көр тигээрдээ
Сүөһүлэр тигээйилээн, мээнэ тигинэһэ сырсаллар. А. Фёдоров
Сүөһүлэр тигээйилээн кутуруктарын хорото-хорото сүүрдүлэр. «ХС»

туохт., түөлбэ. Тигээрдээн мээнэ сүүр. ☉ Спасаться бегом от оводов (о скоте).

тигээрдээ диэн курдук
Ынах тигиилээн ойуурга түһэр. Амма Аччыгыйа
Тигиилээбит ынахтар дьиэгэниччи көрө-көрө, кутуруктарын хороччу туттубутунан сырсан тигинэһэллэр. Айталын
Төбөтө тигиилээбит сылгы курдук өрө кэҕиҥнэс. «Чолбон»

тигээрдээ диэн курдук
[Ынахтар] кутуруктарын хороччу туттан, тигээччилээн лиһигирэһэн, харахтарын үүтэ көстүбэккэ, маска өтөрү түһүөх курдук сырыстылар. Амма Аччыгыйа
[Ынахтарым] тигээччилээн тыаҕа сырсан хаалбыттара. М. Доҕордуурап

тигээрдээ диэн курдук
Биир тиҥэһэ сүүрэрдии сылдьан маска атыллан өлбүт. Далан
Үөр сүөһү сүүрэрдээн, кутуругун хороччу туттан баран, төттөрү-таары сырса, өрө кулахачыйа сылдьар буолан хаалар. Н. Заболоцкай
Билигин куйааһа сүрдээх, онон ынахтар сүүрэрдииллэр. БТТ

туохт., түөлбэ. Тигээрдээ. ☉ Носиться, бегать (о скоте, ужаленном оводами, осами)
Эн бүгүн ынахтарыҥ тигииктээбиттэр быһыылаах. А. Фёдоров
Тигииктээбит сүөһүлэр кутуруктарын хороччу туттатутта, үргүбүт үөр сылгылыы иннилэрин хоту батыгырастылар. Айысхаана

туохт. Ытырар, тигэр үөнү-көйүүрү үргүтээри кэҕилдьий (сылгы туһунан; ынах сүөһү туһунан итинник этиллибэт). ☉ Мотать головой и хвостом при нападении оводов и ос (о лошадях; о рогатом скоте так не говорят)
Уолаттар бүгүлэхтээн өрө хантаарыҥныы сылдьар аттарын иһирик ойуур саҕатыгар баайталаан баран чэйдиир сиргэ кэллилэр. Р. Кулаковскай
Субан сылгы үөрэ Бороҥ көлүйэ үрдүнээҕи хатыҥ чараҥҥа бүгүлэхтии-бүгүлэхтии, мэччийэ сылдьаллара. И. Федосеев
Көлүүр аттара, үөттэр анныларыгар бааллан тураннар бүгүлэхтээн кэҕилдьиһэллэр, тыбыыра-тыбыыра сири табыйбахтаан ылаллар. Л. Попов. Тэҥн. тигээрдээ

1. бул диэнтэн хай. аата. Оттон күөх харыйаны бэйэтин булуу — дьиҥнээх проблема. Н. Лугинов
   Эмиэ саҥа тиэмэ булуута, установка тэрээһинэ, уопут ыытар саҥа ньыманы сыыһыы-табыы. В. Яковлев
   2
   көр булумньу. [Бэйбэрикээн] Булуу киэнин бастыҥын Булбут курдук сананан, Титириктэн оҥорбут Титиигэр ойон тахсан, Тигээрдээбит ынаҕын Тиэтэл-ыксал бөҕөнөн Тумугуттан тардыалаан, Туллаҥалыы олордо. И. Чаҕылҕан
2. Ханна эмэ ыраатан харчыга эбэтэр тугунан эмэ эргинэн булбут ас-үөс, мал. ☉ То, что приобретено, добыто с выездом в отдаленные места за деньги или путем торговли чем-л.. Настааччыйата утары тиийэн кэлэн: «Баһылай, доҕоор, дорообо! Эргиэн бөҕөнү эргинэҥҥин, булуу бөҕөнү булан, үп-ас үктэллэнэн кэллэҕиҥ ээ». Саха фольк.
   4
   көр булумньу. Булчут булбут булуутун Булууһугар түһэрбэт. Лөкөй этин, чоҥкутун Бэйэтэ эрэ сиэбэт. С. Данилов

аат.
1. Дьахтар эбэтэр үүтүнэн иитээччи тыһы харамайдар эмиийдэрин төбөтө. ☉ Сосок (у женщин, самок млекопитающих)
[Бэйбэрикээн] Тигээрдээбит ынаҕын, Тиэтэл-ыксал бөҕөнөн, Тумугуттан тардыалаан, Туллаҥалыы олордо. И. Чаҕылҕан
Ийэ, илиитин уонна эмиийин тумугун оргутуллубут уунан суунан баран, оҕотун эмнэрэр. Дьиэ к.
2. Туох эмэ синньээн бүтэр уһуга. ☉ Тонкий, вытянутый, заострённый конец чего-л. [Оруос] соҕооччуга ньуолах түүгэ маарынныыр икки тумуктаах. КВА Б
Дьиэлээх дьахтар …… тумуга суох алтан чаанньыгы күлтэн ороон таһааран, үүтэ суох, сылбархай чэй тобоҕун кутта. С. Сарыг-оол (тылб.)
3
хаҥарай диэн курдук. Сорох оройуоннарга атыыр тумуга диэн тылы тутталлар, оттон киин оройуоннарга үксүлэригэр хаҥарайа диэччилэр. АНП ССХТ
Тумуга икки өттүнэн эминньэхтээх буоллаҕына бу атыыртан үксэ тыһы кулун төрүүр буолсук диэччилэр. АНП ССХТ
♦ Тумук тутун — тумус тутун диэн курдук (көр тумус)
Саха литературата аан маҥнай үөскүөҕүттэн нуучча уонна атын да омуктар литератураларын сахалыы тылбаастааһыны мэлдьи тумук туттубута. «Кыым»
◊ Туйах тумуга көр туйах
[Туйахтаахтарга] тарбах уҥуохтарыгар икки суол бэрбээкэйдэр уонна туйах тумуга баар. СИиТ
ср. тюрк. томак ‘длинная кожаная труба с шаром на конце’

I
1. даҕ.
1. Саҥата ааспыт, өр туттуллубут, туһаныллыбыт. ☉ Долго находившийся в употреблении, подержанный, старый
Ол дьоһун тумулум Илиилээх тиитигэр Ыйанан туруохтаах Мин эргэ биһигим. С. Данилов
Эргэ сундуук түгэҕиттэн алаадьылыырга аналлаах курупчаакылаах мөһөөччүк дьиэҕэ киирдэ. Софр. Данилов
[Өкүүчэ] Тула чэҥнээх муннуктарга Эргэ ыскааптары туруортаата. С. Васильев
2. Саҥа көрүҥүн сүтэрбит, өр кэтиллибит (таҥас, атах таҥаһа). ☉ Потёртый, потрёпанный, поношенный, старый (об одежде, обуви)
Кийиитим эргэ таҥастааххын диэн сирэр үһүө. Софр. Данилов
Бурхалей халтаҥ сонун кытта эргэ саппыкытын кыбынан, дэһээтинньик иннигэр киирэн иһэн Мариса диэки көрөн кэбиспитэ. Эрилик Эристиин
Өргөстөөх, төлөннөөх бэйэтэ, Өһөн, муоһа-кылаана тоһунна, Эргэ үтүлүктээх бэргэһэтэ Илиититтэн төлүтэ түстэ. С. Васильев
3. Тутуллан баран өр турбут, эргэрбит, хаарбах (тутуу). ☉ Ветхий, обветшалый, старый (о строении)
Урууп дьиэтэ …… таас аттаһыктаах түннүктэрдээх, сиргэ-буорга киирбиккэ дылы эргэ ампаар дьиэ элээмэтэ. Күндэ
Ньирэйдэр тигээрдээн сырсаллар, Эргэ дьиэ күлүгэр мусталлар. С. Данилов
Эрбэммит кириэстээх Эргэ таҥара дьиэтэ көһүннэ. С. Васильев
4. Билигин туттуллубат буолбут, туһата суох. ☉ Вышедший из употребления, устаревший (напр., о деньгах). Эргэ билиэт. Эргэ пааспар
□ Арай ампаарга ыраахтааҕы саҕанааҕы, эргэ сэбиэскэй, хаалбыт харчы ханнык эрэ иһиккэ угуллан сылдьара. Хомус Уйбаан
Ыйынньыкка Степан Ефремов төрөөбүт күнэ эргэ истиилинэн бэриллэр. ФЕВ ДьС
5. Туох эмэ иннинэ урут баар буола сылдьыбыт. ☉ Бывший прежде чего-л. другого, предыдущий, предшествующий, старый (напр., о квартире). Эргэ кыбартыырабар бара сырыттым. Ыстатыйам эргэ барыйаанын буллум
6. Аныгы буолбатах, билиҥҥигэ сөп түбэспэт, урукку. ☉ Старого образца, несовременный, устаревший, прежний (напр., о порядке)
[Ол Дьобуруопа дьоно олус элбээн] Истэрэ сипсийэн, этэ сатыыллар эбит: «Эргэ бэрээдэги эһэн, Эҥин үчүгэйдэ Тэрийиэҕиҥ», — диэн. Өксөкүлээх Өлөксөй
Эстэн эрэр эргэ үйэ Элбэх тойон мэҥнэрин …… Олохтоохтук, астыннара, Устурууктар кэпсээбитэ. Күннүк Уурастыырап
[Михаил:] Эргэ олоҕу эргиттэрэн аҕалаары гынаҕыт дуу? С. Ефремов
△ Хаалынньаҥ, урукку (өй-санаа, майгы). ☉ Отсталый, некультурный, несознательный
[Одуор:] Оттон кини бэйэтин эрэ билинэр, булбутун муннун анныгар баттыыр. Дьиҥнээх эргэ, эгоист киһи. Суорун Омоллоон
[Бэрэбиэччит — Константиновка:] Эн, бадаҕа, ити быһыыгынан буоллаҕына, бэрт эргэ майгылаах киһигин быһыылаах. С. Ефремов
7. Өрдөөҕүттэн, уруккуттан баар, урукку. ☉ Сохранившийся с давнего времени, давний, старинный (напр., об усадьбе)
Ол иһэн көрө түспүтэ — тумул анныгар эргэ өтөх баҕаналара хаарга батыллан тураллар эбит! Амма Аччыгыйа
Барыах биһиэхэ, мин хоспор, Баар онно биир эргэ хаартыска. П. Тобуруокап
Эргэ сэргэ тулатын Эргийтэлиир тыраахтар. Эллэй
Эргэ дьарҕата көппүт. «ХС»
8. Былыргыттан ордон хаалбыт. ☉ Старинный, древний (напр., о городе)
Дьокуускай — эргэ, кырдьаҕас куорат, ол гынан баран кини күн-түүн эдэр, саҥа буолан иһэр. Суорун Омоллоон
Тамерлан — эргэ куорат. Эрилик Эристиин
9. Кырдьыбыт, саастаах, кырдьаҕас (киһи). ☉ Старомодный, старый
Онто суох, Баһылай Макаарабыс, бу эргэ дьон, онон кинилэргэ кыһамматын даҕаны, эдэрдэр тустарынан тугу этэр эбит? А. Сыромятникова
Эргэ кириитиктэр сипсиһэллэр, Эмиэ да тохтоон сөпсөһөллөр. С. Васильев
10. Эргийэр кэмигэр баранар, сүтэр (ыйы этэргэ). ☉ Убывающий (о луне, месяце на ущербе). Эргэ ый
2. аат суолт.
1. Саҥа көрүҥүн сүтэрбит, эргэрбит эбэтэр туһатыттан тахсыбыт туох эмэ. ☉ Старьё, ветошь
[Мааһа:] Саҥа таҥаһы биэриэ буолуо дуу, эргэни дуу? Күндэ
«Тоҕо мин олохпор биирдэ буолар оскуоланы бүтэрэр баалбар эмиэ эдьиийим эргэтин кэтиэхтээхпиний?!» — Маша өссө тэптэн, улаханнык ытаан барда. А. Никифорова
[Оттуур сэбин-сэбиргэлин] тэринэрэ, эрдэттэн эргэтин куруук сэлбинэ, абырахтана сылдьара. ПАЕ ОСС
2. Урут баар буола сылдьыбыт туох эмэ. ☉ Что-л. старое, существовавшее прежде
Эргэ эстибит, саҥа сандаарбыт (өс хоһ.). Эмиэ эргэни киэр эһэр Истиҥ биир иэйиилээхпит. С. Данилов
Эргэни үлтү анньар Үйэ манан халыйар. Эллэй
Эстибит эргэттэн тутуһуоҥ, — Эмэхтии тостон сиҥниэҥ! С. Васильев
3. ый, сыл, дьыл диэн курдук кэми бэлиэтиир тыллары кытта тардыы пуорматыгар ситимнэһэн, этиллэр кэм бүтүүтүн, бүтэр өттүн көрдөрөр. ☉ Сочетаясь со словами ый ‘месяц’, сыл ‘год’, дьыл ‘год’, обозначающими разные промежутки времени, указывает на конец, конечный период называемого времени
Сара көтүүтэ — атырдьах ыйын эргэтэ. Хомус Уйбаан
Кулун тутар эргэтигэр Дьокуускайтан Бүлүүгэ С.М. Аржаков кэлбитэ. «ХС». Кэлин, 1969 сыл эргэтигэр, бэйиэт Т. Сметанин төрөөбүтэ 50 сылын туолуута өрөспүүбүлүкэҕэ киэҥник бэлиэтэммитэ. КНЗ ТС
♦ Атаҕынан эргэ барбыт көр атах
Бэйэтэ кыыс дьахтар, атаҕынан эргэ баран, кырдьаҕас киһиэхэ сэлээннэммитэ. А. Сыромятникова
Кур бэйэтэ кубулуйбат (эргэ бэйэтэ элэйбэт) көр кубулуй. Арай Сангаар шахтата, кур бэйэтэ кубулуйбат, эргэ бэйэтэ элэйбэт диэбиккэ дылы, тохсунньу былаанын тоҕон түмүктүүр. «Кыым»
Чэр <эргэ> баас көр баас II. Сүрэҕим эргэ бааһыгар Тууһу таммалатта. Т. Сметанин
Баҕар, биир эмэ мэник тыллаах түбэһэн, эргэ бааһы хатыынан аала сылдьыа. «ХС»
Эргэ бааһын таарый (тарбаа) көр баас II. Биһиги курдук Аҕа дойду Улуу сэриитин устун ортотунан ааспыт аҕам саастаах дьоҥҥо ити барыта эргэ бааспытын тарбыыр. «Кыым». Эргэ бааһын тыытыма — кимиэхэ эмэ урут олоҕор туох эмэ үчүгэйэ суох буола сылдьыбытын санатыма, өйдөтүмэ. ☉ Не береди его старые раны
Кырдьаҕас киһини эргэ бааһын тыытыма. НАГ ЯРФС II. Эргэ киһи элээмэтэ күл.-ооннь. — элбэҕи билбит-көрбүт кырдьаҕас, саастаах киһи. ☉ соотв. тёртый калач
Эргэ киһи элээмэтэ буоллаҕым буолан, сыарҕаттан оронон тахсан, …… ырааҕы-чугаһы ыраҥалыы турдум. «Кыым»
◊ Ый эргэтэ көр ый II
[Кууһума:] Ый эргэтэ буолан бэргээбит ээ. А. Софронов
<Эргэ> олох хаалынньаҥа көр хаалынньаҥ. Эргэ олох хаалынньаҥнара хайдах да иҥэн сылдьар буоллуннар, өһүөннээн туран утары охсуһуохха! Амма Аччыгыйа. Эргэ харамай түөлбэ., харыс т. — кырдьаҕас булчут. ☉ Старый охотник.
ср. др.-тюрк. ески, тув. эрги, хак. ирги ‘старый, давний’
II
аат. Киһи хараҕын дьэҥкир бүрүөтүгэр ыарыыттан эбэтэр оһолтон үөскээбит үрүҥ чэр. ☉ Беловатое пятно на глазу, возникающее вследствие помутнения роговицы глаза после различных заболеваний или увечий, бельмо
[Бохсурҕанньыт (кутурар):] Аҥаар хараҕа эргэлээх дьахтар бу ким үөрэ буолуой? Эрилик Эристиин
Эргэлээх харахтаах уол аанынан быкта. И. Гоголев
Эргэлээх харахтаах Ылдьаана …… киирэн кэллэ. «ХС»