тоҥ-хат диэнтэн хай
аата. Саҥа тутуу саҥардыы Саҕаланар кэмигэр — Тоҥуу-хатыы, Ыарахаттар үгүстэр. Эллэй

ньалҕарый диэнтэн хай
аата. Арыыга уган ылбыт курдук ньалҕарыйыы. Амма Аччыгыйа
Тоҥуу-хатыы, буһуу-ньалҕарыйыы — киниэхэ. «ХС»

аат. Хоргуйуу, сутааһын; аһыыртан аккаастаныы. ☉ Голодание; голодовка
Хаайыылаахтар Киренскэй куораттан хаары-сииги аннынан сатыы Иркутскайга айаннаабыттара, быстарыы-аччыктааһын ыар эрэйин көрбүттэрэ. П. Филиппов
Үгүс үтүө доҕоттору сүтэрии хомолтотун, аччыктааһын, тоҥуу-хатыы, сыра-сылба быстыыта диэн тугун бэйэтин этинэн-хаанынан үчүгэйдик билбитэ. С. Никифоров
Сэбиэскэй табаарыстар бырачыастааһын бэлиэтигэр аччыктааһыны биллэрбиттэрэ. «Кыым»

дьырай диэнтэн көстө түһүү. Погоннардаах, сайыҥҥылыы үрүҥ киитэл таҥастаах, …… үрдүк уҥуохтаах байыаннай киһи дьырас гына түстэ. Амма Аччыгыйа
Кэллэҕим сарсыҥҥы сарсыардатыгар гостиницам хоһугар Д. Тарва дьырас гына түспүтэ. И. Федосеев. Тоҥмут-хаппыт Крылов өрө эппэҥнээбитинэн хамыһаар иннигэр дьырас гына түстэ. В. Николаев (тылб.)

мотооччох курдук — кыра, олус соноон көстөр быһыылаах (киһини, сүөһүнү этэргэ). ☉ Маленький ростом, но широкий в обхвате. Та ба манаан Түүнү быһа тоҥор-хатар. Мотооччох курдук э т и р г э н у о л. Ыҥырар ыл. Үрэх баһа сирдэргэ үөскүүр сылгы кыра, кылгас, мотооччох курдук, дьоҕус ыйааһыннаах буолар. АНП ССХТ. Тэҥн. мотоҕоно

сыһ.
1. Биир кэм түргэнник, доргуччу добдуйан (тыас, саҥа туһунан). ☉ Однообразно, быстро, безостановочно, громко, скороговоркой (говорить, раздаваться)
[Бадаайап] Күһүгүрэччи күлэр, добдугураччы саҥарар. Адьас өрөгөйдөөн олорор. Л. Попов
[Кыыстара] оройуон да, өрөспүүбүлүкэ да хаһыаттарын сонунун киэһэ аайы добдугураччы ааҕан биэрэр идэлэннэ. С. Федотов
Самсон Кустуурап халҕаны күүскэ тардыалыы-тардыалыы, эмиэ добдугураччы тоҥсуйда. Н. Габышев
2. Добдугурас буола, ыбылы күүскэ (тоҥ, хат). ☉ Сильно, как камень (промерзнуть, заморозиться)
Сир добдугураччы тоҥмут этэ. Н. Якутскай
Быйыл күһүн дьогдьооттоон сир харанан добдугураччы тоҥмута. «Чолбон»

сыһ. Астына, дуоһуйа (хол., кэпсэт, аһаа, үлэлээ, ырыт). ☉ Всласть, вдоволь (наговориться, поесть, поработать и т. п.)
Маладьыастарыҥ атыҥырыы көрсүбэтилэр, ытыс үөһэ түһэрэн күндүлээтилэр-маанылаатылар, ирэ-хоро хаадьылаһан, иллэҥ кэммин биллэрбэккэ аһардым. Р. Баҕатаайыскай
Мин үс сылы быһа кыыһы кытта биирдэ да ирэ-хоро кэпсэппэккэ, сүрдээҕин туоххаһыйан иһэрим. Г. Колесов
Бачча үлэлээн, тоҥон-хатан баран, дьиэҕэ киирэн, ирэ-хоро аһаан бар. ПДИ КК
Бастаан манна үлэҕэ киирэригэр уһанар дьиэтэ бэрт аҕыйах сэптээх-сэбиргэллээх этэ. Онон санаа хоту ирэ-хоро үлэлииригэр кыах суох. «Кыым»

аат.
1. Улахан төгүрүк эбэтэр ньолбоҕор быһыылаах ас аҕалар тэриэлкэ. ☉ Блюдо (предмет посуды). Улахан бүлүүдэ. Таас бүлүүдэ. Үрүҥ көмүс бүлүүдэ
□ Бүлүүдэни толору кыһыллыбыт тоҥ хатыыһы көхтөөхтүк саҥа аллайа көрүстүлэр. Н. Габышев
Кини бүлүүдэҕэ өрөһөлүү ууруллубут сыалаах эти охсон кэбиспитэ. М. Доҕордуурап
2. Биир аһылыкка бэриллэр ас көрүҥэ. ☉ Блюдо (кушанье). Маҥнайгы бүлүүдэ. Иккис бүлүүдэ. Үс бүлүүдэлээх эбиэт
□ Саарбах киһини олус минньигэс бүлүүдэлэринэн күндүлээбиккититтэн кэһэйэргит буолуо. Софр. Данилов
Укуруобу тупсарыы быһыытынан салааакка, мииҥҥэ, тэллэйгэ, эккэ, балык бүлүүдэҕэ хатаран да сибиэһэйдик да эбэллэр. ФНС ОАҮүС
Чесногу оҕурсу уонна помидор тууһааһыныгар, араас эт-балык, оҕуруот аһыттан оҥоһуллар бүлүүдэлэри тупсарыыга киэҥник тутталлар. ФНС ОС

I
туохт. Ситэн туораахтаах буол, туораах үүнэн таҕыс (үүнээйи туһунан этэргэ). ☉ Созревать, наливаться (о семенах, зёрнах некоторых растений)
Томороон лоҥкур тиит Тоҥон-хатан турбут бэйэтэ Толуу лоһуор туораахтанна. Өксөкүлээх Өлөксөй
Початок толору туораахтанарын ситиһэр сыалтан искусственнай эбии куоппаһырдыыны тутталлар. ХКА
Кукурузаны сиилэскэ угарга …… хайыы-үйэ үчүгэйдик туораахтаммытын кэннэ, ол гынан баран туорааҕа сымнаҕас эрдэҕинэ хомуйуллуохтаах. САС
II
дьүһ. туохт. Элбэх буолан, туораах бытарыйарын курдук, оонньуу-көрүлүү, сүүрэкэлии сырыт (кыра оҕолор, көтөрдөр, кыыллар тустарынан). ☉ Резвиться, бегать, словно рассыпавшиеся зёрна (о маленьких детях, птичках, зверёнышах)
Саас буолан, оттоох күрүөҕэ чооруос бөҕө туораахтанна. Э. Соколов
Түөрт эмдэйсэмдэй, бытырыыс курдук оҕолор тула өттүбэр туораахтаналлар. Күрүлгэн. Анал миэстэҕэ отут биир сибиинньэ оҕолоро туораахтана оонньууллар. «Саха с.»

аат.
1. Ким эмэ көҥүлүн күөмчүлээһин, баттабыл, атаҕастабыл. ☉ Притеснение, стеснение кого-л. в правах и свободе
Кыргыллыыттан уонна үтүргэнтэн сир үрдүгэр суох буола эстибит эбэтэр бэрт аҕыйах тобохторо эрэ ордон хаалбыт норуоттар ахсааннара бэрт элбэх. Эрилик Эристиин. Эрилик Эристиин хам бааччы олоруон, тыаҕа баай үтүргэнэ, Дьокуускайга өрөбөлүүссүйэ күүрээнэ күүһүрэн, ол силлиэҕэ ытыйтарбыта. Н. Габышев
Хайа, уонна тоҥмут-хаппыт, эрэйи билбит, элбэх үтүргэҥҥэ сылдьыбыт оҕо олоҕу сыаналыы үөрэнэр дииллэрэ чахчы. Күрүлгэн
2. көсп. Ыгыта симсии, анньыһыы, үтүрүһүү. ☉ Толкотня, давка. Оптуобуска киэһэ аайы үтүргэн бөҕө
□ Ол үтүргэҥҥэ Анфиса баар суох бэлэҕин ханна гыммытын өйдөөбөт. Н. Кондаков
Ааныс ити айылаах үтүргэнтэн хайдах тахсыбытын билигин да сатаан өйдөөбөккө турар. «ХС»