көр майаатынньык
Уол уот икки уу икки ардыларыгар маайатынньык курдук, төттөрү-таары тэлэкэчийдэ. Кэпсээннэр

тэлэкэчий диэнтэн холб. туһ. Омуннарыгар уолуктара нэлэркэй тэлэкэчиһэн тахсыбыт дьон, саа тыаһаабыт сирин диэки сырыстылар. П. Филиппов

дьүһ. туохт. Туохтан эмэ кыыһыран, өһүргэнэн суоһурҕан, харда биэриэх курдук тутун. ☉ Быть готовым дать отпор, считая себя обиженным или оскорблённым
Хаппытыан абаран кыбдьыгырыы түһээт, Алешаны саҕа тыттан харбаары тэлэкэчийэн кэлбитигэр, биирдэрэ утары мордьойор. А. Сыромятникова
Миэхэ тоҕо мордьойоҕун? Мин буруйдаах үһүбүн дуо, ат кыайтарбытыгар? Софр. Данилов
Кинилэр кыһыталларыттан, бэлэстэрин тарбыылларыттан кыыһыран мордьойобун. «ХС»
ср. халх., калм. мортши ‘иметь сердитое лицо, делать недовольную мину’

ыҥыырдаа диэнтэн бэй., атын
туһ. Мин бэрт өр көрдөөн түбүнэ сатаан баран, Улааммын ыҥыырдаммытым. Н. Заболоцкай
Лампа [бухатыыр] аалай маҕаас ата ыҥыырданан, сэргэтигэр бааллан тэлэкэчийэ турар эбит. Эрилик Эристиин. [Уучах] хайыы үйэ ыҥыырданан, көнтөстөнөн кэлбит этэ, тимир сыап үүннээҕэ
эвен. фольк.

мотоҕоно курдук кэпс. — симиллибит курдук толору эттээх-сииннээх, бөкүнүк быһыылаах (үксүгэр дьахтары, оҕону этэргэ). ☉ Крепкий, круглый, упитанный (в основном о жен щине, ребёнке)
Начаалынньык хоһуттан биир мотоҕоно курдук уолчаан тэлэкэчийэн таҕыста. С. Федотов
Кини миигин, бука, мотоҕоно курдук сонообут, мар-сар соҕустук таҥныбыт тыа учуутала дьахтарга дьүөрэлии санаан эрдэҕэ. «ХС»
Арай Араҥастаахтар бэйэ лэрин киһилэрэ — мотоҕоно курдук биир уол эрэ эриһэр. «ХС». Тэҥн. мотооччох курдук

I
аат. Бурдук соломотугар маарынныыр, уһун аҕыйах сэбирдэхтээх, бөҕө силистээх кытаанах от. ☉ Пырей
[Кыра Уйбаан] балтараа арсыыннаах хотуурунан от охсон тэлэкэчийдэҕинэ, кэлимсэлэһэ сыппыт ачаны эһэ тэллэх курдук илгитэлээн ааһар. Амма Аччыгыйа
Ол хонууларыгар күрдьүгэс күрүөтүн, ача курдук үчүгэй оттор үүнэр эбиттэр. М. Доҕордуурап
Кыһыны быһа тоҥ талаҕы, хахыйаҕы кытта хадьыктаһан тахсыбыт буур тайах күөх ача быгарын кэтэһэр. И. Федосеев
II
аат., түөлбэ. Таба, тайах оһоҕоһун сыата, оһоҕос арда. ☉ Внутренний жир, внутренное сало.
♦ Ачатын ылларбыт — сэниэтэ эстибит; кыайтарбыт. ☉ Он выбился из сил; потерял последние силы.

аат дьөһ.
1. Хайааһын туох эмэ ыраах түгэх өттүнэн буоларын бэлиэтииргэ туттуллан, чопчу суолталаах миэстэ сыһыанын көрдөрөр. ☉ Употребляется при обозначении чего-л., по отдалённым, глубинным местам которого совершается действие, и выражает конкретно-пространственные отношения (по отдалённым местам)
Улуу муоралары Улаҕаларынан урбачыйан, Киэҥ сирдэри Кэтэхтэринэн тэлэкэчийэн, Омук-омук сидэрин Уорҕаларынан оломноон [баран өлбүппүт ордук]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Улуу дойдуну Улаҕатынан Уһуурда. С. Данилов
Орто дойдуну улаҕатынан Улуу кыайыыны уруйдуур Ураа ньиргийдэ. С. Васильев
2. Хайааһын ким, туох эмэ кэтэх өттүнэн оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении чего-л., вдоль дальней, задней стороны которого совершается действие (за). Сайылыкка бу күөлү улаҕатынан барыллар
□ Тиэргэннэрин улаҕатынан ааһар кыракый аппа талаҕар чыычаахтар чыбыгыраһаллар. Н. Якутскай

аат., сөбүлээб. Ким эмэ тугу эмэ гынарыгар, тугунан эмэ дьарыктанарыгар куомуннаахтара, кыттыгастара. ☉ Сообщники, сопровождающие кого-л., примкнувшие к кому-л.
Хотунан-соҕуруунан тэлэкэчийбит Былас обургу үөрэ-сүүрүгэ элбэҕэр ким да мунаахсыйбат этэ. Е. Неймохов
Кумайан тойуга дуорааннанан, этэр тыла илбистэнэн, саҥарар саҥата саталанан, кутуран куйуһутан, үөрдэрин-сүүрүктэрин ыҥыртаан, абааһыларын арҕаран барда. И. Федосеев
Айылгылаах муудараһынан үөрүн-сүүрүгүн ханна да бычыгыраппакка баһылаан-көһүлээн илдьэ сылдьар тыа кырдьаҕас бөрөтүн курдук. А. Фадеев (тылб.)
♦ Үөр-сүүрүк тардыс (тардын) — биир санаалаахтаргын, куомуннаахтаргын мус, кыттыһыннар. ☉ Привлекать, завлекать своих сообщников, пособников, соучастников
[Бассабыык] хата билигин ханна эмэ тиийэн үөр-сүүрүк тардынан бэйэҕитигэр иһэр да буоллаҕына көҥүлэ. ХКК

сыһ.
1. Токуруйбакка, өҕүллүбэккэ, онно-манна туораабакка. ☉ Прямо, прямиком
Оҕуһун көнөтүк хаамтаран Микиитэ холкутуйар. Амма Аччыгыйа
Ыт барахсан өллөннүн, көнөтүк айаннаабакка, солуута суохха төттөрү-таары мэскэйдэнэн сылайдаҕа. С. Никифоров
Кунгаас көнөтүк устарга дылы. Н. Габышев
2. Иҥнэритэ суох, туруорутук. ☉ Вертикально
Маһы суорарга, көнөтүк быһа эрбииргэ, тоһоҕону саайарга үөрэтиэхпит. Н. Якутскай
Арбатскай туран курбуу курдук уһун бэйэтэ көнөтүк туттан, тахсан барбыта. В. Яковлев
Күөх хатыҥ …… көнөтүк үүнэн таҕыста. Т. Сметанин
3. көсп. Чиэһинэйдик, кырдьыгынан, хайдах баарынан. ☉ Честно, правдиво, как есть
Эдэр сүрэх аһаҕастык, көнөтүк кэпсэтиини сөбүлээччи. Софр. Данилов
Бүгүн ханна сырыттыгыт? Дьиҥ көнөтүк эт! — тэлэкэчийбит киһи Натальяны супту көрдө. Д. Очинскай
Сааһыгар ол-бу буолан уһаты-туора хаампатах, наар биир чиккэ көнөтүк сылдьыбыт киһи. КАЕ ДДК

1. даҕ.
2. Сүрдээх дьулаан, киһи олус толлор, саллар. ☉ Очень страшный, внушающий большой страх, боязнь
   Биһиги оҕобут Ытык ыыспабытын Ытыгылаан сылдьыа суоҕа, Улуу дойдуларынан урбачыйыа, Киэҥ сирдэринэн тэлэкэчийиэ, Амырыын аартыктары арыйыа. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Ол дьааһык киэһэттэн ыла, ойуун амырыын абааһыта Тойон киһи оҕолорун эккирэтэ сылдьан сиир идэлэммит. И. Гоголев
   Кини кыратык тохтоотор эрэ, балаҕан иһэ ньим буола түстэр эрэ, туох эрэ амырыын алдьархай түбүлүөххэ айылаах. Софр. Данилов. Тэҥн. дьулаан
3. көсп. Олус күүстээх, от-мас тостурута барар (үксүн улахан тымныы туһунан). ☉ Весьма сильный, трескучий (о большом холоде, морозе)
   Аҕыс ый тухары амырыын тымныылаах хоту дойду киһитигэр уоттан ордук абыраллаах туох кэллэҕэй. Софр. Данилов
   Амырыын тымныылаах, уһун улугуруулаах кыһын эмиэ ыган кэлэн эрэрэ. Ю. Чернов (тылб.)
   Саха сирин амырыын тымныылаах айылҕата таас үйэ саҕана даҕаны бэйэтэ-бэйэтинэн этэ. «ХС»
4. аат суолт. Туох эмэ дьулаана, суостааҕа. ☉ Нечто страшное, злобное, чудовищное
   [Хоноһолор] туох эрэ суостаахтан, амырыынтан куотар дьүһүннээхтэр. И. Гоголев
   Кэрэни-кэнчээрини кэрбииргэ, үтүөнү-үүнэри өһөрөргө анаппыт, айыыттан да, абааһыттан да атын амырыын буолбат дуо?! Суорун Омоллоон
   Аллараа бөҕө төлкөтө Амырыынын эбитин! Үөһээ бөҕө төлкөтө Төлөрүйбэтин эбитин! Өксөкүлээх Өлөксөй