туорхаһый I диэнтэн атын. туһ. Дойду ахтылҕана сүрэҕи-быары туорхаһытар
□ Саала бу өттүгэр алгыйар курас тымныы манна аараабыт дьон барыларын сүрэхтэрин туорхаһыта кууста быһыылаах. Софр. Данилов

көр туорхаһый I
[Манчаары:] Туохтан эмиэ Туоххаһыйдыҥ, доҕоччуок? А. Софронов
[Оҕонньор:] үлэ суоҕуттан эмиэ туоххаһыйан барда. Р. Кулаковскай
Дойдугуттан кый бырах тэлэһийэн, Туоххаһыйдаҕа хаҥыл сүрэҕиҥ. И. Федосеев

көр туорхаһый I
Кэлин кэмҥэ иччитэхсийбит дууһаҕа туоххаһыйыы баар. Н. Лугинов
Төрөөбүт дойдуттан өр тэлэһийэн сылдьыы сүрэх-быар тулуппат-тэһиппэт туоххаһыйыытын үөскэтэр. «Чолбон»

көр туорхаһый I
Дууһа тууйуллуоҕа суохха дылы, Туоххаһытыах эйигин суохха дылы. С. Тарасов
Куппун-сүрбүн дойдум барахсан күһүнэ Курдаттыы тардан туоххаһыттаҕа сүрүөн. «ХС»

туохт. Кими эмэ суохтаан, сүтүктээн туорхаһый. ☉ Чувствовать себя одиноким
Өксүү оҕото өлбүтүн истэн баран соҕотохсуйбут санаата билигин арыый мүлүрүйүөх курдук буолан барда. Н. Заболоцкай
Доҕорбун суохтаан хас да күн соҕотохсуйан сылдьыбытым. «ХС»
Санаатын атастаһар, дууһатын аһар киһитэ суох соҕотохсуйбут. «ХС»

аат., кэпс.
1. Туохтан эмэ тахсар туох эмэ көдьүүс, туһа. ☉ Толк, польза, прок от чего-л.
Кыра Хабырыыс туох да туолка тахсыа суоҕун билэн, ах баран хаалла. Эрилик Эристиин. Мин Туохтан эрэ туорхаһыйан, Туолката суох чуҥкуйан …… Кэри-куру олордохпуна, Сахалыы саҥа Саамал кымыс курдук Сайа охсон киирдэ. И. Федосеев
2. Туох эмэ ис хоһооно, суолтата. ☉ Суть, содержание, смысл чего-л.
Сипсап кэпсэтэллэр, ону иһиллии сатаата да, туох да туолкатын быһааран истибэтэ. Күндэ
[Билигин сорох оҕолорбут] Африка, Латинскай Америка, Арҕаа Европа дойдуларыгар киһи куйахата ытырбахтыыр сабыытыйаларын туолкаҕа ылбаттар. ЧКС ОДьКИи

туохт.
1. Кууран-хатан, аанньа үүммэккэ мөлтөө (от-мас туһунан). ☉ Вянуть, теряя влагу, засыхать (о растительности)
[Кураантан, суттан] дьиэ-уот сиэгэнийдэ, тиэргэн тубарсыйда. В. Титов
Туундара син биир астаах остуол кэриэтэ. Кини ардыгар тубарсыйар, дьадайар кэмнэрдээх. «ХС»
2. Кураанах, иччитэ суох буол, кураанахсый, иччитэхсий (хол., дьиэ). ☉ Становиться пустынным, заброшенным (напр., о доме)
Бу ыал дьиэтэ биирдэ курастыйа, тубарсыйа түспүтэ. В. Титов
Улам кураанахсыйан, тубарсыйан барбыттара бастакы ньиргиэрдээх пятилеткалар төрөппүт дьоҕус бөһүөлэктэрэ, учаастактара. «ХС»
3. Аанньа аһаабакка аччыктаа, аастуор сырыт. ☉ Испытывать голод, голодать, тощать
Тубарсыйа харгыйбыт Торҕон киирдэ диэҥҥин …… Туора көрбүккүн Дьэ, өйдүөтүҥ дуо? Д. Говоров
Сибиинньэлэрбит улаханнык тубарсыйан тураллар. «Кыым»
4. көсп. Санааҕа-онооҕо ыллар, санаарҕаа, туорхаһый. ☉ Испытывать тоску, тосковать
Дьонун санаатаҕына хайдах эрэ ис-иһиттэн наһаа кууран-хатан, тубарсыйан кэлэр. Н. Лугинов
Туох эмэ дьылҕа охсуутуттан Турук оннук тубарсыйар, Хаан-сиин оннук кубарыйар, Кут-сүр оннук аһааҕырар. И. Баишев

туохт.
1. Ханна эмэ бараары эбэтэр тугу эмэ оҥоро охсоору тиэтэй. ☉ Торопиться куда-л., спешить делать что-л. «Тугун элбэхтэрэй, ити бары ханна ыксаан иһэр дьонуй?» — дии санаата [Ыстапаан]. А. Софронов
[Устудьуоннар] Хойутаары ыксааннар Хойдон-элбээн сүүрдүлэр. Күннүк Уурастыырап. Тутуу биригээдэтигэр баран кэлэрдээхпин. Сотору кэлиэм. Ыксыыбын. С. Ефимов
2. Туохтан эмэ наһаа долгуй, айман. ☉ Тревожиться, беспокоиться, переживать от чего-л. или о чём-л.
Итинник саҥаны истэн баран, мин улаханнык ыксаатым, сүрэҕим тыаһа битигирэс буолла. Н. Неустроев
Вера Михайловна олус ыксаабытын, аймаммытын Настя көрөн, киирэн кэпсээбитин кэмсинэр. Н. Якутскай
Суумкатын ылан көрбүтэ — сурук суох. Рома ыксаата. А. Фёдоров
△ Соҕотох хаалан биитэр кими эмэ суохтаан туорхаһый, уоскуйан биэрбэккэ тэһийимэ, нус-хас буолума. ☉ Волноваться, томиться, скучать по кому-чему-л.
Мин соҕотох хаалан ыксаабытым. Н. Заболоцкай
[Өрүүнэ] начааскыга ыалдьыт сылдьыбатаҕына, киһи кэлбэтэҕинэ, хоноһо хоммотоҕуна ыксыы түһэр, тэһийбэт. А. Бэрияк
3. Кыһалҕаҕа киирэн кыпчыйтар, аччыктаан, ыалдьан муҥур уһукка тиий. ☉ Быть в отчаянии (от голода, болезни)
Адьас быстыбыт дьон. Аҕыйах табалаахтарын ыксаан сиэн бүтэрбиттэр. А. Софронов
Онтон Платон ыксаан кинини [кэргэнин] соҕуруу эмтэтэ илдьэргэ быһаарыммыта. Суорун Омоллоон
Ийэтэ өлбүтүн кэнниттэн, Уһун күн хоргуйан ыксыыра. Эрилик Эристиин
4. Туттуна, кыатана сатаан баран, тулуйума. ☉ Становиться невтерпёж, невмоготу кому-л.
Өр соҕус туран баран, тулуйбатым, ыксаан улаханнык сөтөлүннүм. А. Софронов
Ыксаатылар быһыылаах, Ыһыкта сыстылар. П. Ойуунускай
«Убайдарыам, ыксаатым, сыыҥтыам этэ!» — диир [Мэник Мэнигийээн]. Суорун Омоллоон
5. Өлөр-тиллэр икки ардыгар буол. ☉ Находиться в критическом состоянии, между жизнью и смертью
Уол ийэтэ ыксаабытын өйдүүр, билэр курдук, ытаан иэрийэр, өрө мэтэрийтэлиир. Н. Якутскай
Ол сылдьан, Сүрэҕим ыалдьан Балыыһаланан хаалбыппын, Ыксаан сытан …… Ыарыылыын хапсыбыппын. С. Данилов
Ыксаан мөҕүс да мөҕүс буоллум, туох да туһа тахсыбата, хата тимирэр курдукпун. Т. Сметанин
ср. алт. ыкча ‘кряхтеть, пыхтеть от напряжения, напрягаться’, туркм. гысамак ‘торопить, поторапливать’

I
аат. Саха сиригэр кыстыыр чооруостуҥулар аймахтарыгар киирсэр кыһыл түөстээх хардастыгас тумустаах ырыа чыычаах. ☉ Небольшая лесная птица семейства вьюрковых с перекрещивающимися концами клюва, клёст
Бай, ити ымыы ыллыыр! И. Гоголев
Көмнөхтөөх тыаны үрдүнэн Күн көстө түһэрин кытары Бэйэҥ да бэркэ бэркиһээн Истиэҥ этэ ымыылары. П. Тобуруокап
Лена өрүс мырааныгар ымыы ыллыыр, кэҕэ этэр. Л. Попов
♦ Ымыы ыллаабат, ыт үрбэт (дойдута) көр ыт II. Ыт үрбэт, ымыы ыллаабат, тураах тохтообот, туруйа хаһыытаабат үрэх баһа дойдуга туох булда кэлиэй, тэскилээтэхпит дии
◊ Тиит ымыы көр тиит
Тиит ымыыта харыйа, тиит мас сиэмэтин сиир, сайынын эбии үөнү-көйүүрү аһылыктанар. Тойон ымыы көр тойон. Тойон ымыы үксүн сыалаах мас үүнэр сиригэр уйаланар. Ымыы чыычаах көр ымыы I — диэн курдук. Ымыы чыычаах ыллаата, Күннээрикпит күөрэйдэ, Күөрэгэйбит көрүлээтэ. Саха нар. ыр. III
Кини күн тахсыыта тиит чыпчаалыгар олорон ыллыырын иһин, ымыы чыычаах диэн ааттаммыт. И. Федосеев
[Кыһын халлаан сылыйарыгар] ымыы чыычаах тэлгэһэҕэ кэлэр. И. Сосин
II
аат., эргэр. Урукку өйдөбүлүнэн абааһыттан араҥаччылыыр, харысхал буолар туох эмэ. ☉ Амулет, талисман, оберег
Ол баайыллыбыт хабахтар уонна чуорааннар, оччотооҕу кэнэн дьон санааларыгар, куһаҕан тыыны куттуур улахан ымыы буолаллара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Ээ, кырдьык даҕаны …… Арба куосканы үчүгэй эҥээрдээх, дьиэҕэ ымыы буолар дииллэрэ этэ дуу. В. Яковлев
Саһыл тумса — дьахтар оҕолонор кыаҕын, күүһүн араҥаччылыыр ымыыта. НБФ-МУу СОБ
♦ Ымыылаах ыт көр ыт II. Ымыылаах ыппыт Аргыспыт [ыт аата] биһигини арыаллаан иннибитигэр сүүрэ турда
◊ Санаа ымыыта — санаа баҕата диэн курдук (көр баҕа II)
Лаана Серёжаны олус да өр күүппүтэ, көрдөөбүтэ. Кини ыра санаатын ымыыта гынан, өйүгэр оҥорбут доҕордооҕо. Н. Лугинов
Кээтииһи мин санаа ымыыта оҥостубутум. Бэл, түүнүн түүлбэр киирэн, туорхаһыйбыт хоччорхой дууһабын сылаанньытара. П. Степанов
Бу түөрт түрбүөннээх сылларга миэхэ санаа ымыыта буолан бииргэ сылдьыспыт, мин Кэчииккэм аны суох буоллаҕа. «ХС»

I
аат.
1. Киһи дьоҥҥо биһирэтэр, өрө тутуллар сиэр-майгы өттүнэн үчүгэй, үрдүк хаачыстыбалара. ☉ Честь (моральные качества человека)
Көмүс манньыат эккирэтиитигэр чиэстэрин, суобастарын, киһилии сирэйдэрин сүтэрбит дьон ортотугар тыыннаах сылдьарынааҕар кини өлөрүн ордорор. Софр. Данилов
Арай мин биир суолга саарыыбын, Мин чиэһим туорхаһыйар биир суолтан: Мин эрдэ ыарыһах буоламмын Сэриигэ барбатах муҥмуттан. С. Данилов
Кэргэнин чиэһин кэриэстээн Аҥаардаһынан кырдьыбыт ийэм Тапталын үрдүктүк туппутун Күндүтүк саныыбын тус бэйэм. В. Потапова
Дьахтарга сыһыан — киһи чиэһин, суобаһын, бэрээдэктээҕин уонна үтүө санаалааҕын быһаарыыга саамай таба мээрэй. «ХС»
2. Ким, туох эмэ үтүө аата, үрдүк сыанабыла. ☉ Хорошая, незапятнанная репутация, доброе имя, честь
Мин Ийэ дойдум чиэһин, көҥүлүн көмүскэһэ бырааттарбын кытта боруоҥҥа бардым. Суорун Омоллоон
Кэлэктиип чиэһин үрдүктүк тутуохха наада. Н. Лугинов
Саахымакка оройуонун чиэһин көмүскүү кэлбит. С. Федотов
Хайҕалы, чиэһи үрдүктүк тутуу киһи саамай үтүө хаачыстыбаларыттан биирдэстэрэ. И. Никифоров
3. Киһини ытыктаан, бочуоттаан дьон иннигэр үрдүктүк тутуу, ытыктабылы, бочуоттааһыны биллэрии. ☉ Почёт, уважение
Өлбүт дьоруойдары улуу Өлүөнэ үрдүнээҕи куорат киэҥ болуоссатыгар сэрииһиттии чиэһинэн көмүү буолла. Амма Аччыгыйа
Дьиҥэр, куһаҕан балыксыт уолугар улуус кулубатын мааны сылгыһыт уола буолуу улахан чиэс этэ. И. Гоголев
Өр сылга үчүгэй үлэһит аатыран үгүс чиэскэ, хайҕалга тиксибит сурахтааҕа. М. Попов
4. Кыыс эр киһини билэ илик кэмэ, кыыһынан сылдьыыта. ☉ Целомудрие, непорочность девушки
Онно сиргэнним да этэ. Туохтан диэ? Бу итирик киһиэхэ чиэспин сиргэ-буорга тэбистэрбит абабыттан. И. Егоров
[Кыыс оҕо] сэмэй, күүстээх санаалаах буола улаатарыгар, бэйэтин чиэһин харыстыырыгар үөрэтиллиэхтээх. ТЕН ИДь
Итиннэ мин баайым иккиһэ — Эргийэн кэлбэт кыыһым чиэһэ. А. Пушкин (тылб.)
♦ Чиэскин сүтэр көр сүтэр
Ол хаалан да диэн, хаалбыт да киһи бүтүн үйэтин тухары аатын, чиэһин сүтэрэр. МНН
Төһө да хобулаабыттарын иһин, чиэспин сүтэрэ иликпин, сүтэриэм да дии санаабаппын. А. Софронов. Чиэскэ тигис — тугу эмэ гынар, ситиһэр тоҕоостон, оннук тоҕооско тигис. ☉ Удостоиться чести сделать что-л. Биһиэхэ Аҕа дойду сэриитин түмүктүүр, саамай быһаарыылаах охсуһууга кыттар улахан чиэс тиксээри турар. С. Никифоров
Мин урут маннык чиэскэ тиксэ илик буолан, олус симитинним. ЖЕА ТС. Куртуйахпыт аҕыс уонча миэтэрэ бадахтаах. Тоҕо эбитэ буолла, ытар чиэс миэхэ тигистэ. АИА КБ
◊ Чиэс биэр — кими эмэ эҕэрдэлээн чиккэччи тутуллубут тарбахтардаах уҥа илиигин бэргэһэҕэр тиэрдэн даҕай, даҕайан ыл. ☉ Отдать честь
Оҕонньорго чиэс биэрэн чынас гына түһэр. Амма Аччыгыйа
Тирии комбинезоннаах ньиэмэһи үүрбүт икки саллаат кэлэн полковникка чиэс биэрдилэр. Т. Сметанин
Кини бэрт дьоһуннук туттан хаамар, хаа-дьаа билэр киһитин көрүстэҕинэ, тарбахтарын бэргэһэтин куондарыгар тиэрдэн чиэс биэрэр. Е. Неймохов. Чиэс көтөх көр көтөх I. Дьоллоохтук, өлүөрсөлүөр, эйэни холбоон олороргут туһугар былыргылыы чиэс көтөҕөбүн. Саллааттар с. 1967
II
аат. Ханна эмэ саайыллан эбэтэр бэйэтинэн да туттуллар уһун сиэрдийэ мас. ☉ Длинная палка, жердь, шест
Сомсоон куобахтарын ыйыыр чиэһин аннынааҕы лаабыска үрүсээгин сүөкээтэ. В. Титов
Хоноһо атаҕын таҥаһын, тас сонун оһох үрдүнээҕи чиэскэ куурда ыйаталаата. «ХС»
Тиритэллэр, өр эрдэллэр, Чиэһинэн анньыналлар. А. Твардовскай (тылб.)
◊ Чиэс мас — чиэс II диэн курдук
Имитэ олорор куобаҕын тириитин оһох иннинээҕи чиэс маска иилэ быраҕаат, тахсан барда. И. Гоголев
Солко куһаагын тэниҥнэппэхтээн баран, чиэс маска иилэ бырахта. А. Фёдоров
Дьоллоругар тыы үрдүгэр ууруллубут чиэс мас түспэтэх. Н. Босиков
русск. шест