сущ
(мн. ч. нет)
тайҕа, тыа

ж. тайҕа, халыҥ тыа.

туохт. Элбэх үп-харчы, мал-сал, сүөһү-ас баайдан. ☉ Иметь обилие материальных ценностей, денег; разбогатеть
Саха төрдө буолбут Саха Саарын Тойон, Сабыйа Баай Хотун диэн, Баһа-атаҕа биллибэт Баараҕай – барҕа баайданан Байан-тайан олорбуттара эбитэ үһү. П. Ойуунускай
Оттон сорохтор эмиэ да соччо үлэлээн түүннэри-күнүстэри умса-төннө түспүттэрэ көстүбэт эрээри, сүөһүлэнэнастанан, байан-тайан иһэллэр. Болот Боотур
[Уйбаан:] Ыал буолтум тухары күн тура-тура үлэлиибин-үлэлиибин да, байан-тайан кэлбэтим. А. Софронов

туохт. Үрүт-үрдүгэр кыстаа, хос-хос уур, сап, тут. ☉ Накладывать что-л. друг на друга слоями, наслаивать
Быһыттарын арҕаһа түрдэс гынаат, ортотунан быһа барбыт да, дьаарыстаабыт модун бэрэбинэлэрэ үлтү кумаланан, дьаптайбыт халыҥ буордара тоҕо куорҕалланан үрэх икки эҥээригэр күөрэ-лаҥкы ыһыллан хаалбыт. Амма Аччыгыйа
Биһиги итиини туппат кирпииччэнэн миэтэрэнэн халыҥнаах кириэппэстэри дьаптайабыт. Ол түмүгэр эргиччи ночоот. Н. Лугинов
Сэтир бөҕөнү булунан, хос-хос дьаптайан, маһынан тэптэрэн, хахха оҥоһуннум. Р. Кулаковскай

I
туохт.
1. Көтөөрү гын, көтүөхчэ буол (уу кырсын эбэтэр сир үрдүн атаҕынан таарыйан кынатынан сапсынар көтөр туһунан); ыараханнык, нэһиилэ көт (көтөр оҕотун, бааһырбыт кус туһунан). ☉ Энергично замахать крыльями, перебирая лапками по поверхности земли или воды, пытаясь взлететь; тяжело взлетать (о птенце или подстреленной птице)
[Мохсоҕол] хатан муос тыҥырахтарынан халтарыйа-халтарыйа, хаһыытаан баран, таас устун тайан лачырҕаата. П. Ойуунускай
Ийэлэрэ кинилэри [кус оҕолорун] лаһыгырыы тайарга, күлүбүрүү көтөргө, устарга, умсарга үөрэтэр. Н. Габышев
2. көсп. Олус түргэнник, чэпчэкитик сырыт. ☉ Очень быстро и легко передвигаться
Уолан эрэт дьонум Унаар тыанан тайан, Көтөлүнэн киллэриҥ Күндү түүлээх бэрдин. Д. Апросимов
Өссө аллара — күөх күлүктэр, Ой тыалар. Табалар тайаллар, чыычаахтар ыллыыллар. А. Пушкин (тылб.)
△ Ырааҕынан тэлэһийэ, киэҥ сиринэн эргийэ сырыт. ☉ Объезжать обширную территорию, колесить
Көмүһү ылыахха, туттуохха айылаах Амырынан тайар атыыһыт диэн, Хайа, мин эрэ да буоллаҕым дии. Суорун Омоллоон
△ фольк. Кими эмэ туһулаан эрчимнээхтик көт (сытыы уһуктаах сэби этэргэ). ☉ Лететь в цель (напр., об остром холодном оружии)
Көхсүн хараҕын үүтүнэн, Көбүөхтүүр сүрэҕинэн Үөрбэ тайан эрдэҕинэ …… Аһара охсон биэрдэ. П. Ойуунускай
Татаар тыллаах Таба таайбатын Үөрбэ түспэтин, Атара тайбатын. П. Ойуунускай
ср. др.-тюрк. тарых ‘подниматься, взбираться’, кирг. тай ‘скользить’
II
саҥа алл.
1. Соһуйуу, дьиктиргээһин, кыһыйыы, абааһы көрүү холбоспут күүстээх иэйиини көрдөрөр. ☉ Выражает удивление с оттенком досады, раздражения
Тай, доҕор, оттон оннук сыаналааҕы Тыыҥҥытын да харыстаабакка көрдөөн, Ама буллугут ини. С. Зверев
— Испирдиэҥкэлэри мин иитиэм үһү дуо? — Тай, уонна ким? Э. Соколов
ср. алт. таҥ ‘возглас удивления, изумления’

разбогатеть; жить в полном достатке.