сыһ. Тэлиэс-былаас сарыпынаан, сэниэтэ суохтук (көт). ☉ Вяло и сбивчиво (лететь — о маленькой птице)
[Муора хоптолоро] үөһэ тахса-тахса таҥнары сойуолаһан түһэллэр, киҥир-хаҥыр саҥарсаллар, сарып-ирип көтөллөр. С. Тумат

супту I диэнтэн хат.-күүһ
ф. Саппарах тохтоотоҕуна сытыы баҕайы тыал суптурута сүүртэлээн ыйылаамахтыыр. Софр. Данилов
Уол өһүргэнэн ыгыллар, дьон сирэйин суптурута көрүөлүүр. Амма Аччыгыйа
Хара төбөлөөх тыыраахылар тэлиэс-былаас дайбана-дайбана, ууга суптурута түһэллэр. Н. Босиков

хатыгыр курдук — хатырбыт курдук. ☉ Словно покрытый цыпками
Хара кылабачыгас түүлэрдээх хатыгыр курдук атахтаах, супту түспүт тумустаах, тэнтик-мунтук көппүт, тэлиэс-былаас дайбаабыт …… тураах көтөрүм тус илин диэкиттэн көтөн-мөҥөн кэллэ. Н. Павлов

дайбаа диэнтэн бэй
туһ. Тарааһап тайаарыччы дайбанан көрүдүөрүнэн баран иһэн ыллаан доллоһутта. Амма Аччыгыйа
Аргыый аҕай дайбанан Аттыбынан аастыҥ. М. Тимофеев
[Тураах] Тэлиэс-былаас дайбанан, Тиэрэ-маары көтөөхтүүр. В. Чиряев. [Мэкчиргэ] тэлибирэччи дайбанан мастан мас икки ардыгар бэрт түргэнник көтө сылдьааччы. Я. Семенов

күөл-хаал көр — уу-хаар баспыт харахтаргынан көр; мээнэнэн көр. ☉ Смотреть полными слез глазами; смотреть бессмысленными глазами
Ытанньах [киһи аата] Атыыһыт диэки кытарбыт харахтарынан күөл-хаал көрөн кэбистэ. Д. Очинскай
Күөл-хаал көрбүт, тэлиэс-былаас дайбаабыт итирик дьон уопсай көрү-нары буортулууллар. «ХС»

дьүһ. туохт.
1. Кынаттаргынан сэниэтэ суох бытааннык сапсынан көт. ☉ Лететь, медленно, бессильно размахивая крыльями
Үөһэнэн аҥыр тэлбэҥнээн Тэлиэс-былаас дайбыыр. С. Васильев
2. Туох да сыала-соруга суох таах сырыт, бар-кэл. ☉ Бесцельно расхаживать, слоняться взад-вперёд
Бөһүөлэк уулуссатынан туос иллэҥ [дьон] тэлбэҥниир буолбута хас да хонно. Ыҥырар ыл.

аат. Көхсүн түүтэ кытарымтыйар толбонноох от күөҕэ, төбөтө, моонньо көҕөрүмтүйэн көстөр хара өҥнөөх, кынатын аннынан маҕаннаах, төбөтүгэр уһун сохсоҕор көҕүллээх сииктээх сирдэргэ олохсуйар кыра көтөр. ☉ Небольшая птица семейства ржаниковых, чибис
Бэл чиибистэр салгыны куһугураталлара тохтообут. Улдьаа Харалы. Күөрэгэй ырыата, чиибистэр тэлиэс-былаас көтүүлэрэ чахчы да саас барахсан кэлбитин туоһулуура. АИА-КБ КБ

сыһ., фольк. Туох да бэрээдэгэ суохтук, ыһыллаҕастык, туора-таары, тэлиэс-былаас. ☉ Беспорядочно, хаотично (двигаться, напр., летать — о птицах)
Үөдэн-таһаан бардылар, Үөгүлээн үрэлиннилэр, Үөмэсаамас бардылар. А. Софронов
Дьабаалаах маска Дьалбарыйан биэриэххэ дэһэн Үрүө-тараа баран Үөмэс-аамас көттүлэр. П. Ойуунускай
Килбиэннээх киэҥ сыһыыларын чиэрэстэлээн, Өр дуу, өтөр дуу айаннаан, Үөмэс-аамас көтүтэн, Тус киэһэ, соҕурууттан икки борохуот иһэр диэн дэриэбинэҕэ айдаан, үөмэхтэһии бөҕө буолар. Н. Якутскай

1. сыһ.
2. Туорамаары, тэлиэс-былаас (хол., дайбаан хаамп). ☉ Нескладно, неуклюже (напр., размахивать руками при ходьбе)
   [Кыыс] ханна да барбытын, ханна да тиийбитин билбэт. Арай дьэ элэй-балай, тэлиэс-былаас дайбаан испит. Саха ост. I
   Ууларын быыһынан элэй-балай дайбаан, хотонноругар тахсыбыттара Күннэйдэрэ [ынах аата] кырыытынан буолбахтыы, мөхсө-тахса турар эбит. В. Яковлев
3. Сыыһа-халты, түҥ-таҥ (хол., саҥар). ☉ Невпопад, беспорядочно, бестолково (напр., говорить)
   Эмээхсин Лөгөнтөйгө: «Тукаам, бу тугуй? Туруйа ини. Мин эйиэхэ бу кэһиибин аҕаллым», — диэн элэй-балай туойаахтаабыт. Р. Кулаковскай
   Ээ, эрэйдээх, били эн соххор, мин соххор диэбиккэ дылы, элэй-балай тыллаһа турума. В. Ойуурускай
   «Спартак суох, ыалдьан куһаҕан…» — диэн элэйбалай саҥарар этим. Итинтэн дьиэлээхтэр күүппэтэх ыар сонуннара арыллан барбыта. «ХС»
4. Көтүмэхтик, аатыгар эрэ, дьалаҕайдык (хол., үлэлээ). ☉ Кое-как, небрежно, спустя рукава (напр., работать)
   Үлэтэ суох сатаан олорбот, элэй-балай үлэлиир диэни сатаабат, үлэ уопсастыбаннай суолтатын өйдүүр, үлэҕэ дьоҕурдаах буола сатыыр киһи — ол култууралаах киһи. МАЕ КТТС
5. даҕ. суолт. Эриэ-дэхси биир-тэҥ буолбатах, эҥин-эҥин, араас. ☉ Неодинаковый, различный, разномастный
   Бу аартык алын кырыытын диэки Таҥнары көрөн кэбистэххэ, …… Элэс-балас сырдыктаах, Элэй-балай эркээйилээх, Эрийэ-буруйа суоллаах, Эрэй-буруй эҥээрдээх, Элэдэһин-Дуоһун Хотун Хаан аартык Эҥэлдьийэн түһэн барар эбит. Күннүк Уурастыырап
   Элэй-балай Сайыннар эргийдилэр. Д. Говоров

даҕ. Киһи өйдөөбөт гына тыллаһар-өстөһөр, оннук саҥалаах. ☉ Невнятный, неразборчивый (о речи)
Түөс-маас Хаппытыан оҕонньор, дьиҥнээх бэйэтин киэбин ылынан, халлааны эрдэн киирэн барда. Күрүлгэн
Түөс-маас саҥалаах, тэлиэс-былаас дайбаабыт баар үһү (тааб.: тураах). Түөс-маас төлкөһүт, Эн тылгын аны ким сэргиэҕэй! А. Пушкин (тылб.)
◊ Түөс (түөс-маас) буол — 1) кырдьан өйүҥ-санааҥ мөлтөө, түөһэй (кыылы-сүөһүнү этэргэ); оҕоҕор түс. ☉ Выжить из ума от старости, впадать в детство (о человеке, животных)
Бу түөс буолбут оҕонньору кытта лэбэйдэһимиэх, барыах. Суорун Омоллоон
Оҕонньоор, букатын түөс-маас буолан хаалбыккын. Н. Якутскай
Катя сиэтэн иһэр түөс буолбут моойторуктаах хара ытын кытта кэпсэтэ истэ. Эрилик Эристиин; 2) тугу да өйдөөбөт, дөйүҥү курдук буол. ☉ Быть не в себе, плохо соображать
«Ээ, ууттан түөсмаас буолан тахсыбыт», — аһынна Костя. Н. Заболоцкай
ср. русск. устар. туяс, туюс ‘глупый, бестолковый человек’