көр үллүк
Барыга түүн көмүс үлбүгэ Түүл түһэрэн саһыарыыта, Нухарыйар дьонум үрдүгэр Нуктуур ырыа дьиэрэйиитэ — Күдэн көтүө үчүгэй Өлүөнэбэр. Таллан Бүрэ
Кини үүт тураан үлбүгүн аармыйаҕа талыллыбыт аттар күдэн буорунан өрүкүнүппүттэрэ. Ч. Айтматов (тылб.)

туохт. Биллэр биллибэттик нуоҕаҥнаа, дьалкыҥнаа, эйэҥнээ; долгуннур. ☉ Едва заметно качаться, колыхаться, волноваться, плескаться
Үөлдьүөл үүт-тураан түүн, сыыйа сарсыарда буолар, Антах муус хайалар көстөллөр... Бэттэх муора уута мэндээрэ долгуруур. Суорун Омоллоон
[Уруһуйга көстөр] ойуур төбөтө - күөҕүнэн долгуруу муората... М. Тимофеев
Байҕал долгуруу устар, толоон сир симэхтэринэн туолар. «ХС»

сыһ. Үөмэр курдук, бытааннык, сэрэхтээхтик. ☉ Медленно, осторожно, крадучись (идти)
Оо, кэбис! Дьэ, дьиэҕэ барыахха, Утуйар даҕаны кэм кэлбит. Үөмэрдии, тыаһа суох хаамыахха, Үтүө да үүт-тураан киэркэйбит. Күннүк Уурастыырап
Үҥүүтүн ылан, иин диэки үөмэрдии туттан, аргыый хаама турда. Н. Заболоцкай
Халҕанын сэрэнэн аһан, үүтээнигэр үөмэрдии туттан киирдэ. Н. Борисов

даҕ. Киһи кулгааҕа чуҥкунуох, уу-чуумпу. ☉ Звенящий в ушах (о тишине)
Бу үрүҥ хаарынан үллүктэммит үүт-тураан дойду …… чуҥкунас чуумпунан иһийэн, дьүкээбил уотунан дьөрбөлөнөн, …… улуутуйа чураадыйан дьикти да кэрэтик көстөр эбит! И. Данилов
Тыынан да көрбөт курдук тыҥаан, Чуҥкунас чуумпу сабардыыр. С. Тимофеев
Балаҕан иһигэр чуҥкунас чуумпу ыбылы сатыылаата. ЭКС ТБТ

нам бар (буол) — чуумпур, налый, уоскуй. ☉ Стихнуть, успокоиться
Сайыҥҥы киэһэ айдаана нам барда. Суорун Омоллоон
Оҕонньор күүһэ-сэниэ тэ эстэн, санаата түһэн, нам баран хаптайан хаалбыта. Болот Боотур
Чочумча ким да саҥарбакка нам баран олордулар. М. Доҕордуурап
Никита Калинович нам баран, олоппоһугар илиитин кэдирги ууран, таһырдьаны одуулуу олорбохтообута. В. Яковлев; нам бааччы — туох да сү псү гэ, айдаана суох, үүт турааннык. ☉ Тихо, спокойно, смирно
Кеша нам бааччы саҥара сатыыр даҕаны, куолаһа кытааппыт, тыҥаабыт. Н. Габышев
«Эһиги, гражданскай дьоннор, дьиэҕитигэр нам бааччы олорбокко ханна, тоҕо куотаҕыт?» — Першин ыйытар. И. Никифоров
М а н ч а а р ы Баһылай, Чоочо этэрин-саныырын курдук, к э һ э й э н , балаҕанын муннугар түүрүллэн баран, нам бааччы сытынан к э э с п э т э х. МНН
ср. монг. нам ‘низкий, тихий, спокойный; низко, ниже, тихо, спокойно’, бур. нам ‘безмятежный, тихий, спокойный’, ног. нам ‘удовлетворение’, тув. нам ‘дружба, согласие’

1. даҕ. Тэҥ соҕус, маарыннаһар, араа-бараа. ☉ Примерно одинаковый, схожий
   [Таатта үрэх] Үөрэ-дьүөрэ үүт тураан көлүйэлэрдээх, Араа-бараа арылыаһа күөллэрдээх эбит. Саха нар. ыр. I
   Үөрэ-дьүөрэ дойдулары ааһыталаатыбыт. «ХС»
   Үөрэ-дьүөрэ саастаах эрэ дьон доҕордоһуохтаахтар диэн сыыһа өйдөбүл эмиэ баар. ЧКС АК
2. сыһ., суолт.
3. Тэҥ соҕустук, араабараатык. ☉ Примерно одинаково, наравне
   Доҕоргунуун Одуордуун икки тугут курдук үөрэ-дьүөрэ үөскээбиккит. Суорун Омоллоон
   Уоллаах кыыс ити курдук үрэх баһын хараҥа тыатын быыһыгар, бургунас ынах муоһунуу, үөрэдьүөрэ, тэҥҥэ үүнэн испиттэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Вадим Ионович ааны аһаат, дуораччы дорооболоспутугар, бары үөрэ-дьүөрэ хардаран күйгүөрэ түстүлэр. Тумарча
4. Биир тэҥник, хатыланардык, тэҥ арыттаахтык (хол., үктэнэн хаамп). ☉ Равномерно, ритмично (напр., ступать ногами)
   Үөмэс-аамас дайбатан Үөрэ-дьүөрэ үктэтиэм, Тоҕус суукка тухары Дьоруолатан дайдарыам. Саха нар. ыр. II
   Ата түөрт атаҕын үөрэдьүөрэ үктээмэхтээн, кырыытынан таһыйбахтаан ыла-ыла …… дьоруолаан кутан-симэн барда. Эрилик Эристиин
   Тиит бэлэм-бэлэмник үөрэ-дьүөрэ түһэрэн, куолаһа улам ыраастыйан, улам күүһүрэн, эрчимирэн иһэр. А. Бэрияк

I
аат. Үүтүнэн иитээччилэр уонна дьахтар саҥа төрөөбүт оҕолорун эмтэрэллэригэр эмиийдэригэр үөскүүр маҥан өҥнөөх убаҕас. ☉ Белая жидкость, выделяемая грудными железами женщин и самок млекопитающих для вскармливания младенца, детёныша, молоко
Тыый, доҕоор, аччыктыахпыт диэтэҕиҥ дуу? Ол аҥаардас ынах үүтүнэн эрэ олоруохпут дуо? Күндэ
Сытынан дыргыйар Сылаас үүт барахсан, сыыйылла тыгыалыы, Күүгэнэ күрүлээн, Күүгүнүүр тыаһыттан Күндүнү булбаппын. Күннүк Уурастыырап
Ол тоҕо ити эрэйдээҕи өлөрдөҥүй? Улаатан төрөөтөҕүнэ үүтүн иһиэҥ буоллаҕа дии. Н. Түгүнүүрэп
♦ Үүт тураан — туох да кыһалҕата суох, олус чуумпу (олох). ☉ соотв. тишь да гладь
Үүт тураан үчүгэйдик олордулар. ПЭК СЯЯ
Үүт тураан олохтоох ыал. НАГ ЯРФС II
Үүт тураан олохторун аймаатылар. «ХС». Үүт турааннык — туох да кыһалҕаны билбэккэ, аймалҕана суох чуумпутук (олор). ☉ Совершенно спокойно, тихо, мирно (жить)
Үчүгэйэ диэн биллэн турдаҕа дии — ойоҕун, оҕолорун кытта дьиэтигэр-уотугар этэҥҥэ, үүт турааннык олоруута. Күннүк Уурастыырап
Үүтүн тохпут оҕо курдук көр оҕо. [Алааппыйа:] Тукаам, тоҕо үүтүн тохпут оҕо курдук буоллуҥ? А. Софронов
Оҕонньор эмискэ, үүтүн тохпут оҕо курдук, куру-кэри туттан, кутаа аттыгар кэлэн хоҥкуллан турда. Софр. Данилов. Үүтүнэн ииктиир, этинэн саахтыыр — элбэх үүттээх, төрүөхтээх (ынаҕы этэргэ тут-лар). ☉ Молочная и плодовитая (о корове)
Хараххар үүт ыгыахтара (эн хараххар ким да үүт ыгыа) суоҕа көр харах. Кинээс Дьаакып биһикки харахпытыгар ким да үүт ыгыа суоҕа. А. Софронов
Кыһалҕалаах күммүтүгэр биһиги харахпытыгар үүт ыкпыккыт суоҕа. Суорун Омоллоон
Кийиит оҕобут диэн хараххар үүт ыгыахтара суоҕа. М. Доҕордуурап
◊ Үүт анна — үрдэ (сүөгэйэ) холбуллубут эбэтэр сэппэрээтэрдэммит үүт. ☉ Молоко после снятия сверху сливок или удаления из него жиров сепаратором, обрат
Оҕустар туруктара үчүгэй. Нуормалаах аһылыктарын таһынан гидропоннай үүнээйини сиэтэллэр. Үүт аннын иһэрдэллэр. «Кыым». Үүт көлүйэ фольк. — олоҥхоҕо айыы аймахтара, үрдүк айыылар сөтүөлүүр үүт күөллэрэ. ☉ В олонхо: молочное озеро, в котором купаются высшие божества
«Биһиги сөтүөлүүр үүт көлүйэбитигэр сөтүөлээн, суунан, салгылаан кэл», — диир эмээхсин. Саха фольк. [Хотун] Хонуу биитин курдук хонолдьуйан-хотолдьуйан, Үрүмэтийэн көрбөт Үүт көлүйэтигэр киирэн, Умсаах кус курдук Умсан таһыгыраата. П. Ойуунускай
Үүт кэрэ көр кэрэ. Быгык Хантаха ыһыахха үүт кэрэ аты миинэн кэлбит. Саха сэһ. I
Өйдүүр инигин, Онно үүт кэрэ атыгар бүк түһэн, Дьэбдьиэйэ көтүтэн кэлбитин. Н. Босиков. Сахалар түҥ былыр үрүҥ күҥҥэ тэҥнээх Үрүҥ Айыы Тойоҥҥо анаан үүт кэрэ маҥан аты уматаллара үһү. КДЬА. Үүт умуһаҕа — ыаммытынан үүтү сойута (үрүт туруора) уурар оҥкучах. ☉ Погреб для хранения молочных продуктов
Оҕонньор үүт умуһаҕа хастар, хатыҥынан хаһыы мааччах оҥостор, биирдии буут истээх үс улахан туос ыаҕаһы тиктэрэр. Н. Неустроев
Остуоруйаҕа ойуулуулларын курдук, бур-бур буруолаах буор балаҕан ытыс саҕа тиэргэнигэр Тыаһыт ийэтэ, Маайа, үүт омуһаҕын таһыгар чабычахтаах үүтүн холбуйа турара. Л. Попов
Үүт сыата көр сыа. «Бэйикэй, күннээн эриҥ, үүккүт сыатын бырыһыана намыһах буоллаҕына, тугу хоргутуоххутуй, биллэртиэм», — диирэ Гера. П. Аввакумов
Үүт сыата — бородууксуйа табаарынай сыаннаһын сүрүн көрдөбүлэ. «Кыым»
Кини ынаҕы ыырыгар бастаан икки илин эмиийин, онтон икки кэлин эмиийин тардыалыыр. Маннык ньыма үүт сыатын үрдэтэрин наука быһааран турар. ҮБНьТ. Үүт- тээх от — үүт курдук үрүҥ өҥнөөх дьааттаах симэһиннээх от үүнээйи. ☉ Молочай двуцветный. Чуолаан ыллахха, үүттээх от иирии, арамачыыс, илиистик курдук ыарыылары, ону тэҥэ тирии үөнүн, ыарыылаах чэри уонна араас мэҥи эмтииргэ туттуллар. МАА ССКОЭ. Үүтүнэн иитээччилэр зоол. — оҕолорун эмиийдэрин үүтүнэн аһатан, улаатыннарар харамайдар. ☉ Животные, вскармливающие детёнышей своим молоком, млекопитающие
Үүтүнэн иитээччилэр тоноҕостоохтор кылаастарын ордук уустук оҥоһуулаахтара. ШВФ З
Хайа баҕарар үүтүнэн иитээччилэр сүрэхтэрэ түөрт хаамыралаах: икки ытарҕалаах, икки кутуйалаах. ББЕ З
Үүтүнэн иитээччилэр бөҕө уонна имиллэҕэс тириилээх буолаллар. «ББ». Үүт үрдэ — ыаммытынан үүт умуһахха хонон тымныйдаҕына, үрдүгэр мунньуллар сүөгэйэ. ☉ Сливки на цельном молоке, охлаждённом в прохладном месте (напр., в погребе)
Үүт үрдүн холбуйан сарсыарда аайы ийэлэрэ күөрчэх ытыйара. У. Нуолур
Көрүүй, ийээ, билигин даҕаны Кыынньар кымыһын уохтааҕын сөхтүм, Үрүҥ илгэни түстээри аны Үүтүҥ үрүтэ элбэҕин көрдүм. И. Егоров
др.-тюрк., тюрк. сүт
II
аат. Тугу эмэ курдаттыы тахсар эбэтэр анаан хаһан оҥоһуллубут хайаҕас, дьөлөҕөс. ☉ Дыра, проём или специально сделанное в чём-л. отверстие. Куонньай үүтэ
□ Даарыйа эмээхсин Микиитэлиин кыттыгас халандаар хаптаһыннаахтар
Хаптаһыннарын ортотунан сэттэ төгүрүк үүт кэккэлэспит: ол нэдиэлэ хонуктара. Амма Аччыгыйа
Кынчаайап сиэрдийэни суллуу суора-суора, Остуолба үүтүгэр симэр. С. Васильев
♦ Барар сирэ (барыахха) баҕана үүтэ, кэлэр сирэ кэлии үүтэ буолла көр баҕана
Барар сиргит баҕана үүтэ буолан бараннын, кэлэр суолгут кэлии үүтэ буолан бүөлэннин. Н. Якутскай
Барар сирэ баҕана үүтэ буолан, кэлэр сирэ кэлии үүтэ буолан санаа бөҕөҕө түһэн олордоҕуна. аны ааны тоҥсуйан дирбийдилэр. Р. Кулаковскай
Үүттээх өттүктээх, аһаҕас сарыннаах киһи көр аһаҕас. Үүттээх хайаҕаскынан өйдөөн иһит — сэттэ үүккүнэн ситэри иһит диэн курдук (көр сэттэ). Сааба, бэйэ, мээнэ чаабырҕаама, дьон сиэрдээҕи этэрин үүттээх хайаҕаскынан өйдөөн истэр буол. Д. Очинскай. Үүт харахха — оруобуна, сөрү-сөпкө. ☉ соотв. не в бровь, а в глаз
Оҕонньор барахсан бу тойооску маннык буолуоҕун үүт харахха да этээхтээбит эбит. И. Федосеев
[Дьэргэ] «Оо, кырдьык, соҕотохто холорук туран, хаары өрө ытыйан эрдэҕинэ, ууга эрэ баар буолан хаалбыппыт», — диэбитин итэҕэйэннэр, ойуун үүт харахха көрбүтүн сөхтүлэр. «ХС»
Тэҥн. уот харахха. <Икки> хараҕын үүтэ көстүбэт (хараҕа көстүбэт) буол (буолла) көр көһүн. Ааныс соһуйда, туох да сүрдээхтик киҥэ холунна. Икки хараҕын үүтэ көстүбэт буолла. Күндэ
«Чэ, ээх, аргыый бэлэстэт!» — Ира кыһыытыттан хараҕын үүтэ көстүбэт буолла. А. Фёдоров
◊ Үүт бүтэй көр бүтэй II
Ити кэннэ бу турар оҕо киһи аата-суола кимий диэтэххинэ, Үс үүт бүтэй үрдүнэн көстөр Үрүмэччи маҥан аттаах Үрүҥ Уолан диэн ааттаах киһи буолар. Ньургун Боотур
Бэйэтин кыанар киһи этэ. Үс үүт бүтэйи оонньуу-күлэ тайаммакка эрэ ыстанан дэгэс гынара. «ББ»
Үүт им көр им II. Алта хаардаах маҥан ат, уҥа кулгааҕар үүт имнээх. «ХС»
Үүт күрүө көр күрүө. Үүт күрүө ааныгар бороҥ ырбаахылаах, эмиэ оннук өҥнөөх хортууһу иҥнэри тардыммыт киһи кэлэн тохтоото. А. Сыромятникова
др.-тюрк., тюрк. үт, үд

аат.
1. Туох эмэ муус кыаһаана, муус чопчу буолбута. ☉ Обледеневшая при стоке жидкость, сосулька
Хоруобуйа уулбут хаара - уһун муус дьаҥхалар ааһан иһэр киһи үрдүгэр түһүөхчэ тротуардар үрдүлэринэн ыйаммыттара. Далан
Онуоха аргыһым дьэгдьийэн Кырыатын, дьаҥхатын сотунна, Туундара киһитин сиэринэн Табаҕын наҕыллык уурунна. С. Данилов
Тордох иһэ эргиччи чэҥинэн көрбүт, буруо тахсар хайаҕаһын тула таҥнары саккыраабыт муус дьаҥха морж аһыыларын санатар. С. Курилов (тылб.)
△ Сылгы көлөһүннэммит түүтүгэр хаар сыстан кэлимсэлэһэ тоҥмута. ☉ Ледяные комки, образовавшиеся из налипшего к шерсти лошади снега
Муус дьаҥха буола көлөһүннэммит ыҥыырдаах аттар, туманынан тыынан кэбиһэ-кэбиһэ, муҥ кыраайдарынан айаннаан истилэр. Уустаах Избеков
[Аты] сибилигин тахсан кырыаччынан кырыатаан биэриэххэ. Дьаҥхата түстэҕинэ салгыҥҥа түүтэ бэйэтэ да сотору куураа ини. В. Миронов
2. поэт. Киһиэхэ ыар баттык буолар, куһаҕаннык дьайар туох эмэ (хол., санаа-оноо). ☉ Что-л. действующее на человека подавляюще (напр., плохое настроение, тяжелые думы)
Дьаҥха-муҥ дьылтан Таҕыстахпыт диэн, Санаабыт көммүтэ. Саха фольк. Мин таспар салыбыраан Дьаакыр буолбут Дьаҥха мууспун Таҥнары саккыратан, Таммалатан баратыым. А. Софронов
Үүт тураан уйаҕыт Үргүөрү билбэтин, Ньулдьаҕай санныгыт Дьаҥханы сүкпэтин. Суорун Омоллоон

туохт.
1. Өрө бурҕайан таҕыс, холоруктуу бурҕачый (буору, буруону, хаары о. д. а. этэргэ). ☉ Взвихриваться, подниматься клубами (напр., о пыли, дыме, снеге)
Дьон, сүөһү тыына күрэҥ былыт буолан өрүкүйбүт. Софр. Данилов
Түптэ буруота өрүкүйдэ Үүт тураан үрүҥ түүҥҥэ. М. Ефимов
Дьокуускай элбэх мас дьиэлэрэ чаппалаһан, буорунан өрүкүйэн, ыраас күн сырдыгар күкээриһэн көстөллөр. Н. Заболоцкай
2. Өрүтэ ыһылын, сахсаҥнаа, тэлимнээ (хол., сылгы көҕүлүн, сиэлин этэргэ). ☉ Вздыматься, развеваться (напр., о густой гриве лошади)
Мэхээс оҕонньор ыга кыыһырбыт: «Эн саҕа өрө көрбүтү, өрүкүйбүт көҕүллээҕи иннин ылыллыбыта», — диэтэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Өрө көрбүт харахтаах, Үрдүк мөҥүөн мындаалаах, Өрүкүйбүт сиэллэрдээх Үтүө атыыр обургу. Л. Попов
△ Өрө түллэҥнээ, оргуйар курдук буолан көһүн (уу долгунун туһунан). ☉ Вздыматься крутыми волнами, бурлить (о поверхности воды)
Аҥылыйар салгыннаах, Өрүкүйэр долгуннаах, көтөр кумахтаах, Үс үллэр үөстээх Өлүөнэ өрүстэн ордук Өҥнөөх-тоттоох Өрүс баарын өйдөөбөппүн. Саха фольк. Уу быһыты тоҕо үллэ-үллэ өрүкүйэн түһэрин курдук, араас боппуруостар уонна сөҕөрмахтайар, ордугургуур саҥалар биирдэ кутулла түстүлэр. А. Бэрияк
3. көсп. Олус күүркэй, долгуй. ☉ Прийти в возбуждение, взволноваться
«Өссө хаамса түһүөҕүҥ», — диир Бааска. Кини өрүкүйбүтэ өссө да ааспатах этэ. Далан
Октябрина суругу эмиэ аахта. Онтон оронугар сытан, өйө-санаата өссө өрүкүйдэ. М. Попов
ср. др.-тюрк. өр ‘показываться, подниматься’, шор. үрүк ‘раздуваться, подниматься, расширяться’

аат.
1. Киһи сынньанар, көччүйэр баҕата. ☉ Стремление к праздному, беззаботному времяпрепровождению
Мин бу судургу бэлэҕим Чуҥкуйуо суоҕа эн хоскор, Уоскуйуу таҕылын билиммэт Уорааннаах үлэһит олоххор. В. Дедюкин
Сорох үлэлиир, иҥиир тараһа буолар, оттон кини кустаан таҕылын ханнарар, күн ортооҥҥо диэри утуйар. Н. Габышев
Бу уһун үйэтигэр эрэйи эҥээринэн тэлбит, дьолу, таҕылы булбатах, …… иннэ кылгаабыт киһи [Күһэҥэй] санаата киэҥин, холкутун, сүрэҕэ бөҕөҕүн. КНЗ ТС
2. Чэпчэки быстах таптал; имэҥирии. ☉ Легкомысленное отношение к любви; похоть
Таҕыл диэн тапталы хомотуу Дьадаҥы дууһалаах дьаабыта. С. Данилов
Быстах имэҥнээх таптал, Таҕылы тарҕатар саатал — Амынньыары умаппыт кэриэтэ Аҕыйахтык чачыгыраат бүтэр. И. Федосеев
♦ Таҕылгын тарҕат — 1) дуоһуйа сынньан, көччүй, дьаарбай. ☉ Отдыхать на воле (обычно гуляя, беззаботно проводя время)
Кинилэр [эмээхситтэр] уопсайынан да биһиги, уоппускаҕа сынньана кэлбит дьон, санаабыт астынан, таҕылбыт тарҕаан барарыгар баҕараллара. Далан
Көтөх ынах буоланнар, Тараһа бөҕө быһынна, Көрү-нары тарданнар — Таҕыл бөҕө тарҕанна. Күннүк Уурастыырап
Күөх Хонуу — Дьокуускай дьоно төрүт да таптыыр, киирэн дьаарбайан, таҕылларын тарҕатан тахсар саамай үтүө, мааны хонуулара этэ. Н. Заболоцкай; 2) имэҥҥин дуоһут. ☉ Удовлетворять свою похоть
Тулаайах, аҥаардас диэн атаҕастаан, сэнээн, таптаабат эрээри, таҕылгын эрэ тарҕатаары сыстаҥныыгын дуо? Болот Боотур
Ити баҕайыҥ ааһан иһэр көтөр буоллаҕа дии. Билигин ойоххо наадыйбычча ылан, таҕылын тарҕатан бүттэҕинэ, туран баран хаалыа. «ХС»
Таҕылгын таһаар — таҕылгын тарҕат диэн курдук. Көтөрү-сүүрэри кытта тэҥҥэ оонньоһон, сүүрэн-көтөн таҕылбын таһаарынарым. Н. Абыйчанин
Уһун кыһыны быһа тымныыга хаайтаран, муунту буолбут дьон таҕылбыт тахсыбыта. Сэмээр Баһылай
Үүт-тураан сарсыарда, Чэбдиккэ, чуумпуга Өр сылга ахтылҕан Таҕылын таһаара …… Үчүгэй да эбит Соҕотох дьаарбайар. В. Миронов