аат.
1. Оттуур, оттонор сир. ☉ Покос, сенокосное угодье, покосный луг
Охсуллубут күөх от сыта Ходуһаҕа тарҕанар. С. Данилов
Сүөһү иитэргэ ходуһата, мэччирэҥэ суох табыллыбаккын. Хомус Уйбаан
«Ходуһаҕа сүөһү туйаҕа — уот, сылгы — аһыҥка айах» диэн норуот ходуһалары тэбистэрии хайдах курдук дириҥ хоромньулааҕын, улахан иэдээннээҕин олус сытыытык этэн-саҥаран кэпсээбит. ЕВФ УуДК
2. көсп. Ким эмэ баһылаабыт идэтэ, дьарыга, үлэтэ. ☉ Занятие, дело, которым отлично овладел кто-л. Ырыа, үҥкүү, музыка — дьэ ол кини ходуһата. Амма Аччыгыйа. Эллэй поэзиятын күөх, өлгөм ходуһатыгар аанньа кэбиһиллибэтэх, субурҕанан кэриэтэ сытар оттору хомойо көрсөбүт. «ХС»
Сэрии күргүһэ Чапаев ходуһата этэ. Кыра да чуумпура түһүү буоллар — кини эрэйдэнэр, киҥэ-наара холлор, санааҕа түһэр. Д. Фурманов (тылб.)
◊ Ходуһа сирэ — ходуһа диэн курдук
Төрөөбүт сирин соболоох, мундулаах күөллэрэ уолан, балыктара баранан, уолбатыйан, ходуһа сирэ буолан хаалбыттар. Н. Якутскай
[Сэмэн] кэнники ходуһа сирэ суох буолан, сыл аайы от атыытыгар хороноро. Эрилик Эристиин
ср. бур. хадаса ‘покос’

м. хобулук; # *быть под каблуком *у * *кого-л. кимиэхэ эмэ тэбистэр, угунньа буол (бас бэрин).

сов. 1. что (укатать) тэбис, тэбистэр (хол. суолу); 2. что и без доп. (какое-л. расстояние, количество времени) айаннаа, бар; наездить тысячу километров тыһыынча километры айаннаа; 3. кого (выездить) үөрэт, айааһаа; наездить рысака сэлиик аты үөрэт.

ыйытардыы диэн курдук
Ньукуус уонна Анна, ааттаммыт киһи кимин билбэккэ, Илья диэки ыйытардык көрөн олордулар. «ХС»
Бары бу, кинилэри туох иһин атынан тэбистэрэрэ биллибэт маҥан сэлээппэлээх суон киһи диэки, сөбүлээбэккэ, ыйытардык көрбөхтүүллэр. Л. Толстой (тылб.)

атаҕастаа диэнтэн атын
туһ. Бу кыра саха атаҕастанан, баттанан олороро тоҕо сүрдээҕэй! А. Софронов
Бу дойдуга атаҕастанар да күннээх буоллахпына — көҥүлбүн, бырааппын босхо тэбистэриэм суоҕа, көмүскүүр сууту булуом. П. Ойуунускай
Маайа сэттэ сыл хамначчыт буолан көлөһүнүн сиэппитин, хайдах атаҕастаммытын, хаста астан матан хомойон ытаабытын барытын өйдөөтө. Эрилик Эристиин

туохт.
1. Сууйуллубут эбэтэр кумаламмыт таҥаһы өтүүгүнэн көннөр. ☉ Утюжить, гладить утюгом (стиранную или мятую одежду)
Эмиэ сүпсүк буолла: остуолу тартылар, таҥаһы өтүүктээтилэр. Н. Габышев
Кыра балыстарым үрүҥ баартыктарын Киэһэлик ийэкэм өтүүктээн эрдэҕэ. Чэчир-76
2. көсп., калька. Өстөөх позицияларын (окуопаларын, траншеяларын) тааҥканан уһаты-туора тэбистэр. ☉ «Утюжить» позиции врага танками
Кинилэр [тааҥкалар], уҥуоргу кытылга ойутан тахсаат, өстөөх траншеяларын уһатытуора «өтүүктээбиттэрэ». «Кыым»

аат., кэпс.
1. Аҕа саастаах эр киһи (үксүгэр оҕо тылыгар). ☉ Дядя (мужчина, молодой человек - обычно в речи ребенка)
- Тоойуом, кэл, бу сүрдээх үчүгэй ойуулаах кумааҕылар бааллар, дьээдьэ кэһиитэ. Н. Заболоцкай
Кыра оҕолор муодарҕаан көрөллөр: «Тараҕай дьээдьэ кэллэ!» - дэһэллэр. Баал Хабырыыс
«Дьээдьэ, тугу эн туойаҕын?» - мааны киһи ыйытта. М. Доҕордуурап
2. Ийэни, аҕаны кытта бииргэ төрөөбүт эр киһи (билиҥҥи эдэр саха кэпсэтэр тылыгар таай, убай диир оннугар). ☉ Дядя (брат отца или матери)
Мэхээчэ обургу кулаак дьээдьэтигэр, бу Баһылайы сөрөөн муоста оҥороору, дириҥ дьэбэрэҕэ тэбистэрэн эрдэҕэ дии. П. Ойуунускай
Ол дьээдьэтин кыыһа Польшаҕа кэргэн тахсыбыт. Далан
Оттон кыралар дьээдьэлэрэ киллэрбит кэһиитин үрдүгэр үөрүүнэн түспүттэрэ. «ХС»

туохт.
1. Тугу эмэ ылан көхсүгэр сүк, сүгэн илдьэ сырыт. ☉ Взвалить какую-л. ношу на спину, иметь ношу за спиной
Мэхээлэйэбис, бу ханна баран иһэҕин? Бу эмиэ тоҕо сүгэһэрдэнниҥ? П. Ойуунускай
Бу икки хараҕа суох буолан, хаппыт хаппар сүгэһэрдэнэн умналаан, ыллаан аһыам диэн, түһээн да көрбөт этим. Суорун Омоллоон
Дабыыт дьиэтин эмиэ баттатан кээһэр, дьоҕус сүгэһэрдэнэр уонна дэриэбинэни хабыллар хаба ортотунан киирэн, тус хоту салаллар. У. Нуолур
2. көсп. Туох эмэ ыар санааны таһаҕас гын. ☉ Быть подавленным тяжёлыми переживаниями
Муҥ маһы кэрийбэт, баҕар, сор-муҥ сүгэһэрдэнэр, эрэй-буруй адаҕаланар күннэр үүнүөхтэрэ. М. Доҕордуурап
Дьөгүөрдээх оннук ыар санаа сүгэһэрдэнэн, кураанахсыйан олордохторуна, Арыпыаналааҕы тэбистэрбит суоппары сууттууллар диэн сурах кэлбитэ. М. Попов

1. кэт диэнтэн дьаһ. туһ. [Боккуойа:] Миэхэ Хабырыыска кэтэрдиэхпин саҕынньахта, сүгэһэрдэ, хайыһарда, айата таһааран кулу. П. Ойуунускай
   [Мохсоҕол:] Анньыһар Боотур, биһиэхэ эмиэ Адаҕа кэтэрдээри кэллиҥ дуо? И. Гоголев
   Ньиэмэс саллаата миигин уун-утары ыстыыгынан кэтэрдэн истэҕинэ, Иван Смирнов …… атынан тэбистэрбит эбит. А. Бэрияк
2. Олус утаппыттыы иҥсэлээхтик түргэнник элбэҕи ис. ☉ Испытывая жажду, с жадностью пить (быстро, много)
   Хороҕор сотолоох чороонтон ап-аһыы кымыһы кэтэрдэбин. Н. Лугинов
   ♦ Кэбин кэтэрт — кими эмэ ким эрэ табыллыбатах дьылҕатын курдук оҥор, оннук дьылҕатын хатылат. ☉ Заставить кого-л. повторить чью-л. тяжелую участь, разделить чью-л. несчастную судьбу. Убайым Ньургун Боотур обургу кэллэҕинэ — ир суолбун ирдиэҕэ, тор суолбун тордуоҕа, мин кэппин бэйэҕэр кэтэрдиэҕэ. Ньургун Боотур
   Биһиги да үчүгэй буолар күммүт хаһан эрэ күндээрэн кэлиэ, оччоҕо бэйэҥ кэпкин кэтэрдиллиэ! Н. Түгүнүүрэп. Сор хаанын кэтэрт — олус эрэйдээ, муҥнаа-сордоо. ☉ Извести, замучить кого-л. чем-л.
   Татьяна сибигинэйэ былаастаан кэпсии олордо: Сымыйа дьыала тэрийэн сор хааммытын кэтэрдэн эрэр. М. Попов

I
аат.
1. Буруйдаахха накаас табыл, сэмэ. ☉ Мера наказания
Административнай миэрэ.  Холкуос отун харыстаабат, ынахтарыгар үрдүттэн тэбистэрэ сылдьан аһатар, …… онон табаарыс Дмитриановаҕа тоҕоостоох миэрэ ылыллара наада. М. Д оҕордуурап. [Тойон] түмүгэр уолга миэрэ бэриллэрэ сөптөөҕүн ыйда. А. Фёдоров
Административнай буруйу оҥоруу иһин сокуонунан көрүллүбүт административнай сэмэ миэрэлэрэ туттуллаллар. СГПТ
2. кэпс. Тугу эмэ олоххо киллэрэргэ, көн нөрөргө ылыллар дьаһал, үлэ. ☉ С р е дство для осуществления чего-л., мероприятие
Итэҕэстэри туоратарга сөптөөх миэрэлэри ылыталыахха.  [Захар:] Тиэхиньикэ холкуоска кимэн киирэн иһэр буолбат дуо? Онно каадыр наада. Ол иһин билигин партийнай тэрилтэ сүрдээх улахан миэрэлэри ылан эрэр. С. Ефремов. Итирикситтэри утары охсуһар, дьарыйар миэрэлэр ХIХ– ХХ үйэ лэргэ общественнай уонна медиц и н с к э й миэрэлэринэн солбуллубуттара. ДьИЭБ
II
аат. Таҥара үөрэҕэ, итэҕэл. ☉ Вера, религия
Нуучча даҕаны, татаар даҕаны, кытай даҕаны, бука барылара тус-туспа таҥаралаахтар, тустуспа миэрэлээхтэр, онон биир миэрэни ордорон, атын миэрэлэри сабар сатаммат. П. Ойуунускай
Православнай миэрэ итэҕэлэ дьон этигэр-хааныгар дьиҥнээхтик иҥэ илигэ. Н. Якутскай
русск. вера