [Үрүҥ Уолан олорор сирэ] ырааҕа миэстэлэнэн биллибэтэх, үрдүгэ дьылҕаламматах, халыҥа холоммотох, дириҥэ тургутуллубатах. ПЭК ОНЛЯ II
    Ырааҕа биллибэтэх, Ырыата иһиллибэтэх, Үрдүгэ дьылҕаламматах, Үс күөгэйэр күлүүстээх …… Тоҕус дьуларыйар дьулусханнаах Добун маҥан халлаан. П. Ойуунускай
  2. Араас быһыы-майгы моһуйан уруккуттан букатын туспа балаһыанньалан. ☉ По стечению обстоятельств попасть в другое (обычно нежелательное) положение
    Тэрэнтэйдээх Балааҕыйа ити курдук тайҕа баһын тайанар, өтөхтөрүттэн үүрүллэр ыар дьылҕаламмыттара. Л. Попов
    Биһиги Ийэ дойдубутугар айылҕаҕа уонна киниэхэ үөскүүр көтөргөсүүрэргэ харысхаллаах сыһыан олохсуйан, уруккута сэдэхсийэр, эстэр-быстар дьылҕаланан испит кыыллар, көтөрдөр улам үөскээн ууһаан-тэнийэн эрэллэр. «ХС»
    Валерий Ноев кэрэ мелодиялары айбыта дьоллоох дьылҕаланнылар, норуот таптаан ыллыыр ырыалара буолан көттүлэр. «Кыым»
өһүө

өһүө (Якутский → Якутский)

аат. Дьиэ үрдүн сүгэн турар сис мас (мастар). ☉ Потолочная балка, матица
Өһүөтэ бөҕө-таҕа буоллаҕына эрэ, дьиэ дьиэ буолар. Багдарыын Сүлбэ
Өһүөлэри быһар төбөлөрүнэн сүүрбэ икки сэнтимиэтир суоннаах, алта аҥаар миэтэрэ уһуннаах талыы үчүгэй бэрэбинэлэринэн икки миэтэрэ буола-буола түһэриллэр. СГК ТҮЧ
◊ Бастыҥ (тойон, сүрүн) өһүө — былыргы саха балаҕанын, билиҥҥи саха дьиэтин ортоку өһүөтэ. ☉ Средняя матица якутского балагана; главная, средняя матица современного якутского дома
Балтаанай оноҕос барахсан Бар-дьаҕыл курдук Барылаан кэлэн Бастыҥ өһүө баһыгар Баһынан батары түһэн хаалла. П. Ойуунускай
Дьиэ үрдүттэн буор тохтон, Чиэрэгинэн саккырыыра, Тойон өһүө, маһа сааллан, Тостуох курдук бачыгырыыра. Күннүк Уурастыырап
Тырыттыбыт дьүдьэх таҥас нөҥүө Түөһэ ыраҥнаан көстөр: холкуоһу Сүһүөҕэр туруораары Сүрүн өһүө буолбута кини. Н. Босиков. Өһүөтэ баай — өһүө үрдүнэн биир кэккэ бэрэбинэни түһэрэн өһүөнү баттат. ☉ Положить венец над матицами дома
Өһүө баайылыннаҕына, дьиэ тутуллан бүппүт курдук сананыллар — малааһын буолар. Багдарыын Сүлбэ. Өһүө баһа — өһүө балаҕаҥҥа баҕанаҕа эбэтэр сэбэргэнэҕэ тайанар төбөтө, дьиэҕэ истиэнэҕэ тайанар уһуктар. ☉ Концы матиц
Сопхуоска чахчыта оннук. Туһааннаах үлэҕин бүтэрдэргин эрэ, тойон түөскэр силлии-силлии, өһүө баһын ааҕа сытыахтааххын. Э. Соколов
Киргиэлэйбит кэлэйбиттии өһүө баһын диэки көрөн кэбиһэр. «ХС». Өһүө тэп — былыргы саха оонньуута: тугу эмэ сымнаҕаһы өһүөҕэ ыйаан баран, ону тэбэ оонньоо. ☉ Старинная якутская игра-забава: достать носком ноги до висящего под потолком мелкого предмета. Сэрии иннигэр убайым аах өһүө тэбэ оонньууллара

аттаа

аттаа (Якутский → Якутский)

I
туохт. Сүөһүнү ууһатар быччархайдарын ылан кэбис, төрүөҕэ суох оҥор. ☉ Кастрировать, холостить, оскоплять (животное)
Оҕус ыччат сүөһүнү 6–12 ыйдааҕар аттыыр буоллахха, быччыҥнарын тканнара ордук күүскэ сайдаллар, онон сүөһү харгыстаммакка улаатар. ДьСИи
II
туохт.
1. Атынан хааччый, атта булан биэр. ☉ Обеспечивать кого-л. конем, давать ему коня
Мэхээс оҕонньор кытытын Маппыйга бэлэхтээтэ — кэлэн-кэлэн кыра уолун дьэ аттаата. «ХС»
2. Түөрт лабааҕар тур, түөрт атах буол (үксүгэр киһи тобуктаах илиилэригэр тайанарын этиллэр). ☉ Становиться на четвереньки (чаще всего говорят тогда, когда человек стоит, передвигается, опираясь на обе руки и оба колена)
Биир немец аттаан баран, землянка диэки баран истэ. Т. Сметанин
Чугаһаабытым, атын эбит. Туруйа! Бастаан аттаан, кэлин сыылан үөмэн истим. И. Данилов
[Эһэни көрсөн] Өлүөскэ часкыйаат, төттөрү ыстанна, уҥа-хаҥас буруйан, сүүрэн тэлээрэн иһэн, туохтан эрэ иҥнэн, аттыы түстэ. Н. Габышев

дьогдьуур

дьогдьуур (Якутский → Якутский)

I
аат. Хайа, үрдүк сир чорбойон көстөр ордук үрдүк арҕаһа. ☉ Продолговатая вершина горы, возвышенности
Иннибитигэр тайах арҕаһын курдук көстүүлээх дьогдьуур көһүннэ. И. Егоров
[Моойтоон] суон тиит баарыгар тиийэн хоруйа-хоруйа үрэр уонна сороҕор хайа дьогдьууругар тиийэ төттөрү сүүрэн кэлэр. Е. Макаров
Арҕаа мыраан дьогдьуурун үрдүгэр күн кыһыл көмүс сардаҥатынан тайанар. М. Доҕордуурап
Арыт эмискэ үрдүк дьогдьууртан киэҥ алаастар арылла түһэллэрэ. Б. Лунин (тылб.)
II
аат., иис. Таҥнар таҥас сиэҕэ санныга холбоһор сиринэн чорбойо, хоройо сылдьар гына иҥээһиннээн тигиллибитэ. ☉ Декоративные сборки (складки) на рукавах женской верхней одежды по плечу, буфы
Үҥсүүлээхтэр остуол икки өттүгэр кэккэлэһэн быар куустан, аастыйбыт төбөлөрүн төҥкөтөн, оноолоох соннорун дьогдьуурдара тэрэһэн, самыылара сайбаһан турдулар. Күннүк Уурастыырап
Барылара дэдэриспит …… тор курдук бытыктаах дьоннор, хараҥа өҥнөөх киэҥ халадаай ырбаахыларын таһынан дьогдьуурдаах хара хаһыаччыгы кэппит хотуттарын илиилэриттэн сиэтэн, аа-дьуо дайбаҥнаһан иһэллэр. П. Филиппов
Кини …… халҕайбыт киэҥ бэйбириэт ыстааннаах, дьогдьуурдаах хараҥа күөх билиис сонноох, куондардаах күөх хортуустаах. В. Протодьяконов
Ааныка эмээхсин, дьааһыгын түгэҕэр баттаан сыппыт, ууруулаах солко ырбаахытын, былыр эдэр эрдэҕинэ кэппит дьогдьуурдаах, хаарыс хаһыаччыгын кэтэн киэргэммит этэ. Д. Таас

сүүмэх

сүүмэх (Якутский → Якутский)

I
аат.
1. Туох эмэ утах курдук уһун, синньигэс, бэйэ-бэйэтин кытта холбоспута, холбуу тутуллубута (хол., кыл, баттах). ☉ Пучок (напр., волос)
Марфа Митрофановна сүүһүгэр саба түспүт чачархай баттаҕын сүүмэхтэрин хатыҥыр тарбахтарынан силэйэ анньан көннөрүнэ оҕуста. П. Филиппов. Ойуун ону [сылгы сиэлин] ылан, түөрт сүүмэх гынан баран, үс сиргэ уокка бырахта, биир сүүмэҕин илиитигэр тутан олорон үстэ-хаста иһиирдэ, дьааһыйда. Күндэ
Чаҕыл Иванович субуулаах оттон биир сүүмэҕи ылан муннугар даҕайда. С. Никифоров
2. Биир салааҕа хойуутук үүммүт отоннор (хол., моонньоҕон, виноград). ☉ Кисть, гроздь (напр., ягод, винограда). Моонньоҕон сүүмэҕэ. Виноград сүүмэҕэ
□ Ньургустаана өтөх саҕатыгар хаптаҕас хойуу үүнүүтүгэр түбэһэн, виноградтыы сүүмэҕин аҕалан, таптаан сиэн, амтаһыйа олордо. В. Протодьяконов
Сэнтимиэтир кэриҥэ уһуннаах, кораллыҥы кыһыл өҥнөөх отоннор биирдии сүүмэхтэргэ биэс уончаҕа тиийэ холбуу үүнэллэр. ДьДьДь
3. көсп. Сырдык сардаҥата. ☉ Пучок лучей света
Күн көмүс сүүмэхтэрин түһэрэр. И. Федосеев
Тахсар күн маҥнайгы чаҕыла Куорат куба ньууруттан тайанар, Үрдүк таас дьиэлэртэн саҕыллан Сардаҥа сүүмэҕэ ыһыллар. М. Ефимов
Үрүҥ көмүс сүүмэх Уҥа түннүгүнэн сыыйыллар. Баал Хабырыыс
ср. туркм. сүйүм ‘волокно’
II
аат. Аһыйбыт үүт убаҕаһын сүүрдүбүт кэннэ хаалар хойуута. ☉ Гуща прокисшего молока, остающаяся после процеживания
Суораты кыл сиидэҕэ кутан уутун сүүрдэллэр. Оччоҕо суорат хойуута, сүүмэҕэ хаалар. «Чолбон»
Сүүмэҕи, иэдьэгэйи уутун өр сүүрдэн, хатаран, хаптатан, астыылларыттан көрдөххө, дьиэтээҕи сыыры оҥороллор эбит. КЕФ СТАҮө
ср. хак. сүүмек ‘мешочек, мешочек для процеживания творожистой массы’, ДТС сүҕмэ ‘вид творога’, туркм. сүҕмэ, уйг. сүҕмэ ‘сюзьма (процеженное кислое молоко)’