сыһ. Кэннин диэки, тэйитэ (хол., кими, тугу эмэ ас). ☉ Подальше от себя, прочь (напр., оттолкнуть кого-что-л.)
Чугас сылдьааччылар Чугуруччу астылар. С. Васильев

көр ааттабыл
[Уоһук:] Онтоон оҕонньор былыр ити сирбин, миигиттэн букатын тэйитэ сыспыта …… бэйэтин анныгар суруйтарбытын бэрт аатталынан, суос соҕотох күөх эбириэн кунаннаахпын биэрэн тураммын, төлөрүйтэрбитим. Күндэ
Ийээ, миигин бырастыы гын: эн аатталгын аахсыбатым. Софр. Данилов
Ааттал тылы ылын даа, Айхаллаах Аар тайҕам, Харысталлаах Хара тыам! Л. Попов

туохт. Үлэлэт, үлэлээн киирэн барар гын (мотуору, механизмы). ☉ Заводить (мотор, механизм)
Айаан тыраахтарын собуоттаан тигинэттэ. Софр. Данилов
Бэл чаһытын собуоттуурун умнан кэбиспит. Болот Боотур
Биһиги оҥочобутун бэрэбинэттэн тэйитэ анньынан бараммыт, мотуорбутун собуоттаатыбыт. В. Тарабукин. Аһаҕас халлаан анныгар үс чааһы быһа астаһан, массыыналарын дьэ собуоттаатылар. Хорсуттар с.

сыһ. Ыкса чугаһата эбэтэр тэйитэ (ас). ☉ Придвигая к комучему-л. или отодвигая от кого-чего-л. (толкнуть или двинуть кого-что-л.)
Сэмэнчик чэйдээх чааскытын сыҕарыччы анньар. Н. Якутскай
Маайа, туран, кэтэҕэриин орон иннигэр турар үс атахтаах төгүрүк остуолу уот кытыытыгар сыҕарыччы тардан баран, …… чааскыларын ылан уурталаата. Эрилик Эристиин
[Василий] хаартыны киниэхэ сыҕарыччы аспыттарын хаба тардан ылла. А. Сыромятникова

1. сыһ. Кимтэн, туохтан эмэ ыраатыннара соҕус, арыый тэйэ (хол., тур); тэйитэ (хол., ас). ☉ Поодаль, в некотором отдалении от чего-л. (находиться); подальше, на большее расстояние от кого-чего-л. (напр., отодвинуть)
   Хабырыыс, аҕатын көмүскэһэр толкуйданан, сүүрэн кэлэн, тэйиччи турда. Амма Аччыгыйа
   Оҕонньор үҥүүнэн эһэни тылын төрдүгэр саайбыт, уонна бэйэтиттэн тэйиччи анньа сылдьар. Л. Попов
   Бултуур ыырым дьон олоҕуттан тэйиччи, суола-ииһэ суох буолан сылдьарга бүөмчү. Н. Борисов
2. даҕ. суолт. Кимтэн, туохтан эмэ ыраах соҕус баар. ☉ Находящийся в отдалении, далеко от кого-чего-л.. Тэйиччи нэһилиэк

туохт.
1. Кими, тугу эмэ бэйэҕиттэн тэйитэ ас, аһаран биэр. ☉ Отстраняться от кого-что-л., уворачиваться
Бу сырыыга кини харытын да халбарытына барбата. Амма Аччыгыйа
Кыыһа соһуйбуттуу, таба куустарбакка, халбарытына сатаан көрдө. Н. Заболоцкай
2. көсп. Тугу эмэ оҥорортон ханнык эмэ төрүөтүнэн куотун, аһарын, көлбөрүтүн. ☉ Отказываться, уклоняться от чего-л., отстраняться от чего-л.
Ыалдьабын да сабаас диэн балаҕаммыттан тахсыбакка сытынан кэбиспэккэбин. Дьэ билигин туох диэммин халбарытынабын. Софр. Данилов
[Коля] күлбүтэ буола сатыы-сатыы, буруйун халбарытынна. Эрилик Эристиин
Бырааһынньыгы бииргэ ылыы туһунан хас да этиини, бэйэбит эрдэ сөбүлэһэн бүтэн турабыт диэн халбарытынна. Н. Лугинов

сыһ.
1. Кэмин, болдьоҕун иннинэ, эрдэ, эрдэ-сылла. ☉ До срока, раньше времени, заранее
[Вера:] Хата, Ольга, эн миэхэ эрдэтинэ этэ олор, туох идэлээххиний? С. Ефремов
[Саппырыан] былыр-былыргыттан сэрэхтээх, үктэнэр сирин эрдэтинэ көрбөккө эрэ хардыылаабат үгэстээҕэ. А. Бэрияк
Тииҥ аһылыга төһө дэлэгэй буолуоҕун итинтэн сылыктаан эрдэтинэ билиэххэ сөп. ЕОВ ССТБ
2. кэпс. Туох да улахан тахса илигинэ, эрдэ-сылла, хойутаабакка. ☉ Пока ничего не случилось, пока не поздно
«Ээ, хата, эрдэтинэ тупсан кэбиһиҥ», — диэтэ биир уол. Амма Аччыгыйа
Куорат олохтоохторо, хата, эрдэтинэ дьаадьыйан биэрэн быыһаммыттара. Н. Якутскай
Уол туохха эрэ эрэҥкэдийэрин таайан, учуутал кыыс эрдэтинэ тэйитэ охсорго санаммыта. Айысхаана

туохт., кэпс.
1. Илиигинэн, санныгынан күүскэ анньыалаан, үтүрүйэн бэйэҕиттэн тэйитэ сатаа. ☉ Двигать кого-что-л. от себя резким движением рук, плеч, толкать
Уваровтан харчы иэс көрдөөбүтүм. Оҕонньор харчы биэрэрин оннугар үөҕэнмөҕөн, холдьоҕон талкайдаан барбыта. Софр. Данилов
[Бэрэбиэччит:] Бэйи, оргууй, табаарыс, тоҕо киһини талкайдыыгын? С. Ефремов
Бастаан үөҕэрэхомуруйара, кэнникинэн талкайдыыр, охсор буолан барда. М. Попов
«Тарҕаһыҥ!» — диэн дьону талкайдыы-талкайдыы жандармнар хаһыытаһаллара. М. Горькай (тылб.)
2. көсп. Кими эмэ тугу эмэ оҥорорго, ону түргэтэтэргэ күһэй, көҕүлээ эбэтэр бэйэҥ орооһоҥҥун оннук гынарыгар көмөлөс. ☉ Побуждать кого-л. к каким-л. действиям или содействовать своим вмешательством ускорению действий
Сайылыкка тахсарга, өтөххө көһөргө, окко киирэргэ ыксатан, болдьох быһан талкайдааччылары аҕыйатыахха. Үлэһиттэр бэйэлэрэ күнүттэн-дьылыттан быһаарыналлара наада. «ХС»
Кини баара-суоҕа сылга биирдэ эмэ, Ньурбаттан уматык ылан Ээйиккэ атаарар, «талкайдыыр» баар буоллаҕына «Сельхозтехникаттан» саппаас чаас булар эбээһинэстээх эбит. «Кыым»
русск. толкайся

туохт. Тула баар буол, төгүрүктээ. ☉ Окружать кого-что-л.
Бандьыыттар куораты тулалаан улам иһирдьэ сыҕарыйан истилэр. Амма Аччыгыйа
Кинилэри тулалаан турар күөх ойуур …… нуоҕалдьыйан хамсыы турбута. М. Доҕордуурап
[Маайыс:] Ити эйигин тулалыы сылдьар дьон эйигин бар дьоҥҥуттан тэйитэ сатыыллар. С. Ефремов
Сомоҕо домох дьиҥнээх лексическэй састаабын быһаарарга кини тулалыыр тылларын кытта сыһыана улахан оруоллаах. СЛСПҮО
◊ Тулалыыр айылҕа — киһини тула баар от-мас, кыыл-сүөл барыта. ☉ Окружающая природа
Тулалыыр айылҕаҕа улахан хоромньуну оҥорбокко эрэ ханнык баҕарар бырамыысыланнаһы сайыннарыахха сөп. Софр. Данилов
Биһиги үлэбит былыр үйэтээҕитэ киһи үөскүөҕүттэн, тулалыыр айылҕаҕа тымныыттан хорҕойор сир көрдүөҕүттэн ыла саҕаламмыта. Н. Лугинов. Тулалыыр эйгэ — киһини тула баар көстүү, быһыы-майгы. ☉ Окружающая среда
Арыт тулалыыр эйгэ киһи ис туругар быһаччы сабыдыаллыырга дылы. Н. Лугинов
Тулалыыр эйгэбит барыта ыраас буоллаҕына олохпут уйгута тупсар. А. Фёдоров

көмө аат.
1. Хайааһын ким, туох эмэ адьас аттыгар буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении лица, предмета, подле которого совершается действие (у, подле, возле)
Кыыс …… супту хааман дьулуруйан кэлэн ийэтин ыксатыгар турунан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Ийэм эрэйдээх миигин, истиэнэ ыкстатыгар турар олох мас анныгар уган баран, үрдүнэн саба олордо …… уонна тугу да билбэтэх-көрбөтөх курдук, эргэ халтан сон көхсүн абырахтыы олордо. Эрилик Эристиин
Аана олох маһын таҥкыр гына ууран, оһох ыксатыгар олордо. М. Доҕордуурап
2. Хайааһын ким, туох адьас аттыгар туһуланан оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета, лица, на которое направлено действие (к, подле)
[Ыстапаан] суорҕанын иһигэр харчытын тутан көрөн баран, баҕар, утуйбутум кэннэ уоран ылыахтара диэн сэрэнэн, этин ыксатыгар сыһыары курданан кэбистэ. А. Софронов
Оргууй ынчыктыы сытар Транкины көтөҕөн ылан, истиэнэ ыксатыгар тэйитэ ууран кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
Маарыйа оннооҕор саха балаҕаныгар хаҥас диэкиттэн хотон кэлбэт этэ, ол бэйэтэ таҥара дьиэтигэр кэлэн, оҕотунуун аан ыксатыгар ыга анньыллан хааллылар. Бэс Дьарааһын