1) тупой; соҕоон сүгэ тупой топор; 2) перен. грубый, топорный; соҕоон оҥоһуу топорное изделие; 3) перен. разг. глупый, тупой; соҕоон киһи тупой человек.

даҕ.
1. Олохсуйбут сиэргэ-майгыга сөп түбэспэт, сүөргү, куһаҕан. ☉ Противоречащий принятой этике, не соответствующий морали, грубый, непристойный
Сылгыһыт Сүөдэр атыыһыт уола аатырара толоос, кыбыстыылаах буолсу. Н. Якутскай
Биһиги аргыспыт толоос тылыттан ах баран олорбохтоотубут. Г. Угаров
Эдэр ыччат истэриттэн Толоос быһыы тахсыталыыр. Н. Туобулаахап
Симаков ити толоос элэктээһинин ким да истибэтэх курдук аһаран кэбиһэллэр. «ХС»
2. кэпс. Ситэри тупсарыллыбатах, нарыламматах, модороон оҥоһуулаах. ☉ Грубый, топорный, грубо сработанный
Мэхээлэ дьиэтин тэриэбэтэ, үлэлиир сэбэ-сэбиргэлэ барыта чэпчэки, дьоҕус, Киргиэлэй киэнэ барыта толоос, адаҕа курдук. Амма Аччыгыйа
Киэһэтигэр тоҕус мастаах, туох да толоос улахан сохсо бэлэм буолбут. М. Чооруоһап

1. даҕ., кэпс. Улахан, томороон быһыылаах эбэтэр оҥоһуулаах. ☉ Большой, грубо отделанный; топорный
   Кыыс илиитин бадаайы баппаҕай ыга тутан ылла, чахчы күүстээх киһи быһыылаах, Туллукчаана сөҕө санаата. «ХС»
   Хаһан эрэ Хахай тойон, Бастыҥ солбуйааччы Баабыр ытыс, Бадаайы тыҥырах Баабыр кыыл Баһылык буолбут. Күн Дьирибинэ
   Суоппуйа бадаайы хамыйаҕын туппутунан киирэр. Н. Туобулаахап
2. аат суолт., эргэр. Улахан быһах эбэтэр хамыйах. ☉ Большой якутский нож или ковш
   Ону [кыталыгы] ол киһи бадаайытынан дабыдалын тосту быраҕан ылла. ПЭК ОНЛЯ I
   Ити курдук үүт холбуйар бадаайылары, араас кээмэйдээх мас ньуоскалары, күөстэн балык хоторор уһун уктаах бадаайыны хатыҥ мастан оҥорор этилэр. ПСН УТС
   ◊ Бадаайы быһах көр быһах
   Күөттээни ууһа күөттээбит, Баалтааны ууһа балталаабыт, Обот соллоҥ олуймолуй Хааннаах дьаргыс бадаайы быһаҕым. Ньургун Боотур

даҕ.
1. Салаҥ, модьу, ситэ нарыламматах (сэби-сэбиргэли, тэрили этэргэ). ☉ Сработанный, сколоченный грубо, топорно, без изящества
Остуол икки өттүгэр киһи олороругар аналлаах модороон лааппылар. Далан
Көлөттүгэс модороон сыарҕалаах тыраахтар кээһиигэ от тиэйэ сылдьар. Софр. Данилов
Оҕонньор уот иннигэр модороон оҥоһуулаах талах олоппос турарыгар куолутунан аргынньахтаан кэбистэ. «ХС»
2. Боллоруттаҕас эбэтэр олус модьу, улахан (хол., уос, мурун эбэтэр киһисүөһү миэстэлэрин этэргэ). ☉ Грубый, топорный, неизящный (напр., губы, нос)
[Тайах] салаалардаах муостарын адаарыҥнатар, …… тугу эрэ ботугуруур курдук модороон уоһун боллороҥнотор. Амма Аччыгыйа
Лаппа ситиһиилэниэн, ый тахсыбыт улахан сирэйбит, муннубут-уоспут модорооно атахтыыр. Р. Баҕатаайыскай
Сүөдэр күлэ түстэ, улахан модороон илиитин Хобороос санныгар уура охсон, таптайбахтаан ылла. А. Сыромятникова
3. көсп. Олус сөҥ, бэйэтигэр сөбө суох хойуу (киһи куолаһын этэргэ). ☉ Низкий, глухой, очень грубый, несоответствующий внешнему облику кого-л. (о голосе)
[Тровскай] сахалыы олус үчүгэйдик билэриттэн бэйэтиттэн бэйэтэ дуоһуйар курдук туттар уонна …… хойуу, модороон куоластаах. Л. Попов. Ха ра сатыын искиэрэлээх кыыс уоллуу м о д о р о о н куолаһынан бааҕынаата. Г. К олесов
ср. калм. модьрун ‘грубый’

даҕ.
1. Ууһа суох, сатаан туттубат, уустугу-ураны тупсаҕайдык сатаабат, айбат. ☉ Неумелый, неискусный, беспомощный в делах. Салаҥ киһи. Салаҥ дьахтар. Салаҥ уус
□ Салаҥ киһиэхэ хара тыа маһа ытыыр (өс хоһ.)
Салаҥ худуоһунньуктар оҥорбут кынаттаах аанньаллара хамсаабат харахтарынан эмиэ кинилэри көрөргө дылылар. М. Доҕордуурап
Уйбаан чугаһаан иһэр. Толоос уҥуохтаах-иҥиэхтээх, салаҥ киһи уһанан баллырдаабытын санатар. А. Сыромятникова
2. Ууһа-урана, тупсаҕайа суох. ☉ Лишённый художественности, выразительности, топорный. Салаҥ тыл-өс. Салаҥ оҥоһуу. Салаҥ уруһуй
□ Маны хоһуйарга мин тылым алыс салаҥ, өйүм өрүү татым, …… быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Биһиги дьиэбит түөрт эрэ ыал арыччы олорор кыра дьиэтэ эрээри, икки мэндиэмэннээх буолан, өрө дуодайан тахсыбыт салаҥ тутуулаах. ВВМ
3. кэпс. Наһаа, олус. ☉ Непередаваемый, неописуемый, ужасный, дикий (о высокой степени проявления чего-л. — напр., о жаре). Салаҥ куйаас түстэ. Тыал күүһэ салаҥ
□ [Өлүөнэ өрүс:] Саҥарыалаах балыктары Салаҥ дириҥнэрбэр саһыаран, Үөскүүр балыктары Үтүө чүөмпэлэрбэр үөрдээн, Үрүҥ көмүс өҥнөөн, Үтүмэн элбэҕи үүрэн киллэрдим. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кэлэн хоһун оҥосто сылдьар, хоһум үчүгэй диэн үөрүүтэ салаҥ. А. Софронов
Таҥна оҕус, биэбэкээм, Таһырдьа тымныы салаҥ. И. Сысолятин
♦ Хоро салаҥ — букатын тугу да сатаабат салаҥ, букатыннаах салаҥ. ☉ Абсолютный неумеха
Эдэр сааһыгар хоро салаҥ буолан, сүгэтин наар дьон уктаан биэрэллэрэ. В. Иванов. Тэҥн. салбаҥ
ср. монг. салан ‘нерадивый, небрежный, неаккуратный’, алт. чалаҥ ‘неосторожный, рассеянный; шаткий’, др.-тюрк. чалаҥ баши ‘пустослов, болтун’

I
даҕ., кэпс.
1. Иэйиитэкуойуута эбэтэр ууһа-урана суох, тоҥуйтоҥкуруун эбэтэр салаҥ. ☉ Недушевный, грубый, неизящный, топорный
Бу дойдуга үчүгэй иһитчит суох эбит — ыаллар кытыйалара-хамыйахтара соҕооннор, халы-мааргылар. Болот Боотур
[Эдэр суруйааччыларга] тылы чочуйарга кыһаммат, норуот үчүгэй, минньигэс тылларын туттубат быһыылар [тахсаллар]. Онтон суруйар тыл сыппыыр, соҕоон буолар. Н. Заболоцкай
Никон тимир көлө оннугар соҕоон оҥоһуулаах соҕотох сүгэ угун бас билэн сырыттаҕа бу. «ХС»
△ Итийэн-кутуйан үлэлээбэт, ис көҕө суох, көһүүн-көнтөрүк. ☉ Пассивный, безынициативный
Ити чыыбыгыраабытын, сэһигирээбитин көрүмэ, үлэҕэ ыар, соҕоон киһи. Н. Босиков
2. Киһи эбэтэр сүөһү минньигэһиргээбэт, сымсах. ☉ Невкусный, непитательный
Сиргэ-тыаҕа сылдьан, дьиэ-уот олоҕор холоотоххо, быдан соҕоон аһылыкка киһи түргэнник үөрэнэр. Я. Семёнов
Үрэх, өрүс ото соҕоон, сахсархай, сүөһүнү дьүдьэтэр. КНЗ СПДьНь
Араас от үүммүт мэччирэҥэр таба үчүгэйин эрэ талан сиир, соҕоон, хатыылаах өттүн хаалларан кэбиһэр. СНН ТМТ
II
аат., түөлбэ. Намыһах сииктээх толооҥҥо үүнэр туораахтаах от, сөкү. ☉ Вейник Лангсдорфа
Хонуу отуттан кулун кутуругар маарынныыр соҕоон диэн от баар эбит. Н. Заболоцкай
Туундара зонатыгар …… ходуһа метлигын, кулун кутуругун уонна соҕоон оту …… ыһыахха сөп. САС
ср. тюрк. соҕан ‘лук’, хак. ноҕон ‘зелень, овощи’

даҕ.
1. Модороон, салаҥ оҥоһуулаах (хол., тутууну этэргэ). ☉ Простой, лишённый изящества, топорный (напр., о здании)
Өлөксөй аҕатын томороон доруобун соспутунан сылдьар. Амма Аччыгыйа
Тоҕус моҕоллоох, Томороон соҕус тутуулаах Буор холомону Туруорбуттар эбит. П. Ядрихинскай
Майаҕатта сүрдээх томороон ох сааны нөҥүө кулгаах тааһыгар дылы иэмэх курдук төгүрүччү тардан баран, ыһыктан кэбиспит. Саха сэһ. Киһи сылгы тыһа томороон үтүлүктэрэ балтас гыннылар. «ХС»
2. Нарына суох, улахан (киһи сирэйин, илиитин этэргэ). ☉ Грубый (о чертах лица, руках)
«Оттон кырбаан көрүҥ!» — Баһыахтыыр Балбаара икки томороон харытын ньыппарыммытынан барда. Амма Аччыгыйа
Дьаакыбылап кулуба уолун Сүөдэркэни, төһө да сатабыла суох томороон ньуурдааҕын иһин, ама кыыс сириэх уола буолуо дуо дии саныыра. Н. Якутскай
Оо, Киһи, уун эрэ күөрэччи Эн чэрдээх томороон илиигин. М. Ефимов
«Нохоо, Уулаах! Түбэһэ сылдьаҕын дуу?» — тойон ыйыллаҕас хааннаах, томороон толуу сирэйэ мичиҥнээн кэбистэ. Эрилик Эристиин
3. Модьу, толуу. ☉ Большого размера, внушительный
Арыы томороон тииттэрэ нухарыһан тураллар. Амма Аччыгыйа
Томороон силискинэн Тоҥугар тиийэ Тирэммитиҥ баҕас кытаанаҕын! Баал Хабырыыс
4. кэпс. Тыйыс, хабараан (тымныы туһунан). ☉ Суровый, крепкий, лютый (о морозе, климате)
Томороон тымныы уоҕуттан Тоҥ мутук булгуруттар. Баал Хабырыыс
Тохсунньу томороон тымныыта Толоону дэлби тоҥорбуккунан, Тохтоо, олус сананыма! С. Васильев
5. көсп. Мөлтөхтүк айыллыбыт, суруллубут, ууһа-урана суох (уус-уран айымньы туһунан). ☉ Неудачный, лишённый изящества, неискусный (о художественном произведении)
Суруйуулара маҥнайгы кэмҥэ томорооно. Амма Аччыгыйа
Ханнык эрэ киһи хоһоон суруйбут, Хатырыктаах-хахтаах томороон хоһоону. С. Тарасов
ср. тат. тумыр ‘сделать грубо, топорно’ + ҕан, калм. томруун ‘крупный, толстый и крепкий от рождения’

халы мааргы — 1) салаҥ, мөлтөх, олус судургу оҥоһуулаах (оҥоһук, тутуу туһунан). ☉ Грубый, топорный (об изделиях, сооружениях)
Ол эрээри ох саа таһыгар олус халы мааргы оҥоһуулаах гынан баран, бөдөҥ-садаҥ үҥүүнү, эһэ тайыытын, онтон да атын булт сэбин-сэбиргэлин көрөн баран, бары даҕаны хайдах эрэ саҥаларыттан маппыттара. Далан
Халы мааргы моонньохтоох сэргэҕэ ханнык эрэ тыҥырахтаах кыылы маһынан оҥорон олорпуттар. М. Доҕордуурап
Саад улаҕатыгар икки мэндиэмэннээх халы мааргы оҥоһуулаах сарай баара. А. Гайдар (тылб.); 2) куһаҕан көрүҥнээх, томороон (сирэй быһыытын этэргэ). ☉ Невзрачный, некрасивый (о лице)
Мардьааһай сирэйинэн халы мааргытын иһин, баай-тот киһи оҕото. Т. Сметании. Халы мааргы, кып-кыһыл, баҕыстыгас сирэйдээҕин иһин Баҕыстар Баһылай диэн ааттаммыт. Р. Кулаковскай
Маарыйа дьүһүнүнэн халы мааргы, хата, ол оннугар куруутун киэргэнэр. ССЛИО; 3) тоҥкуруун, куруубай, толоос. ☉ Чёрствый, грубый, непристойный
Халы мааргы, кэрэгэй дьоннор, хомойуох иһин, билигин олус кэмчитэ суохтар. Софр. Данилов
Инсэньиэрбит үс тыллаах этиини сатаан оҥорбот халы мааргы тойооску буолан биэрдэ. И. Бочкарёв
Сорох табаарыстар тыллара-өстөрө халы мааргы, култуура өттүнэн намыһах буолар. В. Титов; халы мааргытык — модорооннук, толоостук. ☉ Топорно, грубо
Халы мааргытык баллырдаан суоруллубут сыҥаһалардаах хас да оронноох. Г. Колесов
Ол тугуй даа?! Дьүөгэм, бэйэҕинэн Халы мааргытык ыйыттаххын даа! Р. Баҕатаайыскай
Тылы-өһү мээнэ халы мааргытык туттар дьону хас биирдии киһи тута билиэн сөп. В. Кондаков

I уст. 1) набрюшник (широкий меховой или ватный); 2) толстая повязка (накладываемая на больное место).
II частица 1) словообразующая, образует нареч. от образн. и звукоподр. слов: бал бааччы а) грубо, топорно; б) перен. открыто, прямо; быр бааччы сытно, в достатке; лоп бааччы аккуратно, как раз; весьма точно; нам бааччы а) смирно, спокойно; б) перен. беспрекословно; ньир бааччы а) основательно, добротно, фундаментально; б) перен. на широкую ногу; тыҥ бааччы очень туго; 2) усил., усиливает знач. нареч.: быһа бааччы наотрез, резко; илэ бааччы совершенно явно; көҥүл бааччы абсолютно свободно; тута бааччы тотчас, тут же; чахчы бааччы воистину; экчи бааччы непременно, обязательно.