даҕ. Хардарыта кимиилээх, киирсиилээх. ☉ Ожесточенный
Кимсиилээх хапсыһыыга биһиги уолбут кыайда. — Уот тымтар кимсиилээх сэриигэ Досуордьут бааһырда. А. Абаҕыыныскай

туохт. Төһө эрэ кыраадыстаах буол. ☉ Иметь какую-л. температуру (о чем-л.); иметь жар, температурить (о ком-л.)
Кини Иэримэ киэҥ оһоҕо Тыһыынча сүүс уон Тымтар кыраадыстанар. Н. Степанов
[Корчагин] үрдүк кыраадыстанан баран сылдьыбыта өр буолла. Н. Островскай (тылб.)

сыһ. Кыым курдук. ☉ Как искра, подобно искре
Тыллар, ыпсыҥ, тыллар, кыттыҥ, Тымтар кыымныы кытыастыҥ! Күннүк Уурастыырап
Кыһыллыҥы уот кыымныы кыламнаата. Күн Дьирибинэ
Кылбайар сытыы сырдык Кыымныы ыһыллыбыта. С. Васильев

туохт. Уһун айантан олус сылаарҕаа, күүһүҥсэниэҥ эһин. ☉ Утомляться, обессилевать (напр., от долгой изнурительной поездки). Айанньыттар сылайан-сындалыйан бардылар
□ [Балтым] кыҥкыйдыырын, кыыһыран тымтарын истибэт этим, хата, дьэ кэҥээн, үөрэн-көтөн барыбытыгар күүс-уох киллэрэн, сылайбытысындалыйбыты умуннарара. «Кыым»

чиҥээ диэн курдук
[Улуу куорат] Гитлер собулҕаһыт суордара кэллэхтэринэ самнарыта сапсыйталыырга бэлэмнэнэн, чиҥнээн, дьиппинийэн турар. Амма Аччыгыйа
Этиҥ этэр, чаҕылҕан тымтар… Дьыбардаах халлаан анныгар Дууп ойуурдуу чиҥнии тураллар Бэринэри билбэт буойуттар. Эллэй
Хотунум били көһүйэлээх тарбыйах өлүгүн онно [умуһахха] уган, көмөн, дэлби тэпсэн чиҥнээн кэбистэ. ФГЕ СТС

сов. 1. что (нарушить строй, порядок) сатайдаа, кэккэтин сатарыт; расстроить ряды противника өстөөх кэккэтин сатарыт; 2. что (привести в упадок) сатарыт, айгырат; расстроить хозяйство хаһаайыстыбаны сатарыт; 3. что (нарушить) сатарыт, алдьат; беседа была расстроена его приходом сэһэргэһиини кини кэлэн сатарытта; расстроить планы былааны алдьат; 4. что (расшатать) айгырат, кэбирэт, ыарыт; расстроить здоровье доруобуйатын айгырат; 5. что (музыкальный инструмент) кэс, тыаһын алдьат; расстроить пианино пианино тыаһын алдьат; 6. кого (огорчить) санаатын алдьат, тымтар, ороһут; эта весть расстроила его бу сурах кини санаатын алдьаппыта.

I
аат.
1. Уор-кылын, ис-иһиттэн уохтаах кыыһырыы; ис-иһиттэн кыыһырымтаҕай, куһаҕан, өһүргэс майгы. ☉ Ярость, злость, гнев
Ээ, дьэ киҥ да баар кырдьаҕаһа! Амма Аччыгыйа
Киҥэ тугунан диэлийэр. Р. Баҕатаайыскай
2. эргэр. Быһыы-майгы, майгы-сигили; бэрээдэк. ☉ Характер, нрав; поведение
Үтүө киҥ. ПЭК СЯЯ
Куһаҕан киҥнээх аҕабыыт дөйүҥү Сыҕаайап кинээс аньыытын этитэр. Амма Аччыгыйа
Баай Капитонов наһаа бардам, куһаҕан киҥнээх, таһыырдаах киһи этэ. М. Доҕордуурап
♦ Киҥин сиэппит — олус кыраттан да кыыһырар-тымтар. ☉ Чрезмерно раздражительный
Кэргэн дьахтар …… киҥин сиэппит баҕайы. М. Горькай (тылб.). Киҥҥин ыкка сиэт — сиэри таһынан кыыһырымтаҕай буол. ☉ Быть чрезмерно раздражительным, гневливым
[Эмээхсин] киҥин ыкка сиэппит. БТТ. Киҥ хаата — наһаа киҥнээх киһи. ☉ Чрезмерно вспыльчивый, гневливый человек
Киҥ хаатыттан аанньа киһи тахсыа суохтаах. Ф. Постников. Киҥэ алдьанар — улаханнык кыыһырар, куһаҕан майгыланар. ☉ Гневаться, раздражаться
Туоскун киҥэ биллэ алдьанан барда. Софр. Данилов
Эриҥ кымньыытын суохтааҥҥын, киҥиҥ алдьанар буоллаҕа дии. Ч. Айтматов (тылб.). Киҥэ киирдэ — кыыһырантымтан турда. ☉ Разгневаться, разозлиться
Тойоммут эмиэ киҥэ киирбит, сэрэниҥ. М. Доҕордуурап
Хобороос, киҥэ киирэн, …… кыыһы баттахтаабыта. А. Сыромятникова. Киҥэ холлор — бүтэйдии кыыһырар-тымтар; кыыһыран оргуйар. ☉ Быть охваченным глухой яростью; кипеть гневом, злостью
Эһэ киҥэ холунна. Суорун Омоллоон
Марба киҥэ холлон олорор. Күндэ. Ыт киҥэ киҥнээх — сиэрэ суох кыыһырымтаҕай. ☉ Чрезмерно раздражительный; яростный
Баай аймах бүтүннүүлэрэ ыт киҥэ киҥнээх буолаллар. М. Доҕордуурап
ср. др.-тюрк. хыҥ ‘враждебный, злобный, злой (о взгляде)’, тур. кин ‘ненависть, вражда, месть’
II
тыаһы үт. т. Чуолкайа суохтук, бүтэҥитик диэрийэн иһиллэр тыас. ☉ Звякающий с низким глухим раскатом звук
[Куба] Хоҥ-куҥ, киҥ-клии, Доҕоруом, кэлиий нии. Суорун Омоллоон
[Чуораанчык тыаһа] «киҥ-киҥкиҥ». Н. Тарабукин (тылб.)

туохт.
1. Хас да сиринэн тосту бар. ☉ Переламываться, быть сломанным в нескольких местах
Оҕустаах киһи күлүгэ долгуннурар ууга онон-манан тоһутталана-тоһутталана көстөр. Күндэ
Даайыс сүүрэр-хаамар былаастаан тоһутталаммыт торотубаар устун …… курбачыйа турбута. Е. Неймохов
Эһэ таҥнары сууллан түһүүтүгэр мутук бөҕө тоһутталанар тыаһа өрө барчалана түстэ. Н. Заболоцкай
2. көсп. Ситимэ суохтук быһытталан (саҥаны этэргэ). ☉ Быть несвязным, прерываться (о речи)
Кини этэр тыллара …… тоһутталанан иһиллэр. В. Короленко (тылб.)
3. көсп. Уурайбакка, өссө бэргээн, күүһүрэн кэл (тымныы туһунан). ☉ Крепчать, становиться яростнее (о морозе)
Сахам тыла …… Тоһутталанар тымныылаах Хотугу халлаан анныгар Үйэлэр мөҥүөннэрин уҥуордаан, кэлбитиҥ. И. Федосеев
[Халыма олохтооҕо] тоһутталанар тымныыга тоҥорго-хатарга үөрэнэн хаалбыт. «ХС»
4. көсп. Көнө буолбакка, быһытталанар уотунан чаҕылый (чаҕылҕаны этэргэ). ☉ Сверкать ломаной линией (о молнии)
Тоҥ былыттарга чаҕылҕан төрөөн, Тоһутталанан манна өһөр. Таллан Бүрэ
[Эллэй поэзията] сырдык сүүрээннээх уот тымтарын, чаҕылҕан тоһутталанарын курдук. Н. Босиков
5. көсп. Субу-субу быыппаһын, муунту буол (санаа туһунан). ☉ Часто раздражаться, нервничать. Кыыһа баран хаалыаҕыттан санаата дэлби тоһутталанара

тыаһы үт. туохт.
1. Хатаннык, чуордук доргуйан тыаһаа (хол., чуорааны, хатан тимири этэргэ). ☉ Звонить, звенеть (о металлических предметах, напр., о колокольчике)
[Бэйбэ рикээн] тахсан ынаҕын ыы олорон исти бит: хобо-чуораан лыҥкынаабыт, кып тыый тыаһа кыҥкыр гына түспүт. Са ха фольк. Көтөр араас саҥатынан Күй гүөрэ сатараан, Х о м у с ч а а н ы м лыҥкынаа, Күөрэгэйдии дьырылаа. П. Дмитриев
Истэбин: тутууга тимир лиҥкиниирин, Хатан ыстаал тардыллан лыҥкыныырын. С. Васильев
2. кэпс. Эрчимирэн тыастанар курдук тыҥаа, кытаат. ☉ Быть, становиться звон ким, гулким от собственной твёрдости, упругости (напр., о туго натянутом ремне)
Күүһүрэн-уоҕуран Күүстээх эттэрэ Күүрэ түстүлэр, Иэнэ дыыгынаата, Иҥиирэ лыҥкынаата. П. Ойуунускай
Сэтинньи саҥатыгар эбэ мууһа лыҥкыныы тоҥмут. И. Гоголев
Эрэймуҥ санаата татымы Сарбыйан ат гынан көлүнэр. Эр бэрдин саһылдьыт айатын Лыҥкыныыр кирсинии эрчийэр. Айталын
3. кэпс. Кэрэтик, чуордук иһилин. ☉ Иметь приятное звонкое звучание, зву чать звонко и красиво (напр., о женском голосе)
Аанчык түөһүн түгэҕиттэн таһаарар ыраас куолаһа наҕыллык лыҥкыныыр. Амма Аччыгыйа
Маайыс кэрэ куолаһа лыҥкынаан иһилиннэ. Болот Боотур
△ Ордук чуордук иһилин, чуораадый. ☉ Иметь особую звучность (о речи)
Оо, сырдык, бачымах сулустар, Олус да үрдүккүт кыйааран! Хоспуттан дьулуһар, уот тымтар Хоһоон нор көттүлэр лыҥкынаан. В. Сивцев
ср. кирг. дыҥкылда ‘издавать протяжные звуки на высоких нотах; звенеть’

1. аат. Харбыалас хараҥа; хараҥа кэм. ☉ Темнота, мрак; тёмное время
   [Фашистар] Сэбиэскэй норуот дойдутун Суулларарга суудайаннар, Түүҥҥү түлүгү бүрүнэн Түөкүннүү түспүттэрэ сэриинэн... Эллэй
   Түүҥҥү түлүк диэбэккэ Борохуот устан дьулуйда. Сууллар кумах биэрэккэ Эрдии баала оҕуста. С. Васильев
   Сааһыары түүҥҥү түлүк, Саталаах тымтар дьыбар Хатан, кыыһан хабырыммыт. А. Абаҕыыныскай
   △ Нухарыйыы, утуктааһын. ☉ Полусонное, дремотное состояние
   Прокопий Сергеевич төбөтө улам ыараан, улам түлүккэ түһэн (утуктаан), ханна эрэ тимирэн испитэ. Н. Заболоцкай
2. даҕ. суолт.
3. Ордук тартарыылаах, кытаанах (уу, түүл). ☉ Глубокий, крепкий (о сне)
   Эн оһол-быһылаан олоххор, Түлүк минньигэс түүлгэр — Чугдаардын сахалыы олоҥхо, Билиннин сахалыы билгэ. И. Чаҕылҕан
   Дьокуускай куорат түлүк уутугар утуйа сытар. В. Протодьяконов
4. Бүтэй, харбыалас (хараҥа). ☉ Кромешный (о тьме)
   Түлүк хараҥа сирихаллааны, тыаны, толоону биир кэлим хара барык оҥордо. Софр. Данилов
   ♦ Түлэй (түлүк, түмэн) бараан түүн көр бараан I
   Киэһэ буолан барыйан Кэрии-куруу кэрийдэ, Түүн буолан түҥкэрэн Түлүк бараан түүн бүрүйдэ. С. Васильев
   Туохха тиэтэйэн хараҥаны харбаспыт, түлүк бараан түүнү кытта аргыстаспыт дьонуй? «Кыым»
   Дэриэбинэҕэ түлүк бараан түүн үөһүгэр саба түспүттэрэ. Б. Лунин (тылб.)
   ср. тур. дүлүк ‘заход солнца, закат’, чув. телек ‘сон, сновидение’