1. аат. Сайын уһун куйаас кэмигэр саҕах, халлаан буруолаах курдук буолан тунаарыйан көстүүтэ эбэтэр кыһыҥҥы улахан тымныыга туманнырыыта; буор-сыыс, буруо о. д. а. хойуутук көтүүтэ. ☉ Марево во время длительного летнего зноя или туман из-за сильных морозов зимой; густой дым, пыль и т. д. Орто дойду дуолана Сулана-кэлэнэ Суудайа олордоҕуна …… Күлүк көстүбэт Күдэнэ оргуйда. П. Ойуунускай
   Инники кирбии хара күдэнэ арыый дьэҥкэрдэ. Т. Сметанин
   Эдьиийдэриэм, кэрэ кыыс Кими көһүтэрий? Суолга күдэн көтөрүн Тоҕо кэтэһэрий? С. Данилов
2. даҕ. суолт.
3. Буруоҕа маарынныыр, буруотуҥу (салгын күдэннэнэн, былыт, буор көппүтэ буруоҕа маарыннаан көстүүтэ о. д. а.). ☉ Похожий на дым, как дым (о воздухе, облаках, пыли и т. п.)
   [Этиҥ] Күдэн былыт үктэллээх, Итир былыт илдьиттээх, Дугуй былыт олбохтоох. Өксөкүлээх Өлөксөй. [Тыраахтар] Көхсүн иһиттэн Көҕөччү хара Күдэн буруонан Күллүргэччи тыынар. Саха фольк.
4. Улахан, модун (кыах, күүс-уох). ☉ Мощный, сильный
   Оок-сиэ дуо, оҕолоор! Күтүр дьаалы [арыгы] Күдэн күүһүн, Орулуур уоҕун, Мэнилийэр бэрдин эбитин! Өксөкүлээх Өлөксөй
   [Ыччатым] Туспа дойду Торҕон дуулаҕалара Күөнтүүр күннэригэр …… - Уоттаах харахтарын умсары көрдөрөөр, Күдэн күүстэрин Көтүрүтэ охсоор. С. Зверев
   ♦ Күдэҥҥэ көт — күдэҥҥэ көппүт диэн курдук (көр көт I)
   Ардыгар ити курдук киһиттэн сылтаҕа суох тыалар умайаннар, айылҕа мөлүйүөнүнэн баайа күл-көмөр буолар, күдэҥҥэ көтөр. Амма Аччыгыйа
   Төрөөбүт норуотум! Күн сирэ көрүөҕэ: Күөрэйбит көлдьүн күүс Күдэҥҥэ көтүөҕэ. Эллэй
   ◊ Күдэн куйаас — улахан куйаас, өҥүрүк куйаас. ☉ Сильный зной, нестерпимая жара. Эгэй, чэ дуу! Саҥа дьыл салалынна, Үтүө дьыл өҥөйдө, Унаар куйаас оонньоото, Күдэн куйаас көрүлээтэ. Саха фольк. Күдэн туман — хойуу туман. ☉ Густой клубящийся туман
   Күдэн туман Күүскэ көттө, Күлэр күммүт Көмүлүннэ. Күннүк Уурастыырап
   Кыараҕас муус түннүктэр ононманан күдэн туманынан үрэ тураллар. Күндэ. Күдэн үп (баай) — барамматхороммот үп (баай), халыҥ баай. ☉ Неиссякаемое, чрезмерное богатство
   Күдэн үппүн күр баайбын Көмүспүттэн-сэгэрбиттэн Харысыһар буоллахпына, Хайдах ама табыллыай? Күннүк Уурастыырап
   ср. монг., бур. күдэр, хүдэр ‘сильный, крепкий’, монг. күдэн ‘пыль, мгла’

туманныр диэнтэн дьаһ
туһ. Суол хаарын туманнырдан, …… Табатын сиэллэрэ турда Алгыс табаарыс холурдук. Р. Баҕатаайыскай

I
көр атыгырас I
Силистэр таска тахсан араастаан ытыгыраһа сыталлара. С. Маисов
Уҥуоргу мыраан хайалара туманныран көстөллөрө сүтэн, адаарыһан көстөр таас чочумаастарынан ытыгырастылар. «Чолбон»
II
көр атыгырас II
Халлааҥҥа саҕахтан таҥалай курдук ытыгырас былыттар сыыйыллан таҕыстылар. С. Маисов

аат.
1. Туох эмэ ыраахтан нэлэһийэн чуолкайа суохтук, туманныран көстүүтэ. ☉ Неясное, нечёткое очертание, силуэт чего-л.
Сайыҥҥы күн сардаҥара тахсарын алын кырыытын диэки баран истэххэ, күөх унаар түптэ урсуна көстүөҕэ. ПЭК ОНЛЯ V
Эбэ урсуна барыта кини хараҕар туманныран көһүннэ. И. Гоголев
Үүйэ күөл кытыытыгар мыраан күдэримтийэр күөх урсунун одуулаан олороро. Л. Попов
2. Туох эмэ көнө, дэхси уонна киэҥ ньуура (хол., өрүс, сыһыы, халлаан). ☉ Широкая гладкая поверхность, гладь (напр., реки, обширной равнины, неба)
Оо, үчүгэйиэн, бу күп-күндэлэс, күпкүлүмнэс күн күлүмүнэн оонньуур үрүмэ долгуннаах унаарар урсун. М. Ефимов
Билигин саас саамай үчүгэй кэмэ — сир-дойду ситэн-силигилээн, күөх унаар урсуҥҥа сууланан, уста-долгуйа турар. А. Бэрияк
Күн үөһэ ойон турара, халлаан урсуна харах ыларын тухары ыраас этэ. Н. Абыйчанин
♦ Урсуна биллибэккэ барда — туох да суолу-ииһи, сибикини хаалларбакка, биллибэтинэн барда. ☉ Пропадать, исчезать бесследно. Киһилэрэ хайа сах урсуна биллибэккэ баран хаалбыт

туохт.
1. Икки эбэтэр биир илиинэн күөйэ тутан кими-тугу эмэ бэйэҕэр ыксары харбаан ыл. ☉ Обнимать, обнять
Тогойкин моонньун кууһа түспүтүн оҕонньор бэйэтэ да билбэккэ хаалла. Амма Аччыгыйа
Сонно тута Маша барахсан үөрүүтүн тулуйумуна, ыраас хараҕа туманнырбытынан доҕорун кууһа түстэ. М. Доҕордуурап
2. көсп. Бары өттүттэн эргий, тулалаа, хап. ☉ Обхватить, обволакивать, окружить что-л. со всех сторон
Оттон сөмөлүөт ааллара Отой өтөр көппөт буолбут; Дохсун буурҕа, туман будул Дьокуускайы тууйа кууспут. Күннүк Уурастыырап
Син ол кэриэтэ сырдык иэйии кууһан, Эн өйдүүр өйгүн, сүрэххин долгутар. А. Абаҕыыныскай
др.-тюрк., тюрк. хуч

туохт.
1. Күдэннирэн, туманныран көһүн. ☉ Казаться покрытым пеленой, завесой тумана
Дьэҥкир ыраас салгын, туох барыта сүрдээх ыраахха диэри чуолкайдык көстөр, кыччыыр эрэ, түүппэҕирбэт, тумарыктыйбат. Амма Аччыгыйа
Күнэ суох былыттаах халлаан, күнүһүн кылгастык сырдаабыта аатыран тумарыктыйа түһээт, хаттаан хараҥарбыта. Болот Боотур
Ый тулата төп-төгүрүк гына тумарыктыйда. Тэки Одулок (тылб.)
2. Бүрүллэн, үчүгэйдик көрбөт, өлбөөркөй буол (харах туһунан). ☉ Туманиться, мутиться (о глазах)
Сылаарҕаан тумарыктыйбыт да буоллар, хараҕа мындырдык, иччилээхтик чаҕылыйар. КА СЛТК
Аан дойдуну тумарыктыйбыт хараҕынан анаархайдык анаарар киһи, …… төһө да күн сырдыгын көрөрүн иһин, тыыннаах аатырыан сатаммат. «Чолбон»

даҕ.
1. Талымаһа, сириксэнэ суох, имири-хомуру аһылыктаах. ☉ Неразборчивый и небрезгливый в еде (корме), прожорливый
Иван оҕо эрдэҕиттэн бор киһи. Бытархай сыыс өттүн ыраастыы барбакка, ытыһын тухары мунньубут дьэдьэнин биирдэ уобан кэбиһэрэ. Н. Лугинов
Айанньыт бор аты хайа да сүүрүккэ атастаспат. Н. Заболоцкай
2. көсп., кэпс. Мараны, барбаҕы да ылынар, тумна сатаабат. ☉ Непритязательный в чем-л. (напр., во вкусах)
Саха бор эбээт аакка Былыргыттан даҕаны, Мин биир орто холкуоска Билэбин уон Уйбааны, Тоҕус төрөл Маарыйаны. И. Гоголев
Мавра бор соҕус тыллары тутунна, хараҕа туманнырда. М. Доҕордуурап
♦ Боргор түс кэпс. — туохха эмэ куһаҕаннык быһыыланаргын кэрэйбэт, саатырҕаабат буол. ☉ Привыкнуть к своим безнравственным поступкам и перестать стыдиться их
Улуу баай убайа Чоочо [Сүөдэри] Уруурҕаан быстыбат оччо, Боругар түспүт оҕонньор Босхо хамначчыт оҥостор. Ф. Софронов. Тэҥн. кэрээҥҥиттэн таҕыс

аат. Саа, сэрии сэбин иитиитигэр туттуллар дэлби тэбэр булкаас. ☉ Порох
Буораҕы ууга суурайан ньирэйигэр иһэрпитэ. Амма Аччыгыйа
Сахсыйдахха, кэһээтэххэ, миэхэ да биирдэ эмэтэ ытар буорах орто ини. Софр. Данилов
[Миша:] Кыайтардаххытына бэриммэккэ, балаҕаҥҥытын кытта барытын үлтү тэптэрээри, буораххытын, сэпкитин чөмөхтүү куппуккут. Л. Габышев
♦ Буорах самыыр — олус бытархай таммахтаах самыыр. ☉ Очень мелкий дождь
Тумарыгынан таҥыннаран Тула ибиирэ, илгистэ, Буор хайаттан туманныран Буорах самыыр түһэн истэ. С. Тимофеев
Бүгүн аны буорах самыыр түстэ. С. Федотов. Тэҥн. быыһы (быыһык, муора быыһыта, муора быһыта) самыыр. Буорах сытын амсай (буораҕы сыллаа) калька — сэрии-гэ аан бастаан кытын. ☉ Впервые принять участие в боях, понюхать пороху
Сыл курдук сэриилэһэн, өстөөх тугун-ханныгын дьэ билэн, буорах сытын амсайан, госпиталга өр сыппыта. «ХС»
Бу манна эрэ, Украина сиригэр, буораҕы аан маҥнай сыллаан эрэбин. Н. Кондаков. Буорах сытын билэ илик (билбэтэх, сытыргыы илик) калька — сэриигэ кытта илик, сэриигэ үөрүйэҕэ суох. ☉ Пороху еще не нюхал
Сорох күн аайы кыргыһыы уотугар сылдьар. Сорох сааһын тухары буорах сытын билбэккэ хаалар. Амма Аччыгыйа
Буорах сытын билэ илик саҥа кэлбит дьону көрсүһүү …… боруон бэтэрээннэрин кытта билиһиннэрииттэн саҕаланара. «ХС»
Буорах сытын өссө сытыргыы илик, аармыйаҕа ыҥырыллаат атаҕын бүлгүрүтэн киирэ сытар Клим Попов көбдьүөрүйдэ. «ХС»

1. аат.
2. Туох эмэ туманныран, күдэннирэн көстүүтэ (туман, быыл, буруо). ☉ Завеса чего-л. (напр., тумана, пыли, дыма)
   Уу үрдэ көстөркөстүбэт чараас тумарыгынан бүрүллүбүт. Софр. Данилов
   Соня тымныы тумарыгын бүрүнэн, омооно эрэ көстөн, элэҥнээн иһэрэ. М. Доҕордуурап
   Арай бу хара тумарыкка, ыыс-быдааҥҥа …… ый кэлтэкэтэ чомполоно умсаахтыыр. В. Сыромятников
3. Киһи хараҕар бары барыта силбэһэн чуолкайа суох буолан көстүүтэ. ☉ Муть в глазах
   [Томмот] хараҕын саба тууйбут тумарык арыый дьайҕарда. Софр. Данилов
   [Уол] хараҕар уу киирэн, тумарык буолбахтаан ылар. В. Яковлев
   Барыта дьиибэтик, быһаарыыта суохтук, Пьер хараҕар тумарык буолан хаалла. Л. Толстой (тылб.)
4. даҕ. суолт.
5. Хоп-хойуу туманынан, күдэнинэн бүрүллүбүт. ☉ Покрытый густым туманом
   Бу сарсыарда былыттаах, тумарык күн саҕаланан эрэр. Амма Аччыгыйа
   Уҥуоргута биллибэт киэҥ тумарык толооннор бэйэ-бэйэлэрин солбуйсан истилэр. Эрилик Эристиин
   Биирдэ эмэтэ суор обургу, тумарык халлаанынан көтөн күпсүйэн иһэн …… дьөлө кыланан ааһар. «ХС»
6. көсп. Үчүгэйдик өйдөммөт, бутуурдаах. ☉ Неясный, смутный
   Арай биирдэ эрчимнээх баҕайы илии миигин үрдүктүүк-үрдүктүк өрүтэ күөрэҥнэппитин туһунан тумарык өйдөбүл санаабар иҥэн хаалбыт. Софр. Данилов
   ◊ Күөх тумарык — туох эмэ ыраахтан биир кэлим көҕөрөн көстүүтэ (халлаан, от-мас, туман, уу туһунан). ☉ Отливающий голубизной, зеленью, голубая даль, сплошная зелень перед глазами (о небе, растительности, тумане, водоёме)
   Ыраах үөскэ, күөх тумарыкка, үрүҥ борохуот көстөр-сүтэр. М. Тимофеев
   От-мас көҕөрөн сыһыыларга күөх тумарык түспүт. «ББ»
   Хайалары дабайан таҕыста күөх тумарык былыты быыһынан. «ХС»
   др.-тюрк., тюрк. тунарых, тумарык

сыһ.
1.
ыараханнык 1 диэн курдук. Оҕонньор өссө турбахтаата, онтон аргыый кэлэн, Костя аттыгар ыардык олордо. Н. Заболоцкай
[Дьахтар] түөһүн мөтөтөн, төбөтүн ньыхатан, ыардык үктээн хотойо турда. Н. Габышев
Дьахтар …… атаҕын иминэн остуол таһыгар турар олоппоһун булан ыардык тайанан олордо. Т. Находкина
2
ыараханнык 2 диэн курдук. Удаҕан куолаһын уларытан, намылыччы сыыйан ыллыырын ууратан, ыардык, нүһэрдик туойан барда. Болот Боотур
Алампа 13 сааһыгар диэри ыарыһах этэ, аҕатын да дьиэтигэр олорон, хотонтон быкпата, онон оҕо сааһа ыардык ааспыта. Н. Габышев
Маша аҕыраада ааныгар киирэригэр аат айаҕар түһэн эрэр курдук, ыардык сананна. М. Доҕордуурап
3
ыараханнык 3 диэн курдук. Оҕоҥ ыалдьыаҕын кэриэтин эн бэйэҥ Ыардык ыалдьарга бэлэмҥин. Эллэй
Кэннигэр таптыыр доҕоро Миичэкэтэ ыардык ыалдьан сытар. А. Сыромятникова
4
ыараханнык 4 диэн курдук. Оҕонньор ыардык көхсүн этитэн кэбистэ. Н. Заболоцкай
Дьон ыардык үөһэ тыыммыттара, уйадыйбыт сүрэхтэрэ ыган, харахтара туманныран барбыта. М. Доҕордуурап
Иһим түгэҕиттэн ыардык ынчыктаатым. «ХС»
5. көсп. Олус улаханнык, дорҕоонноохтук, сөҥнүк (тыаһаа, иһилин). ☉ Очень громко, гулко, раскатисто (звучать)
Санатымаҥ ыардык сааллар тэргэн тэлитэ тэбиитин, буомба чыскыыр иһиириитин! Р. Баҕатаайыскай
Көмүөл мууһа ыардык хабарына тыаһыыр. «ХС»
Арҕааттан бырысыап соһуулаах икки «ЗИЛ» массыыналар ыардык ньирилээн иһэллэр. «ХС»