1) организация || организационный; ыһыах тэрээһинэ организация ысыаха ; юбилей тэрээһинэ организация юбилея; тэрээһин боппуруостар организационные вопросы; 2) разг. см. тэриэбэ.

кудумсуй диэнтэн дьаһ
туһ. [Инженердэр] үлэни төһө эмэ төгүл кудумсуттулар. В. Яковлев
От мунньуутун балачча кудумсутар тэриэбэни оҥостон туһанар буолбутум. «Кыым»
Биһиэхэ түүлээҕи тутар база кэлэр сылтан үлэлиирэ былааннанар. Ити үлэни кудумсутуо, хаһаайыстыбалары кытта харчынан ахсааны түргэтэтиэ. «Кыым»

арыттыыр тэриэбэлэр (кирээдэлэр икки ардыларын илиинэн танастыырга (буору көбүтэргэ, сыыс оту быһарга, көмөргө) аналлаах тээби-риннэр.)

аат. Сиэнэр күөх отонноох ыарҕатыҥы үүнээйи. ☉ Голубика
Бааска сугуну үргүөн олус баҕарбыт этэ да, хомуйар тэриэбэтэ, үргүүр иһитэ суох буолан биэрбитэ. Далан
Сугун уга хойуутук үүммүт дьэллэҥэһин уҥуоргу өттө — сэдэх титирик ардайдаах лиҥкир харыйа мас. Амма Аччыгыйа
Асчыттара …… бүгүн сугун үргээн муорус оргуппут. П. Аввакумов
◊ Сугун абаҕата көр абаҕа IV
Сугун абаҕата куһаҕан, киһи сүрэҕин эрийэр сыттаах буолар. МАА ССКОЭҮү
Карпов бэлэхтээбит сугун абаҕатын сүүмэҕэ биллибэккэ туран сибэккилэнэн хаалбыта. В. Ажаев (тылб.)

даҕ.
1. Олохсуйбут сиэргэ-майгыга сөп түбэспэт, сүөргү, куһаҕан. ☉ Противоречащий принятой этике, не соответствующий морали, грубый, непристойный
Сылгыһыт Сүөдэр атыыһыт уола аатырара толоос, кыбыстыылаах буолсу. Н. Якутскай
Биһиги аргыспыт толоос тылыттан ах баран олорбохтоотубут. Г. Угаров
Эдэр ыччат истэриттэн Толоос быһыы тахсыталыыр. Н. Туобулаахап
Симаков ити толоос элэктээһинин ким да истибэтэх курдук аһаран кэбиһэллэр. «ХС»
2. кэпс. Ситэри тупсарыллыбатах, нарыламматах, модороон оҥоһуулаах. ☉ Грубый, топорный, грубо сработанный
Мэхээлэ дьиэтин тэриэбэтэ, үлэлиир сэбэ-сэбиргэлэ барыта чэпчэки, дьоҕус, Киргиэлэй киэнэ барыта толоос, адаҕа курдук. Амма Аччыгыйа
Киэһэтигэр тоҕус мастаах, туох да толоос улахан сохсо бэлэм буолбут. М. Чооруоһап

аат.
1. Аҕабыыт сулууспатын кэмигэр кэтэр уһун таҥаһа. ☉ Верхняя одежда, облачение священника при богослужении, риза
Ньукулай аҕабыыт хара бүүрүктэрдээх ырыыһата күн уотугар кылабачыйара. М. Доҕордуурап
Сарсыарда аҕабыыт …… таһырдьа остуол тартаран, тэриэбэтин онно таһаарар, бэйэтэ ырыыһатын эҥин кэтэн эмиэ таһырдьа тахсар. «ХС»
2. Таҥара мэтириэтигэр мөссүөнүн, илиитин саппакка эрэ саба ууруллар, сиэдэрэйдик оҥоһуллубут чараас тимир киэргэл (хол., үрүҥ, кыһыл көмүстэн). ☉ Металлическая накладка на икону, оставляющая открытыми только лик и руки образа, оклад, риза
Таҥаралар ырыыһаларын, атын да көмүс сэптэри, үчүгэйдик кичэйэн биир сиргэ мунньуллуо. А. Софронов
Биир бэс сыгынньах хайаҕа, Ырыыһа курдук, сыа хаарынан киэргэнэн Аргыый суугунуу турара. И. Чаҕылҕан
Ырыыһа чөмчүүгэ уоттарга күлүмнүү, симэлийэ турара. М. Горькай (тылб.)
русск. риза

I
туохт. Ыараханынан лигийэн сим, чиҥэт (хол., буо ру). ☉ Уплотнять, утрамбовывать чем-л. тяжёлым (напр., землю).
♦ Лоҕуйар лох түөртүгэн фольк. — олоҥхоҕо Аллараа дойдуну ойуулаан этии. ☉ Образное изображение преисподней в эпосе. [Өһөх Харбыыр:] Алдьархайдаах Аллараа дойду Аҕыс Чамчааһыннаах Атыйатын арыйа баттаан, Ү л ү с к э ннээх үс үтүмэҕин Үрэйэ охсон тахсаммын, Лоҕуйар лох түөртүгэн Тоҕус сындыыстаах сэттэ дьиппиэһинин Тэлэйэ тэбэн тахсаммын, Улдьааран уһаатаҕым буолуо… П
О й у у н у с к а й. Баҕар, А.П. Окладников суруйарын курдук, лоҕуйар лох түөртүгэн буору чиҥэтиигэ туттулла сылдьыбыт бааһына тэриэбэтэ эбитэ буолуо. ЕВФ УуДК
ср. осм. лоҕ ‘каменная цилиндрическая утрамбовка’
II
даҕ., кэпс. Халыҥ, ыарахан (ордук иһити этиллэр). ☉ Толстостенный, тяжёлый (в основном о посуде)
Киһи лоҕуй чаанньыгар уу кутан, үөттүрэҕинэн саҥардыы кытара сатаан эрэр чохтору чөмөхтөөтө. Р. Кулаковскай

I
аат. Тугу эмэ уган илдьэ сылдьарга аналлаах, тутар эбэтэр сүгэр быалаах, тирии эбэтэр таҥас хааһах. ☉ Сумка
Бааска суунар тэриэбэлэрин суумкатыгар хаалыыр. Далан
Үүйэ ачыкытын кэппит, бэрчээккитин бэгэччэгэр тиийэ тардыммыт, килбэчигэс маҥан суумката тоҥолоҕор биэтэҥниир. Л. Попов
Суруксут өр соҕус кумааҕылаах, харандаастаах, уруучукалаах уонна чэрэниилэлээх суумкатын хасыһар. Н. Якутскай
◊ Полевой суумка — докумуону илдьэ сылдьар, уһун быалаах, санныга кэтиллэр суумка. ☉ Сумка полевая
Полевой суумкаттан килэйээҥки тастаах уопсай тэтэрээти ылан биэрбитин Тогойкин арыйа баттаабыта. Амма Аччыгыйа
Лааһар Лааһарабыс полевой суумкатын ыаҕас курдук тэйгэччи ыйаабытынан хантан эрэ тиэтэл бөҕөнөн көтөн түһэн …… иһигирэччи-баһыгыраччы кэпсээтэ. С. Васильев
Лейтенант хаҥас өттүгэр эйэҥэлии сылдьар полевой суумкатын көннөрүнэр. И. Никифоров. Суумка от (маныыһыт суумката) көр маныыһыт
II
аат., зоол. Кыыл, киһи сүһүөҕүн, араас уорганын тулатынааҕы хаа. ☉ Сумка вокруг сустава или какого-л. внутреннего органа животного
[Үүтүнэн иитиллээччилэргэ] түү төрдө оһуобай түү суумкатыгар сылдьар. ББЕ З
Сүһүөх суумкатын тас өттүнэн холбуур олус бөҕө сүүмэхтэр бааллар, олор силгэлэр диэн ааттаналлар. СИиТ

ситим т.
1. Этии биир уустаах чилиэннэрин уонна биир уустаах этиилэри ситимнииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для соединения однородных членов предложения и отдельных предложений (и)
Арай нарын эрэ уостара Чараастык мичийэн ыллылар. Итиэннэ итии хаан уоттара Имнэрин кытардан тыктылар. Күннүк Уурастыырап
Егор Егорович итиэннэ Николай Иванович иккиэн олоппоско тиэрэ түспүттэр, кэпсэтэ олороллор. С. Ефремов
Биирдэ биһиэхэ нэһилиэк чаччыыната уонна хаппараала тиийэн кэллилэр итиэннэ икки ынахтаахпытыттан биирдэстэрин тутан бардылар. А. Бэрияк
2. Этии чилиэннэрин, ардыгар этиилэри утуу-субуу буолар сыһыанынан ситимниир. ☉ Употребляется для соединения членов предложения, редко и отдельных предложений, между которыми существует сочинительная временная связь (в частности, речь идет о следовании одного действия за другим - затем)
Инньэ диэтэ Куобахчаан итиэннэ дьиэлээтэ. Т. Сметанин. Умнуох да күннэрбэр Мэлдьитин биир баҕа Миигин сиир буоллаҕа: «Эйигин көрдөрбүн Итиэннэ өллөрбүн!» Дьуон Дьаҥылы
[Хаппыт Дьарааһын] икки илиитинэн истиэнэттэн тайанна, итиэннэ сирэйин түннүк холуодатыгар сыһыары тутта. М. Доҕордуурап
3. Этиилэр төрүөттээх содул сыһыаннаах холбоноллорун бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения частей сложноподчиненного предложения и отдельных предложений, связанных причинно-следственной связью (поэтому, потому и)
Арыылаах оскуолата оройуон биир бастыҥ оскуолатынан ааҕыллар ээ, итиэннэ, дьэ, манна хайдах итинник сааттаах суоллар тахсыахтарын сөбүй? Софр. Данилов
Ити үтүө куруҥу, кыһыл көмүс кылаат дойдуну барытын апчарыйыахтара. Итиэннэ биһиги эмиэ сир солуохтаахпыт. Күндэ
Тыый, бөстүөнэ суох дии, бу охсоро да түспэтэх, итиэннэ тоҕо эстиэй! С. Ефремов
4. Утарыта турар суолталаах этии чаастарын холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения частей предложения, противоположных по смыслу (но, однако)
Бэрт улгумнук сөбүлэспитэ, итиэннэ толорботох.  Иллэрээ саас бырахпытым ээ, итиэннэ былырыын кыһын эмиэ тардан кээспитим. Софр. Данилов
5. Инники этиллибити салҕаан сайыннаран, толорон-ситэрэн, быһааран-чуолкайдаан биэрэр этии чилиэннэрин, этиилэри холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения членов предложения, предложений, развивающих, дополняющих и уточняющих высказанную мысль (и, и еще)
Ыраах ханна эрэ сыарҕа тыаһа иһиллэр, итиэннэ барыта им-дьим, ылы-чып. Суорун Омоллоон
«Олус көмүскээмэ, атас, бэйэҕэр сыстыа», - диэн саайда Ваня. Итиэннэ да бэрт элбэх сытыы тыллары этэр буолан, саала иһэ эдэр ыччат күлүүтүнэн ньиргийтэлиир. Амма Аччыгыйа
Куруһуок мунньаҕын боротокуолун үксүн кини суруйара, итиэннэ дьыалатын бүтүннүү тутара, харайара. В. Протодьяконов
Эһиги хаайыыгытыгар сытааччы Ыстаарыстын диэн дьиҥ чахчы таҥараны умнубут баҕайы, мин, ыалы тэриэбэнэн кэрийэ сырыттахпына, малыыбан ыллаппатаҕа, итиэннэ миэхэ төһө эмэ иэстээх этэ, онтукатын, бассабыык былааһа буолбутун кэннэ, аккаастаан кээспитэ. С. Ефремов

аат.
1. Сылгы атаҕар кэтэрдиллэр модьу боҕуу мас. ☉ Деревянные колодки, надеваемые на ноги лошади
Иччитэ адаҕа кэтэрдэн баран, көнтөһүн төлө тардан кэбиспитигэр күнү быһа көхсүн ыҥыырга баттаппыт, сылаарҕаабыт ат барахсан өтөх тэлгэһэтигэр күөлэһийбэхтээн ылла. С. Никифоров
Адаҕа мууһуран, холлоох хоппот буолла. Онон оттоох сири булан аһаамына, муус хоруур сайылыкка муҥу көрөн сылдьабын [диэн ат үҥсэр]. М. Доҕордуурап
2. эргэр. Ыар буруйдаахтарга кэтэрдэр ыарахан мас боҕуу; хандалы. ☉ Колодки (арестантские); кандалы. Күн Чөмчүүк ампаар кэнниттэн ыстанан кэлэн, аан олуурун аһа охсор. Киирэн Айаал кэлгиэтин быһаҕынан быһыта баттыыр, адаҕатын устар. Суорун Омоллоон
Былырыын баччаҕа «Алтан кинээһэ Түүнүкү Көстөкүүн ынаҕын уоран сиэтиҥ» диэн илиибэр-атахпар отуттуу муунталаах адаҕаны кэтэрдэн, таһыйан, алта сүөһүнү тутан ылан, ыал аатыттан аһардылар. Эрилик Эристиин
Адаҕа тимиртэн, сатара кымньыыттан Таҥнары көрбөтөх [Манчаары]. Амма Аччыгыйа
3. Кимиэхэ, туохха эрэ мэһэй, ыарахан таһаҕас буолар предмет. ☉ Предмет, мешающий передвижению, являющийся якорем, тяжестью
Булчут итиччэ ылларбыт уонна ыарахан адаҕаны соспут бөрө ыраатыа суоҕа дии санаан суолун батыспыт. ДьДьДь
Сергей ыарахан адаҕатын атаҕыттан туура тэбэн, элитэн кэбиһэр. В. Гаврильева
Хаары кутан чиҥэттэххинэ, хапкааныҥ адаҕата сиргэ эпсэри тоҥор буолан, кырса кыайан хоҥнорон илдьибэт. «Кыым»
4. тут. Баҕана түһэр үктэл маһа. ☉ Деревянное основание, на которое опирается несущий столб, подпора
Хотон баҕаналарын 2,2 м дириҥ гына хаһан адаҕа үрдүгэр түһэриллэр. СГК ТҮЧ
5. көсп. Ыар баттык, улахан мэһэй, харгыс (үксүгэр сайдыыны бохсор социальнай күүстэр; киһи сайдарыгар, көннөрү барарыгар-кэлэригэр мэһэй-таһай буолуу). ☉ Бремя, тяжесть; обуза, помеха (обычно о гнете или какой-л. помехе, служащей обузой в движении)
Күн сирин элбэх норуоттара Көҥүл диэки эргиллэн, Баттал адаҕатын быраҕан Босхолонон эрэллэр. И. Чаҕылҕан
Ынахтарын да ылбатахха, син биир нэһилиэк адаҕата буолар дьон. М. Доҕордуурап
[Эбэлэрэ — сиэннэригэр:] Эһигини кытары барсар кыах суох, бостуой эһиэхэ адаҕа буолуом. А. Кривошапкин (тылб.)
Сэрииттэн үөскээбит кыһалҕа Өр кэмҥэ адаҕа буолбута. В. Правосуд (тылб.)
♦ Адаҕа саҕа (курдук) — туох эмэ атыттартан ураты улаханын сөҕөр, хоһуйар тэҥнэбил. ☉ Типичное сравнение для выделения особой величины из среды однородных предметов
Адаҕа саҕа собо саһарчы ыһаарыланан кэллэ. П. Ойуунускай
Мэхээлэ дьиэтин тэриэбэтэ, үлэлиир сэбэ-сэбиргэлэ барыта чэпчэки, дьоҕус, оонньуур курдук, Киргиэлэй киэнэ барыта томороон, толоос, адаҕа курдук. Амма Аччыгыйа
Атахпар адаҕа саҕа, аакка киирбит ыарахан бачыыҥкалаахпын, сотобор субуйдар бараммат уһун обмоткалаахпын. Ф. Софронов. Адаҕатын кэппитинэн төрөөбүт фольк. — абааһы, адьарай биистэрин хоһуйан этэр кубулуйбат эпитет (үксүгэр дьахтар аймахха сыһыаннаах). ☉ Постоянный эпитет, живописующий злых духов, дьяволов, обитателей Нижнего мира (букв. родившийся с колодками на ногах) — преимущественно особей женского пола — и подчеркивающий их безобразный и грубый вид
Адаҕатын кэппитинэн төрөөбүт Аан-Дьараһы аймаҕын ийэтэ буолбут Адаҕалаах Ала Буурай, Аан Дьааһын диэн Ааттаах дьахтар хотуннаахтар эбит... П. Ойуунускай
«Арбаҕастаах адьарай, адаҕатын кэппитинэн төрөөбүт абааһы кыыһа, уоту умата тарт», — диэтэ Кууһума. Н. Павлов. Айах адаҕата (буоһах бохсуута) — тугу да гыммакка босхо иитиллээччи; иитимньи. ☉ Лишний едок; дармоед, нахлебник; иждивенец
Сиртэн-сиргэ үүрүллэн-үтүрүллэн, сыҕарыйан-куотан биэрэр дьоҥҥо иринньэх айах адаҕалара боҕуу эрэ буолаллара. Далан
Мин, эн эбитим буоллар, олоруом этэ. Эрдээххин дии, ииттинаһаттын... Кэбис! Кэргэммэр айах адаҕата буолуо суохпун. М. Доҕордуурап
Быччаччы көрөн түһэн, бу уол туһалыа дуо, хайа айах адаҕата эрэ буолаарай. «ХС». Атаххар-адаҕа (баскар — бакаайы, көхсүгэр — сүгэһэр, кэтэххэр — чэҥкээйи) — киһини хамнаппат бохсор курдук, улахан мэһэй, таһаҕас, боҕуу (үксүгэр көсп. суолт. тут-лар). ☉ Тяжелое бремя, обуза, помеха
[Дьэбдьиэ:] Номнуо көхсүгэр сүгэһэр, атаххар адаҕа буоллум дуо? «ХС»
Арай мин дэҥҥэ, сырыыга-айаҥҥа атах адаҕата буолаҕын диэн [Янаны] киҥирхаҥыр саҥарар быһыылааҕым. «ХС»