сыһ., кэпс., кур. Сирэйэ-хараҕа салбаҕырбыт, испит курдук буолбут. ☉ Наречие от дьабай
Дьаба курдук дьабаччы көрбүт. ПЭК СЯЯ
Эн да бааргын дии, тоҕо ыабатаххыный, сирэйиҥ-хараҕыҥ дьабаччы сытыйан баран. Күндэ
Батаа улахан уола бэрт түгэхтээхтик ньамаҕырбыт хараҕынан дьабаччы көрүтэлээтэ. Айталын

туохт. Кытар, ириҥэр (харах туһунан). ☉ Краснеть, гноиться (о глазах)
Урукку дириэктэр саас аайы утуйбакка хараҕа ньааҕыран сылдьарын үгүстүк көрөрбүт. Далан
Батаа улахан уола бэрт түгэхтээхтик ньааҕырбыт хараҕынан дьабаччы көрүтэлээтэ. Айталын

сыһ. Биир кэмник сэһигириир гына, сэһигирэтэн (күл). ☉ Низковатым голосом, заливисто (смеяться)
Урукку курдук сэһигирэччи буолбакка, хайдах эрэ ис түгэхтээхтик, кэхтэрэ соҕус күлэр буолла. Н. Босиков
«Туох санаата баттаабыт үһү, билигин кини чыычаах оҕото», — Дуугун кийиитин элэктээн сэһигирэччи күллэ. М. Доҕордуурап

сыһ. Наҕыллык, сымнаҕастык (сыһыаннас); чиэһинэйэ суохтук, албынныырдыы (быһыылан). ☉ Спокойно, мягко (относиться); хитро, плутовато (вести себя)
Тэллэриис өттүк баттанар, төбөтүн кыҥнатар, хаҥас хараҕын симириктэтэ-симириктэтэ сүрдээх ньуолбардык түгэхтээхтик мичээрэр. И. Гоголев
Андрей харахха быраҕылла сатаабакка, саһа, кирийэ, ньуолбардык дьон хорҕотугар сылдьа сатаабыта. М. Ефимов
Тыллаах-өстөөх уонна, баҕар, инникитин үүнэр кэскиллээх дьоҥҥо сымнаҕастык, ньуолбардык сыһыаннаһар ордук. А. Фёдоров

сыһ. Дириҥник, түгэхтээхтик (хол., саҥар). ☉ Многозначительно (напр., говорить); глубоко, основательно (напр., продумывать)
Кини ураты уоттаах хараҕыттан толлон киэр хайыспытым, онуоха улаҕалаахтык сонньуйбута. И. Гоголев
Иван таһырдьа ойдо. Дьикти улаҕалаахтык санаата оонньоото, дууһата уйадыйда. Э. Соколов
Күлүк Сүөдэр норуот муудараһын иҥэриммит киһи буолан, куруутун даҕаны сытыытык, улаҕалаахтык саҥарар-иҥэрэр. «ХС»
Уһуну-киэҥи улаҕалаахтык толкуйдаа, кэлэр кэмҥин кэскиллээхтик кэрэһилээ. «Чолбон»

аат. Сирэйинэн буолбакка үгэргээн, хоһорҕоон, түгэхтээхтик этии. ☉ Выражение, имеющее подтекст, намёк на что-л., иносказание
Урут Арамаан убайын үгэтигэр-хоһоонугар оччо кыһаммат этэ. Амма Аччыгыйа
«Өмүрэх таба эппитин "өйдөөх" өйдөөбөтүттэн ордук өлүүлээх суох», — диэн өһүргэммит оҕонньор үгэ-хоһоон дойҕохтонон барда. С. Федотов
«Миигин хоруотаан, холуннаран сурук суруйбут. Маай бырааһынньыгынан үгэ-хоһоон тыллаах тэлэгирээмэ ыыппыт. Онон мин арахсабын», — диэтэ. А. Бродников

1. аат. Тордуохтаах кылгас тумустаах уһун тыҥырахтаах кыра соҕус сиэмэх көтөр, кыырт, мохсоҕол. ☉ Ястреб
   Уордаах хардааччы мохсоҕол Туой буорга дугуммутун Олоро түһэн Одуулуу биэрбитим. С. Зверев
   Хардааччы мохсоҕолу суохтаан, Халлаан уотунан тыалырбыта. И. Эртюков
   Кырбый, собоһут, кыырт, элиэ, хардааччы, хотой тыһылара атыырдарынааҕар биллэ улаханнар. «Чолбон»
2. даҕ. суолт. Харса суох, хорсун, хоодуот. ☉ Храбрый, смелый, удалой
   Былыр, эдэр эрдэҕинэ хардааччы, модьу санаалаах киһи этэ. Н. Неустроев
   «Бэккэ бэт түбэһэр, хардааччыга хардааччы түбэһэр», — диэн Мохсохо оҕонньор түгэхтээхтик саҥарбыта. Далан. Эрилик Эристиин аҕата Степан Яковлев «быһаҕы биитинэн өрө салаабыт» сытыы-хотуу, тыллаах-өстөөх, хардааччы киһи эбит. Эрчимэн
   ср. тув. хардаачы ‘главарь (неодобрительно)’, тюрк. карчыҕа, п.-монг. харчаҕай ‘ястреб’

ж. хаптаҕай түгэхтээх оҥочо.

дырявый; тэһиттэҕэс түгэхтээх иһит посуда с дырявым дном.

аат., түөлбэ. Хаптаҕай түгэхтээх тыы. ☉ Плоскодонная лодка, ветка. Биэткилэринэн устан бардылар