көр кыйыһый
Халлаан тымныйбыта, кыйыһырбыта бэрт. Н. Түгүнүүрэп
Арҕааттан тымныы тыалламмыт, кыйыһырбыт. «ХС»

туохт. Тымный, тыалыр, тымныы тыаллан (айылҕа, күн-дьыл туһунан). ☉ Становиться хмурым, суровым, неприветливым (о погоде)
Сайын үгэнэ ааһан, сир-дойду курастыйан испитэ, күн уота мөлтөөбүт. Кустук

тыаллан диэн курдук
Халлаан таптаабыт өттүнэн тыалырар (өс хоһ.). Кыыһыр да, доҕоор, оннооҕор халлаан тыалырар (өс хоһ.). Түүнү быһа тыалырбыта, ардах былаастаах хаар түһэн кыыдамнаабыта. «ХС»

туохт. Күүһүр (тымныы туһунан). ☉ Крепчать (о морозе)
Тыал турда, Тымныы буолла, Чыгдааннаах тыалланна, Чыҥкынас дьыбарданна. П. Ойуунускай
Киэһэ, сарсыарда дьыбарданар. Күннүк Уурастыырап
Балаҕана, кыһыннары-сайыннары тоҥ туран, киһи сүрэ-кута тохтуо суох, дьыбардаммыт, сыттыын-сымардыын никсийбит. И. Никифоров

туохт.
1. Хаардаах тымныы тыаллан, силлиэр. ☉ Мести, пуржить, кружить (о метели, вьюге)
Кыһын кыыдааннанан кэлбитэ. П. Аввакумов
2. көсп., кэпс. Кыыһыр, силбиэтэн. ☉ Разгневаться, вспылить
«Аны маннык кэпсэтиигин бырах, биитэр мин дьиҥнээхтик кыыһырыам», — диэн Тоня кыыдааннанан турда. Н. Островскай (тылб.)

туохт.
1. Салгын киирэн салгылаа, киһи тыынарыгар үчүгэй буол (дьиэни этэргэ). ☉ Проветриваться (о помещении). Түннүк аһыллан дьиэ салгыннанна
2. Кыра тыаллан. ☉ Дуть, веять (о слабом ветре)
Арҕааттан кыра салгыннаммытыгар бөһүөлэк иһигэр оргуйа олорор тымныы тумана кыратык сыҕалынна. В. Яковлев

туохт. Олус күүстээх оту-маһы алдьатар тыаллан, силлиэр. ☉ Подняться (о сильном ветре, буре)
Байҕал буолла да хаһан эмэ бааллырыахтаах, буурҕаланыахтаах, буурҕаланнаҕына кыра харамайдар, кыра, үөһэ сылдьар балыктар биэрэккэ быраҕыллаллар, өлөллөр, хаталлар. ТНН КХК. Сандаарыкы эбэ хотуҥҥа Тиҥэһэ ынах саҕа Дэриэспэ таас тибиилэннэ, Кунан оҕус саҕа Лочугурас таас буурҕаланна. П. Ойуунускай

I
чыҥкынаа диэнтэн холб. туһ. Чуор куоластар чыҥкынастылар
II
даҕ. Чуор, хатан (куолаһы этэргэ); олус күүстээх (тымныыны этэргэ). ☉ Звонкий, звучный (о голосе); очень сильный, крепкий (о морозе)
Тыал турда, Тымныы буолла, Чыгдааннаах тыалланна, Чыҥкынас дьыбарданна. П. Ойуунускай
Бу оҕус өлбүтүн кэннэ хас да сылга кини айаатыыр сытыы чыҥкынас куолаһа Маайа кулгааҕар хатанан сылдьыбыта. Эрилик Эристиин
Никонор Николаевич таһыттан киирэн иһэн хайы-үйэ тириитэ тиийбэт гына кыыһыран, куолаһа чыҥкынас буолбут. А. Старостин

1. аат.
2. Урукку өйдөбүлүнэн сүөһү, кыыл ханныттан, быарыттан эбэтэр улар куртаҕыттан көстөр, күн сырдыгар көһүннэҕинэ, күнү-дьылы тосту уларытар (хол., силлиэни, дохсун ардаҕы, тымныыны, куйааһы түһэрэр) аптаах таас. ☉ Магический камень, который обнаруживается в желудке или печени скота, лося, оленя, а также глухаря. По народному поверью, его появление вызывает резкое изменение погоды (бурю, дождь, холод и т. п.)
3. Халлаан сэтэрбит курдук улаханнык уларыйан, дохсун силлиэ, буурҕа түһэн өрө-таҥнары ытыллыыта. ☉ Необычайно сильное проявление бури, непогоды
   Буурҕа, холорук ытыйбытын курдук Буор оргуйбут, Күдэн көппүт, Мас барчаламмыт, Сата турбут, Сапсык буолбут. П. Ойуунускай
   Тоҕус холорук доҕуһуоллаах, аҕыс сата аргыстаах, …… ат атаҕын тыаһа өрө тибийэн, үтүгэн аартык айаҕар ньиргийэн кэлэн баран, хорус гына тохтуур. Суорун Омоллоон
4. көсп. Улахан хабараан охсуһуу, кыргыһыы. ☉ Жестокий бой, кровавое сражение
   Эмиэ сэрии силлиэрдэ, Эмиэ сата тардылынна. Күннүк Уурастыырап
   Днепр арҕаа эҥээригэр Дирбиэн сата тыаһаата. Кыайыы тимир тибиитэ Өстөөх үөрүн кыйдаата. И. Чаҕылҕан
5. көсп. Туох эмэ үлүскэннээх күүрээнэ, күүһэ. ☉ Неослабевающая сила чего-л. (напр., какого-л. чувства)
   Кырдьык кыайыылаах сатата, Сырдык сытыы ыҥырыыта, Саҥа олох киэҥ хардыыта Биһигини араарбыта. С. Данилов
   Саргылаах санаам кыната, Сахалыы ырам сатата Эйиигин кытта буолуоҕа, Эйиигин арчылыы туруоҕа. М. Ефимов
   Кини нуучча өйүн-санаатын сататын албын суолунан тохтотуо суоҕа. П. Филиппов
6. даҕ. суолт. Сата курдук күүстээх (тыал); саталанар, күүстээх тыалланар (хол., туох эмэ көтөр албастаах кыната). ☉ Свирепый (о ветре); поднимающие сильный ветер (напр., о крыльях кого-л., обладающего магической силой). [Кыһыл Ойуун:] Кырыыстаах сата кынаттаах Кыһыл Ойуун улуу дьаалы Хааннаах далай ытыспынан Хара норуот хараҕын аһан, Көрбөт хараҕын көрдөрөн Көҥүлүн уотун уматыам дуо?! П. Ойуунускай
   Балаҕан барыкка тимирэн, Халҕана «хаахыр» диэн хаалбыта, Барбыт дьон суолларын тибиинэн Хахсааттаах сата тыал саппыта. Күннүк Уурастыырап
   Уонунан этиҥнэр Охсулларын санатар Уолусхан сата тыаһым Улам-улам Уларыйан киирэн барда, Оччоото, намыраата. П. Тобуруокап
   ♦ Сата баһын тарт — 1) тугунан эмэ улахан иирээн, айдаан тахсарыгар сылтах буол. ☉ Стать поводом к раздору, скандалу
   Саҥардаххына сата баһын тардыаҥ турар. Болот Боотур; 2) улахан айдааны тарт, иирээни таһаар. ☉ Поднимать большой шум, сеять раздор, устраивать скандал
   Сатаабат сата баһын тардар (өс хоһ.). — Оо, абаккам… ол хара түүлээх субайы тиэрэ биэрбит киһи, баччатааҕы киһиэхэ ас да бөҕө буолуох этэ… — Кэбиһиий, доҕоор, сата баһын тартаҕыҥ дьэ ол дии. «ХС». Сата буурай — дохсун сата, дохсун силлиэ; саталаах дохсун охсуһуу, кыргыһыы. ☉ Буря огромной силы; свирепое сражение, жестокий бой
   Сата буурай түһэн Сатыылаан турбутугар, Өстөөҕү сүүһүн тэһэр Үтүөкэннээх снайпер дэппиккин Үөрэн даҕаны истибиппит, Үс бүк үрдээбиппит. Р. Баҕатаайыскай
   Сата буурай быыһыгар сааллар чаҕылҕан уоттара сапсыйдылар. Эрилик Эристиин
   ◊ Сата таас — сата
7. 1 диэн курдук. [Ап-Чарай:] Ээй-ээ, били ини-биилэр иһээхтииллэр эбит. Олоруохтааҕар кинилэри муодалыам буоллаҕа, сата тааһым сатаны түһэрээ ини. И. Гоголев
   ср. др.-тюрк. йат ‘колдовство, волшебство, связанное с вызыванием дождя и ветра’, сата ‘коралл’, тюрк. йада, йада-таш ‘магический камень, силой которого вызывают выпадение и прекращение дождя и снега’, бур. зада ‘ненастье, дождливая погода’, монг. дьада ‘безоар для вызывания ветра и дождя’